Độc tính cỏ may: Liều lượng nào bắt đầu gây hại trên gan, thận?

Cỏ may (Chrysopogon aciculatus) là loài thực vật quen thuộc mọc hoang tại nhiều vùng đồng cỏ, đồi bãi khắp Việt Nam. Dân gian thường lưu truyền các bài thuốc sử dụng cỏ may để giải độc, tiêu viêm hoặc chữa một số bệnh thông thường. Tuy nhiên, nhiều người dùng thảo dược theo thói quen truyền miệng mà không rõ về mức độ an toàn cũng như độc tính cụ thể đối với các cơ quan nội tạng quan trọng như gan và thận.

Trước câu hỏi "Liều lượng cỏ may nào bắt đầu gây hại trên gan, thận?", câu trả lời từ các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện tại là: Chưa có dữ liệu nghiên cứu về độc tính chuyên biệt trên gan, thận hay độc tính bán trường diễn của cỏ may. Dữ liệu độc tính cấp duy nhất trên chuột ghi nhận chiết xuất cỏ may dùng đường uống ở mức liều từ 62,5 mg/kg đến 4000 mg/kg thể trọng không ghi nhận dấu hiệu độc tính hay tử vong trong 72 giờ theo dõi ^[1].

Thảo dược truyền thống và nỗi lo độc tính cơ quan

Nhiều người quan niệm rằng các loại cây cỏ tự nhiên đều lành tính, không chứa độc tố và có thể nấu nước uống thay trà hàng ngày. Thực tế, gan là nơi chuyển hóa chính của các hợp chất hóa học và thảo dược, trong khi thận đảm nhận chức năng bài tiết. Bất kỳ thành phần hoạt chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể vượt ngưỡng thích nghi đều có nguy cơ gây ngộ độc tế bào gan hoặc tổn thương ống thận.

Việc xác định liều lượng an toàn thông qua các thử nghiệm độc tính cấp tính và bán trường diễn là bước bắt buộc trong nghiên cứu dược liệu học. Độc tính cấp giúp xác định mức liều tối đa cơ thể dung nạp một lần mà không tử vong, còn độc tính bán trường diễn giúp phát hiện tổn thương vi thể trên mô gan, thận khi dùng lặp lại nhiều ngày.

Cơ chế chuyển hóa và thử nghiệm độc tính diễn ra thế nào?

Khi một chất lạ đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các phân tử hòa tan sẽ được hấp thu qua niêm mạc ruột non, đi vào tĩnh mạch cửa và đến gan đầu tiên. Tại gan, hệ thống enzyme cytochrom P450 chịu trách nhiệm oxy hóa, khử và liên hợp các phân tử này để chuyển hóa thành dạng dễ tan trong nước.

Sau quá trình chuyển hóa tại gan, các sản phẩm bài tiết được đưa vào dòng máu tới thận để lọc qua cầu thận và thải qua nước tiểu. Nếu chiết xuất dược liệu chứa các hoạt chất có tính độc trực tiếp hoặc sinh ra các gốc tự do làm tổn thương mô, các tổn thương hoại tử tế bào gan và thoái hóa biểu mô ống thận sẽ xuất hiện. Các thử nghiệm độc tính trên động vật được thiết kế để theo dõi sát sao biểu hiện lâm sàng, tỷ lệ sống còn cũng như các tổn thương cơ quan nội tạng ở các mức liều tăng dần.

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của cỏ may?

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá hoạt tính giảm đau, phân tích thành phần hóa học và thăm dò độc tính cấp của cỏ may (Chrysopogon aciculatus) trên mô hình động vật ^[1].

Trong thử nghiệm này, chuột thí nghiệm thuộc cả hai giới tính được chia ngẫu nhiên thành nhóm chứng và các nhóm thử nghiệm, mỗi nhóm gồm 6 con ^[1]. Các nhóm chuột thử nghiệm được cho uống dịch chiết cỏ may theo các mức liều tăng dần, dao động từ 62,5 mg/kg đến 4000 mg/kg thể trọng ^[1]. Nhóm chuột đối chứng được cho uống chất dẫn (dung dịch Tween 80 1% trong nước) ^[1]. Sau khi dùng thuốc, chuột được theo dõi liên tục trong 72 giờ để ghi nhận tỷ lệ tử vong và bất kỳ dấu hiệu độc tính nào ^[1].

Kết quả quan sát cho thấy chuột tiếp nhận dịch chiết cỏ may ở liều tối đa lên tới 4000 mg/kg thể trọng không xuất hiện dấu hiệu nhiễm độc bất thường hay tỷ lệ chết trong 72 giờ theo dõi ^[1].

