Lời đồn dân gian về rễ cỏ may trị giun kim
Cỏ may vốn là loài cỏ dại quen thuộc ở các vùng quê Việt Nam, thường bám vào gấu quần mỗi khi đi qua bãi cỏ. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau bài thuốc dùng rễ hoặc toàn cây cỏ may sắc nước uống để tẩy giun kim, đặc biệt áp dụng cho trẻ nhỏ khi bị ngứa ngáy hậu môn về đêm.
Phương pháp này được lưu truyền qua nhiều thế hệ như một kinh nghiệm tự nhiên, dễ kiếm và tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, liệu việc uống nước sắc cỏ may có thực sự tiêu diệt được giun kim hay chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên?
Nhiều người bệnh băn khoăn liệu có nên tiếp tục áp dụng mẹo truyền miệng này thay cho thuốc tân dược hay không. Để trả lời thấu đáo, việc soi chiếu bài thuốc dưới lăng kính dược lý hiện đại là điều vô cùng cần thiết.
Thực hư hiệu quả: Khoa học nói gì?
Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại hoàn toàn chưa có bằng chứng khoa học nào chứng minh cỏ may có tác dụng trị giun kim ở người. Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện nay chỉ tập trung khảo sát hoạt tính kháng viêm, giảm đau và chống khối u của loài cây này, chứ chưa từng ghi nhận khả năng diệt giun ký sinh.
Mặc dù y học cổ truyền ghi nhận cỏ may được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng sưng tấy, cảm lạnh, sốt hoặc tiêu chảy [1], công dụng tẩy giun vẫn dừng lại ở mức kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng.
Việc tự ý áp dụng mẹo dân gian chưa qua thử nghiệm lâm sàng có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị dứt điểm, khiến giun kim tiếp tục phát triển và lây lan trong gia đình.
Nghiên cứu hiện đại phát hiện gì ở cỏ may?
Cỏ may có tên khoa học là Chrysopogon aciculatus. Các nghiên cứu hóa thực vật và dược lý học hiện đại đã phân lập được một số hợp chất đáng chú ý từ loài thực vật này, nhưng tác dụng chính lại nằm ở hướng giảm đau và kháng viêm [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tác dụng giảm đau của dịch chiết ethanol từ cây cỏ may trên mô hình chuột [2]. Nghiên cứu này dùng phương pháp gây quặn đau bằng acid acetic và thử nghiệm tấm nóng [2]. Thử nghiệm độc tính cấp sơ bộ cho thấy dịch chiết ethanol toàn cây cỏ may không làm chết chuột ở liều cao nhất thử nghiệm là 4.000 mg/kg [2].
Khi chuột được cho dùng dịch chiết toàn cây ở liều 500 mg/kg và 750 mg/kg, phản ứng quặn đau do acid acetic đã giảm rõ rệt (p < 0,05) [2]. Đồng thời, dịch chiết cũng kéo dài thời gian phản ứng trong thử nghiệm tấm nóng theo mức độ phụ thuộc liều [2].
Phân tích hóa thực vật bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) đã tìm thấy các chất gồm aciculatin, nudaphantin và 5alpha,8alpha-epidioxyergosta-6,22-diene-3beta-ol [2]. Phân đoạn n-hexane qua sắc ký khí khối phổ (GC-MS) xác định thêm 3 hợp chất: citronellylisobutyrate, nudaphantin và 2,4-dihydroxy-7-methoxy-(2H)-1,4-benzoxazin-3(4H)-one [2]. Mô phỏng gắn kết thụ thể cho thấy 6 hợp chất tương tác với vị trí gắn acid arachidonic trên enzym COX-2 ở người [2]. Các chất tricin, campesterol, gamma oryzanol, citronellyl isobutyrate cùng hợp chất chống viêm aciculatin được xác định đóng góp vào hoạt tính giảm đau này [2].
Hợp chất aciculatin chiết xuất từ cỏ may cũng thu hút sự chú ý trong nghiên cứu ung thư [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2012 cho thấy aciculatin gây chết tế bào ung thư người và mô hình chuột cấy dị ghép HCT116 thông qua việc ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 và kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) phụ thuộc vào p53 [1]. Aciculatin làm giảm chất điều hòa âm tính MDM2, từ đó dẫn đến tích tụ p53 mà không gây độc tế bào hay tổn thương ADN nghiêm trọng [1]. Sau đó, quy trình tổng hợp toàn phần aciculatin đã được công bố vào năm 2016 với hiệu suất 8,3% để phục vụ việc nghiên cứu sâu hơn về đặc tính chống viêm, gây độc tế bào và chống viêm khớp [3].
Như vậy, toàn bộ dữ liệu khoa học về cây cỏ may hiện nay chỉ chứng minh hoạt tính kháng viêm, giảm đau và ức chế tế bào ung thư trên động vật hoặc tế bào thí nghiệm [1, 5], không hề có dữ liệu nào về khả năng tiêu diệt ký sinh trùng đường ruột.
Quy trình sàng lọc thuốc giun khắt khe thế nào?
Để một hợp chất tự nhiên hoặc tổng hợp được công nhận là có hoạt tính diệt ký sinh trùng, nó phải trải qua các bước sàng lọc tiêu chuẩn vô cùng nghiêm ngặt trong ống nghiệm trước khi thử trên động vật và người.
