Nhiều người dân thường có thói quen tiện tay nhổ các loại cây cỏ quanh nhà như cỏ may để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, giải độc theo kinh nghiệm truyền miệng. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái cây cỏ mọc hoang dại ở ven đường, khu dân cư hoặc bãi đất trống tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại khôn lường cho sức khỏe.
Các loại thảo dược thu hái tự nhiên xung quanh môi trường sống rất dễ bị nhiễm bẩn do độc chất từ môi trường xung quanh, đặc biệt là kim loại nặng độc hại tích tụ trong đất, nước và không khí. Chưa kể, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng xác thực về việc cỏ may tự hái quanh nhà có thể chữa bệnh an toàn.
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen tự hái cây cỏ hoang dại
Cỏ may là loài thực vật mọc hoang rất phổ biến ở bãi cỏ, ven bờ ruộng, lề đường đi và các bãi đất trống quanh khu dân cư. Nhiều người thường lầm tưởng cây mọc tự nhiên là "dược liệu sạch", không phân bón hóa học nên an toàn tuyệt đối cho cơ thể.
Thực tế, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số thế giới sử dụng các bài thuốc từ thực vật, và phần lớn các loại cây này được thu hái trong tự nhiên, chỉ có số ít được trồng trọt có kiểm soát [1]. Môi trường sống xung quanh khu dân cư thường xuyên phải tiếp nhận các hoạt động xả thải sinh hoạt, khói bụi xe cộ hoặc nước thải ô nhiễm.
Khi cây cỏ sinh trưởng trên các nền đất ô nhiễm này, rễ và lá của chúng sẽ vô tình hấp thu các độc chất vô cơ [2]. Người sử dụng khi thu hái về sơ chế thô sơ khó lòng loại bỏ được những chất độc đã ngấm sâu vào mô thực vật.
Cơ chế cây cỏ hấp thu và tích lũy kim loại nặng độc hại
Kim loại nặng độc hại xâm nhập vào dược liệu chủ yếu thông qua môi trường bị ô nhiễm (đất, nước, không khí) hoặc quy trình sản xuất kém an toàn [2]. Sự tích lũy của các kim loại này trong cây phụ thuộc rất lớn vào hàm lượng sẵn có trong đất [1].
Các chất vô cơ nguy hiểm như chì, cadmi, nhôm hay coban không được cây sử dụng trực tiếp nhưng vẫn tích tụ dần trong các bộ phận thu hoạch của thảo dược [1]. Cây hấp thụ các ion kim loại qua hệ thống rễ hoặc bề mặt lá, sau đó vận chuyển và phân tán vào các bộ phận khác nhau [2], [3].
Sự xuất hiện của kim loại nặng gây ra căng thẳng oxy hóa trong tế bào thực vật, tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [2], [4]. Quá trình này kích hoạt phản ứng phòng vệ của cây và làm thay đổi mạnh mẽ quá trình sinh tổng hợp các hợp chất thứ cấp, dẫn đến việc biến đổi hoạt tính sinh học hoặc làm giảm chất lượng dược tính của cây [2], [4].
Bằng chứng khoa học về mức độ ô nhiễm kim loại ở thảo dược
Nhiều nghiên cứu quốc tế đã tiến hành phân tích nồng độ kim loại nặng tích tụ trong các mẫu cây dược thảo thu hái từ nhiều khu vực khác nhau.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 kiểm tra hàm lượng kim loại nặng ở các loài thực vật làm thuốc cho thấy chì (Pb) hiện diện trong hầu hết các loài được kiểm tra, ngoại trừ một loài dưới ngưỡng phát hiện (<0,010) [1]. Cadmi (Cd) được phát hiện ở 44% số loài dược liệu khảo nghiệm, trong khi nhôm (Al) xuất hiện ở 96% số loài [1].
Một đánh giá tổng hợp năm 2011 phân tích các báo cáo từ năm 1993 đến 2011 trên 88 loài cây thuốc đã phát hiện mức giới hạn cho phép tối đa của chì bị vượt quá ở 21 loài, cadmi ở 44 loài và thủy ngân ở 10 loài [5]. Nghiên cứu chỉ ra thảo dược tích lũy kim loại chủ yếu từ đất, trầm tích và không khí ô nhiễm [5].
Nghiên cứu công bố năm 2017 tại một khu vực lò luyện kim cũ đã phân tích 4 loài thảo dược (gồm Achillea millefolium, Hypericum perforatum, Plantago lanceolata, Urtica dioica) và đất bản địa [6]. Kết quả ghi nhận nồng độ Cd, Pb và kẽm (Zn) cao nhất trong đất vượt giới hạn cho phép lần lượt là 75 lần, 48 lần và 14 lần, đồng thời mức độ ô nhiễm trong đất có mối tương quan chặt chẽ với nồng độ kim loại tích tụ trong cây [6].
Năm 2023, một nghiên cứu tại Nam Phi phân tích thảo dược trị bệnh ngoài da bằng phương pháp khối phổ plasma cảm ứng (ICP-MS) cho thấy nồng độ trung bình của chì dao động từ 0,38 đến 2,27 mg/kg, cadmi từ 0,02 đến 0,167 mg/kg, crom từ 5,31 đến 26,9 mg/kg [7]. Hầu hết nồng độ trung bình các kim loại này đều vượt giới hạn cho phép, với chỉ số nguy hại sức khỏe (HI) qua đường tiêu hóa lớn hơn 1, cảnh báo rủi ro lâu dài khi dùng kéo dài [7].
