4 nhóm người cần cẩn trọng trước khi dùng chế phẩm từ dâu tằm tàu

Xu hướng dùng chế phẩm dâu tằm tàu và câu hỏi về an toàn

Dâu tằm tàu (Morus alba L.) từ lâu đã là loại cây quen thuộc trong y học cổ truyền và đời sống ẩm thực Á Đông [1, 3, 6]. Gần đây, các chế phẩm cô đặc từ lá và quả của loài cây này xuất hiện ngày càng nhiều trên thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết và lipid máu [3, 5, 6]. Nhiều người tiêu dùng thường mặc định rằng các sản phẩm nguồn gốc thảo mộc luôn lành tính cho mọi đối tượng.

Tuy nhiên, các dữ liệu độc chất học và dược lý học hiện đại chỉ ra rằng dù có độ an toàn tiền lâm sàng tốt, việc sử dụng các chiết xuất đậm đặc vẫn đòi hỏi sự thận trọng [1, 3, 6]. Đặc biệt, những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang trong quá trình điều trị y tế chuyên biệt cần cân nhắc kỹ lưỡng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm nào.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về rủi ro của dâu tằm tàu trên các nhóm bệnh nhân huyết áp thấp, suy thận cần kiêng kali, người bị hội chứng ruột kích thích hay người chuẩn bị phẫu thuật; các dữ liệu an toàn hiện có chủ yếu đến từ mô hình tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm khỏe mạnh [1, 3, 6, 8]. Vì vậy, việc hiểu rõ các thành phần hoạt tính và giới hạn của bằng chứng khoa học là điều cần thiết để phòng ngừa rủi ro.

Thành phần hoạt tính và cơ chế tác động sinh học

Lá dâu tằm tàu chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đáng chú ý, nổi bật nhất là 1-deoxynojirimycin (DNJ) [3, 6]. Đây là một alkaloid piperidine đa hydroxyl hóa, có cấu trúc tương tự đường D-glucose ^[1]. DNJ hoạt động như một chất ức chế men alpha-glucosidase, giúp làm chậm quá trình phân giải carbohydrate ở đường ruột và duy trì nồng độ glucose trong máu ổn định ^[2].

Bên cạnh DNJ, lá và quả dâu tằm tàu còn chứa lượng lớn các hợp chất phenolic và flavonoid ^[3]. Một phân tích hóa thực vật ghi nhận hàm lượng phenolic tổng đạt 10,93 mg đương lượng axit gallic/g trọng lượng khô và flavonoid đạt 256,67 mg đương lượng quercetin/g trọng lượng khô, trong đó axit chlorogenic là hợp chất chủ yếu với 305,60 mg/100 g trọng lượng khô ^[3]. Các hợp chất này mang lại khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và góp phần cải thiện độ nhạy insulin của tế bào ^[3].

Ngoài ra, dâu tằm tàu cũng được kết hợp trong các công thức hỗ trợ hạ cholesterol ^[4]. Nghiên cứu về chế phẩm phối hợp LopiGLIK cho thấy sự hiện diện của thành phần Morus alba có thể đóng góp vào hiệu quả giảm cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL), hỗ trợ duy trì tác dụng ngay cả khi hàm lượng hoạt chất Monacolin-K bị giảm xuống dưới 3 mg/ngày theo khuyến cáo an toàn ^[4].

Bằng chứng khoa học về độc tính và độ an toàn

Độ an toàn của dâu tằm tàu đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật với các dạng chiết xuất khác nhau [1, 3, 6, 8]. Các nghiên cứu này nhằm xác định ngưỡng liều không gây tác dụng phụ có hại (NOAEL) và kiểm tra khả năng gây biến dị tế bào [1, 3, 6].