Bên cạnh phép thử độc tính cấp, nghiên cứu năm 2018 cũng ghi nhận dịch chiết cỏ may ở các mức liều 500 mg/kg và 750 mg/kg thể trọng đường uống có tác dụng giảm đau trong thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic và thử nghiệm mâm nhiệt trên động vật ^[1]. Phân tích hóa học bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) cũng được thực hiện để định danh các hợp chất có trong mẫu chiết ^[1].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có

Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho thấy ngưỡng dung nạp cấp tính của dịch chiết cỏ may tương đối cao (lên đến 4000 mg/kg thể trọng đường uống) ^[1], bằng chứng khoa học này vẫn tồn tại những hạn chế rất lớn:

• Chưa có dữ liệu chuyên biệt về gan và thận: Nghiên cứu chỉ quan sát các biểu hiện hành vi chung và tỷ lệ tử vong trong 72 giờ ^[1]. Thử nghiệm không tiến hành định lượng men gan (AST, ALT), creatinin máu hay mổ giải phẫu để soi mô bệnh học gan, thận. Do đó, hoàn toàn chưa có số liệu khoa học xác định liều lượng nào bắt đầu gây tổn thương tế bào gan hoặc thận.
• Thiếu thử nghiệm bán trường diễn và trường diễn: Nghiên cứu chỉ dừng lại ở thử nghiệm độc tính cấp 72 giờ ^[1]. Độc tính do tích lũy khi sử dụng liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng chưa từng được đánh giá.
• Khác biệt loài giữa động vật và người: Kết quả an toàn bước đầu trên chuột thí nghiệm không thể suy diễn nguyên vẹn sang người. Cơ chế chuyển hóa thuốc của con người phức tạp hơn nhiều và có sự biến thiên lớn giữa các cá thể.

Những hiểu lầm thường gặp về độc tính của cây cỏ

Nhiều người lầm tưởng rằng nếu một loài cây không gây ngộ độc chết người ngay lập tức (không có độc tính cấp) thì đồng nghĩa với việc nó "hoàn toàn vô hại" và uống bao nhiêu cũng được. Đây là sai lầm phổ biến khi dùng thuốc nam. Rất nhiều hoạt chất tự nhiên không gây ngộ độc cấp tính nhưng lại âm thầm làm tăng men gan hoặc gây suy thận mãn tính nếu dùng liều cao kéo dài.

Một hiểu lầm khác là tự ý sao chép các liều lượng chiết xuất trong nghiên cứu thí nghiệm để tự đun sắc uống. Dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm có quy trình tách chiết và kiểm soát dung môi nghiêm ngặt ^[1], hoàn toàn khác với việc sắc cây cỏ thủ công tại nhà, vốn có thể chứa tạp chất, vi khuẩn, nấm mốc hoặc kim loại nặng từ đất trồng.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng cỏ may?

Do dữ liệu an toàn trên người còn thiếu hụt nghiêm trọng, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

• Người có bệnh nền gan, thận: Bệnh nhân viêm gan, xơ gan, suy thận không nên tự ý dùng các bài thuốc từ cỏ may vì cơ quan giải độc và đào thải của cơ thể đã suy yếu.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu đánh giá độc tính sinh sản hoặc ảnh hưởng của cỏ may trên thai nhi và trẻ bú mẹ.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Chức năng chuyển hóa và bài tiết ở trẻ em chưa hoàn thiện, trong khi ở người già đã bị lão hóa, rất dễ nhạy cảm với các hợp chất lạ.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Cỏ may có thể tương tác với các men chuyển hóa thuốc tại gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị bệnh mạn tính.

Khuyến cáo áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Khi chưa có dữ liệu lâm sàng rõ ràng về độc tính bán trường diễn và ngưỡng gây hại trên gan, thận, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý sử dụng liều cao hoặc uống kéo dài: Tuyệt đối không dùng cỏ may sắc uống thay nước lọc hàng ngày trong thời gian dài để phòng ngừa độc tính tích lũy.
• Hỏi ý kiến nhân viên y tế: Trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ cỏ may, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.
• Cẩn trọng nguồn gốc: Cỏ may mọc hoang rất dễ tích tụ thuốc trừ sâu, phân bón hóa học hoặc bụi bẩn môi trường. Nguồn dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc kim loại và hóa chất cao hơn nhiều lần so với bản thân dược liệu.
• Lắng nghe cơ thể: Ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các triệu chứng như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi bất thường, buồn nôn hoặc phù chân tay.

Cỏ may (Chrysopogon aciculatus) đã bước đầu được ghi nhận là không gây tử vong cấp tính ở liều uống 4000 mg/kg trên chuột thí nghiệm trong 72 giờ ^[1]. Tuy nhiên, dữ liệu về việc liều lượng nào bắt đầu gây hại trên gan và thận vẫn chưa được nghiên cứu và chứng minh bằng thực nghiệm khoa học. Người dân không nên coi thảo dược là vô hại tuyệt đối; việc sử dụng bất kỳ cây cỏ nào cho mục đích chữa bệnh đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để bảo vệ chức năng gan, thận an toàn.