Nguy cơ tổn hại sức khỏe khi tích lũy độc chất qua đường uống
Việc sử dụng các loại cây cỏ tự hái bị nhiễm độc kim loại nặng gây ra những tác động tiêu cực nghiêm trọng đối với sức khỏe con người [3]. Ô nhiễm đất dẫn đến việc các chất độc này xâm nhập trực tiếp vào chuỗi thức ăn của con người thông qua các thành phần thực vật [3].
Các kim loại nặng phổ biến nhất liên quan đến độc tính ở người gồm chì, thủy ngân, asen và cadmi [1]. Khi tích lũy lâu ngày trong các mô cơ thể thông qua việc tiêu thụ cây thuốc, chúng có thể dẫn đến hậu quả nguy hại [3].
Đường uống được xác định là con đường đóng góp chính vào rủi ro sức khỏe tổng thể [7]. Dù một số chỉ số nguy cơ ngắn hạn có thể chưa bộc lộ dấu hiệu ngộ độc cấp tính, nhưng tác động kết hợp của nhiều kim loại nặng tồn tại trong nước sắc thảo dược sẽ gây nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng khi tích lũy trong thời gian dài [7].
Bên cạnh đó, sự tương tác phức tạp giữa kim loại nặng và các hợp chất thực vật còn làm thay đổi độc tính tế bào và hiệu lực sinh học dự kiến của cây thuốc [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cỏ hoang quanh nhà
Rất nhiều người tin rằng thảo dược mọc dại càng tự nhiên thì càng lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây mà không gặp bất kỳ tác dụng phụ nào [3]. Đây là quan niệm sai lầm, bởi cây cối phát triển trong điều kiện không kiểm soát dễ hấp thu tạp chất độc hại từ môi trường [1], [5].
Một số người cho rằng chỉ cần rửa kỹ cỏ nhiều lần bằng nước hoặc đun sôi kỹ là có thể loại bỏ hoàn toàn độc tố. Tuy nhiên, các ion kim loại nặng một khi đã hấp thu vào hệ thống mô rễ và lá cây thì không thể bị phân hủy bởi nhiệt độ đun nấu thông thường [2], [3].
Đáng chú ý, hiện nay tiêu đề bài viết có nêu vấn đề cỏ may tự hái quanh nhà, nhưng trong các trích đoạn nghiên cứu khoa học có sẵn chưa có nghiên cứu riêng biệt trên cây cỏ may, cũng như chưa có dữ liệu cụ thể về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay ấu trùng ký sinh trùng trên loài này. Dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung chứng minh các loài cây thuốc mọc hoang dại nói chung có nguy cơ hấp thu và tích tụ kim loại nặng độc hại rất lớn từ đất, nước và không khí ô nhiễm [1], [2], [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc tự ý uống nước đun từ cây cỏ tự hái hoang dại tiềm ẩn rủi ro cho bất kỳ ai, đặc biệt là những đối tượng dễ bị tổn thương bởi độc chất kim loại nặng.
Người mắc các bệnh lý mạn tính như suy giảm chức năng gan, thận cần tuyệt đối thận trọng. Gan và thận là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải độc chất; nếu dung nạp thêm kim loại nặng từ thảo dược trôi nổi, gánh nặng giải độc sẽ tăng lên.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, người cao tuổi và trẻ nhỏ là những đối tượng có hệ miễn dịch và cơ quan nội tạng nhạy cảm. Nhiễm độc kim loại nặng tích tụ qua đường tiêu hóa có thể gây ảnh hưởng xấu dài hạn đến sức khỏe của nhóm đối tượng này. Bất kỳ ai đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại nước lá dân gian nào.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân không nên tự ý thu hái cỏ may hay bất kỳ loại cây mọc hoang dại nào quanh nhà, lề đường hoặc bãi đất hoang để làm thuốc uống. Cần từ bỏ thói quen dùng thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc.
WHO đã khuyến cáo rằng các loại thảo dược dùng làm nguyên liệu chữa bệnh cần phải được kiểm tra sự hiện diện của kim loại nặng trước khi sử dụng [1]. Thảo dược chỉ nên được trồng và thu hái từ những khu vực sạch sẽ, có kiểm soát môi trường đất và nước nghiêm ngặt [6].
Khi có nhu cầu sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền, người dân nên tìm đến các bệnh viện, nhà thuốc đông y uy tín được cấp phép để mua thảo dược đã qua kiểm định chất lượng. Không tự ý thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng nước lá cây tự nấu.
Việc sử dụng thảo dược tự nhiên để chăm sóc sức khỏe là nhu cầu chính đáng, nhưng cần dựa trên kiến thức khoa học đúng đắn. Tự ý thu hái cây cỏ quanh nhà tiềm ẩn rủi ro tích tụ độc chất kim loại nặng nguy hại cho các cơ quan nội tạng. Hãy luôn lựa chọn nguồn dược liệu sạch đã được kiểm định và tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng.