Năm 2016, một nghiên cứu đánh giá độc tính bán trường diễn và độc tính di truyền của chiết xuất quả dâu tằm tàu (MFE) trên chuột cống trắng giống Sprague Dawley ^[5]. Thử nghiệm dùng liều uống hàng ngày ở các mức 0, 40, 200 và 1000 mg/kg thể trọng trong 90 ngày ^[5]. Kết quả cho thấy MFE không gây tử vong, không làm thay đổi lượng thức ăn, nước uống và không gây biến đổi bất thường về cân nặng, chỉ số huyết học, sinh hóa hay trọng lượng nội tạng ^[5]. Thử nghiệm Ames trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium (TA98, TA102, TA1535) cũng không phát hiện khả năng gây độc di truyền, từ đó xác định mức NOAEL của chiết xuất quả dâu tằm lớn hơn 1000 mg/kg/ngày ^[5].

Đối với chiết xuất từ lá dâu tằm tàu, một nghiên cứu năm 2016 đã kiểm tra chế phẩm Reducose chuẩn hóa 5% DNJ trên chuột Hsd.Han Wistar qua đường uống trong 28 ngày ở các liều 0, 1000, 2000 và 4000 mg/kg thể trọng/ngày ^[2]. Kết quả không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc, tổn thương mô học hay tử vong nào, xác định mức NOAEL đạt 4000 mg/kg thể trọng/ngày ^[2]. Đến năm 2024, một nghiên cứu độc chất học bán trường diễn 90 ngày trên cùng dòng chuột này với các mức liều 850, 1700 và 2550 mg/kg thể trọng/ngày cũng khẳng định Reducose 5% không gây tác dụng bất lợi về mặt lâm sàng, bệnh lý đại thể hay vi thể, với mức NOAEL là 2550 mg/kg thể trọng/ngày ^[1].

Thêm vào đó, nghiên cứu trên chuột nhắt trắng cái dòng ICR sử dụng chiết xuất ethanol từ lá dâu tằm tàu ở các mức liều 125, 250, 500 và 1000 mg/kg cũng không ghi nhận trường hợp tử vong hay biến đổi tiêu cực nào về các chỉ số huyết học ^[3]. Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên động vật khỏe mạnh và chưa thể phản ánh đầy đủ phản ứng trên cơ thể người có bệnh lý phức tạp [1, 3, 6, 8].

Bốn nhóm người cần cẩn trọng khi dùng chế phẩm

Dựa trên cơ chế tác động chuyển hóa và dữ liệu an toàn thực nghiệm, bốn nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng chế phẩm từ dâu tằm tàu:

Thứ nhất là người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp. Dù chiết xuất dâu tằm chủ yếu nhắm vào đường huyết và mỡ máu [5, 6], sự thay đổi chuyển hóa toàn thân có thể gây ra những tương tác khó lường đối với người có huyết động không ổn định. Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn của chiết xuất lá hay quả dâu tằm trên người bệnh huyết áp thấp; toàn bộ dữ liệu an toàn hiện có mới chỉ ghi nhận trên động vật gặm nhấm khỏe mạnh [1, 3, 6]. Việc tự ý sử dụng có thể dẫn đến nguy cơ mệt mỏi hoặc tụt áp quá mức.

Thứ hai là người mắc bệnh suy thận mạn tính hoặc cần kiểm soát nồng độ kali máu. Các loại quả và thảo mộc tự nhiên thường tích lũy khoáng chất, trong khi thận suy giảm chức năng bài tiết. Các nghiên cứu độc tính 90 ngày của chiết xuất quả dâu tằm chỉ đánh giá chỉ số nước tiểu và sinh hóa trên chuột cống bình thường ^[5], chưa từng thử nghiệm trên mô hình suy giảm chức năng thận. Người bệnh thận nếu tự ý dùng các loại dịch chiết cô đặc có thể gặp rủi ro quá tải điện giải hoặc gánh nặng đào thải cho thận.