Một thử nghiệm in vitro công bố năm 1980 sử dụng ấu trùng giai đoạn bốn và giun trưởng thành loài Nippostrongylus brasiliensis nuôi trong môi trường hỗ trợ phát triển [4]. Phương pháp này giúp phát hiện chọn lọc các chất có hoạt tính diệt giun phổ rộng hoặc kháng nhóm trichostrongyle chuyên biệt, nhận diện chuẩn xác các thuốc như thiophanate và nhóm benzimidazole [4].
Đến năm 1986, một phương pháp sàng lọc khác dựa trên phản ứng tụ tập của giun trưởng thành Trichostrongylus colubriformis mới lột xác được phát triển [5]. Các thuốc diệt giun phổ rộng đại diện cho các nhóm chính đều ức chế hoàn toàn phản ứng tụ tập của giun ở nồng độ chỉ từ mức micromol trở xuống trong môi trường nuôi cấy [5].
Hiện nay, các nhà khoa học còn dùng tuyến trùng Caenorhabditis elegans và các hệ thống tự động để sàng lọc hàng loạt chất tìm kiếm thuốc mới [6, 7]. Dù C. elegans không phải ký sinh trùng, các phân tử tiêu diệt được loài này có khả năng diệt giun tròn ký sinh cao hơn gấp 15 lần so với các phân tử ngẫu nhiên [6]. Một nghiên cứu năm 2017 với hệ thống INVAPP/Paragon trên thư viện 400 phân tử Pathogen Box đã tái kiểm tra 20 hợp chất hàng đầu ở nồng độ 10 microM, ghi nhận 18/20 hợp chất có hoạt tính giảm sinh trưởng giun (P < 0,05) [7].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 về hoạt chất trị giun móc A. ceylanicum và giun tóc cho thấy việc đánh giá hoạt tính luôn phải đi kèm đo lường độc tính tế bào trên dòng tế bào DT40 và HEK293 nhằm đảm bảo an toàn [8].
Cỏ may chưa từng vượt qua hay thậm chí xuất hiện trong bất kỳ mô hình sàng lọc giun chuẩn hóa nào như trên. Do đó, việc gán ghép tác dụng diệt giun kim cho loài cây này hoàn toàn thiếu cơ sở thực nghiệm.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng mẹo dân gian trị giun
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây. Trên thực tế, việc dùng thảo dược không rõ liều lượng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Một hiểu lầm phổ biến là thấy đỡ ngứa hậu môn sau khi uống nước cỏ may thì nghĩ rằng giun kim đã bị tiêu diệt. Trên thực tế, cỏ may chứa các chất có hoạt tính kháng viêm và giảm đau thông qua ức chế COX-2 [2]. Tác dụng làm dịu phản ứng viêm tại chỗ có thể vô tình làm giảm bớt cảm giác ngứa ngáy tạm thời, tạo cảm giác giả là bệnh đã khỏi, trong khi giun kim vẫn đang tiếp tục sinh sôi bên trong ruột già.
Ngoài ra, chu kỳ sống của giun kim kéo dài vài tuần. Triệu chứng ngứa ngáy ở hậu môn thường xuất hiện ngắt quãng theo đợt giun cái bò ra rìa hậu môn đẻ trứng, dễ khiến người bệnh ngộ nhận rằng bài thuốc dân gian đã phát huy tác dụng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của cỏ may trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính cấp hiện có mới chỉ dừng lại trên chuột đực và cái ở mức 4.000 mg/kg dịch chiết ethanol trong phòng thí nghiệm [2].
Trẻ em là đối tượng nhiễm giun kim phổ biến nhất. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống nước sắc rễ cỏ may theo mẹo truyền miệng. Đường tiêu hóa và chức năng gan thận non nớt của trẻ rất dễ bị tổn thương bởi các hợp chất chưa rõ nồng độ.
Người có bệnh lý nền mạn tính, người đang sốt, tiêu chảy hay đang điều trị bằng thuốc tân dược cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào, nhằm tránh tương tác bất lợi.
Áp dụng thực tế: Xử trí giun kim đúng cách
Khi nghi ngờ bản thân hoặc con trẻ bị nhiễm giun kim, người dân không nên tự ý tìm kiếm rễ cỏ may để đun nấu uống. Các loại thuốc tẩy giun y tế đã qua kiểm định lâm sàng hiện nay có phác đồ rõ ràng, hiệu quả cao và an toàn khi dùng đúng chỉ định.
Hãy đến cơ sở y tế hoặc hỏi ý kiến bác sĩ, dược sĩ để được hướng dẫn loại thuốc và liều lượng phù hợp theo độ tuổi và cân nặng. Thông thường, việc điều trị giun kim cần được lặp lại sau 2 tuần để diệt trừ lứa giun non mới nở từ trứng còn sót lại.
Bên cạnh việc dùng thuốc, cần giữ gìn vệ sinh cá nhân: cắt ngắn móng tay, rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, giặt sạch chăn màn, quần áo bằng nước nóng để tránh tái nhiễm giun kim trong gia đình.
Việc tận dụng kinh nghiệm dân gian cần luôn dựa trên sự tỉnh táo và hiểu biết khoa học. Với bệnh giun kim, việc tin vào mẹo truyền miệng chưa kiểm chứng từ cỏ may không chỉ không mang lại hiệu quả mà còn làm chậm trễ quá trình điều trị y khoa chuẩn xác.