Thứ ba là người đang bị rối loạn tiêu hóa mạn tính hoặc hội chứng ruột kích thích. Hoạt chất DNJ trong chiết xuất lá dâu tằm tàu có cơ chế ức chế enzym alpha-glucosidase nhằm ngăn cản hấp thu đường tại ruột non ^[2]. Khi carbohydrate không được tiêu hóa hết và đi xuống đại tràng, chúng có thể bị hệ vi sinh lên men sinh hơi. Dù các thử nghiệm 28 ngày và 90 ngày trên chuột không thấy biến đổi bệnh lý đường tiêu hóa [3, 6], người có đường ruột nhạy cảm vẫn đối diện nguy cơ đầy hơi, chướng bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy khi dùng dạng cô đặc.

Thứ tư là người đang chuẩn bị phẫu thuật. Chiết xuất lá dâu tằm có hoạt tính sinh học ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hấp thu glucose và độ nhạy insulin ^[3]. Việc kiểm soát đường huyết trong và sau phẫu thuật là yếu tố sinh tử đối với bệnh nhân. Ngoài ra, việc dùng các thảo dược chưa được kiểm soát tương tác có thể làm phức tạp thêm quá trình gây mê và hồi phục. Bệnh nhân sắp can thiệp ngoại khoa cần thông báo cho bác sĩ phẫu thuật về mọi loại thực phẩm bổ sung đang dùng.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược dâu tằm

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "sản phẩm tự nhiên không bao giờ gây hại". Quả thật dâu tằm tàu có lịch sử dùng làm thực phẩm và vị thuốc lâu đời [1, 3, 6], nhưng các sản phẩm hiện đại thường là dạng chiết xuất cô đặc với nồng độ hoạt chất cao như DNJ 5% [3, 6]. Hàm lượng hoạt chất vượt xa mức tự nhiên trong một bữa ăn thông thường đòi hỏi cơ thể phải chuyển hóa và bài tiết nhiều hơn ^[2].

Một hiểu lầm khác là kỳ vọng chế phẩm dâu tằm có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu. Dù dâu tằm tàu hỗ trợ duy trì đường huyết và góp phần cải thiện lipid máu [5, 6], thảo dược không phải là thuốc chữa bệnh và không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực. Người bệnh tự ý bỏ thuốc để uống chiết xuất thảo mộc có thể đối mặt với những biến chứng chuyển hóa nghiêm trọng.

Cuối cùng, nhiều người cho rằng kết quả thử nghiệm an toàn trên động vật đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối trên người. Các dữ liệu về NOAEL từ 1000 mg/kg đến 4000 mg/kg là tín hiệu khả quan về mặt độc tính [1, 3, 6], nhưng cơ thể người có sự chuyển hóa thuốc phức tạp hơn, đặc biệt khi có bệnh lý nền đi kèm.

Cách sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để khai thác lợi ích và hạn chế rủi ro từ dâu tằm tàu, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Nếu sử dụng lá hoặc quả dâu tằm tươi như thực phẩm truyền thống, hãy duy trì ở lượng vừa phải trong chế độ ăn uống hàng ngày. Đối với các chế phẩm thực phẩm chức năng hoặc chiết xuất cô đặc, luôn tuân theo hướng dẫn ghi trên nhãn sản phẩm của nhà sản xuất uy tín.

Không nên tự ý phối hợp chế phẩm dâu tằm tàu với các loại thuốc điều trị tiểu đường, thuốc hạ áp hay thuốc tim mạch mà không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị, nhằm tránh nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết hoặc huyết áp quá mức. Trước các cuộc phẫu thuật hoặc thủ thuật y khoa, người bệnh nên ngừng sử dụng các dạng chiết xuất thảo mộc theo chỉ định của bác sĩ.

Dâu tằm tàu là nguồn dược liệu giàu tiềm năng với nhiều hoạt chất chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa giá trị [6, 8]. Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm tinh chế cần dựa trên sự hiểu biết khoa học và thận trọng. Người tiêu dùng, đặc biệt là nhóm có bệnh nền hoặc chuẩn bị can thiệp y tế, cần tham vấn ý kiến chuyên gia để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.