Quả dâm xanh có ăn được không? Cảnh báo độc tính ở trẻ nhỏ

Cây dâm xanh (tên khoa học Duranta repens hoặc Duranta erecta) là loại cây bụi thường được trồng phổ biến làm hàng rào, cảnh quan đô thị và sân vườn tại nhiều địa phương ở Việt Nam ^[1]. Khi đến mùa sinh trưởng, cây trổ từng chùm hoa tím biếc đẹp mắt cùng hàng loạt chuỗi quả mọng tròn màu vàng cam bóng bẩy [1, 5]. Màu sắc bắt mắt này thường kích thích trí tò mò của trẻ em, đồng thời khiến nhiều người thắc mắc liệu quả của cây dâm xanh có ăn được như các loại hoa quả rừng hay quả mọng thông thường hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học và thực vật học là: Không được ăn. Cây dâm xanh là cây cảnh thuần túy, tuyệt đối không phải là một loại cây ăn quả hay thực phẩm dinh dưỡng ^[1]. Các bộ phận của cây, đặc biệt là quả và lá, chứa các hợp chất saponin triterpene cùng nhiều hoạt chất sinh học có độc tính tế bào mạnh [1, 4]. Việc nuốt phải quả dâm xanh tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng, đặc biệt nguy hiểm đối với sức khỏe non nớt của trẻ nhỏ.

Cây cảnh phổ biến nhưng không phải thực phẩm

Cây dâm xanh thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ và sau đó được du nhập, trồng rộng rãi tại nhiều quốc gia trên thế giới như một loại cây cảnh làm hàng rào [4, 5]. Tại nhiều vùng khí hậu ấm áp, dâm xanh phát triển quanh năm, cho lá xanh mướt và những chuỗi quả chín vàng rực rỡ [4, 5].

Chính hình dáng tròn trĩnh, mọng nước và màu sắc ấm áp của quả dâm xanh đã tạo nên sự nhầm lẫn tai hại. Nhiều người dân, đặc biệt là các em nhỏ đang trong độ tuổi thích khám phá thế giới xung quanh, dễ ngộ nhận đây là quả dại có thể hái ăn được. Tuy nhiên, trong toàn bộ lịch sử sử dụng thực phẩm và dinh dưỡng, cây dâm xanh chưa bao giờ được công nhận hay phân loại là cây thực phẩm an toàn cho con người.

Cơ chế tác động và độc tính từ hợp chất saponin

Sự nguy hiểm của quả và lá cây dâm xanh bắt nguồn từ thành phần hóa học phức tạp bên trong cây. Nghiên cứu hóa thực vật đã chứng minh các bộ phận của loài cây này chứa các hợp chất saponin triterpene đặc thù, bao gồm durantanin IV và durantanin V, cùng nhiều dạng saponin bidesmosidic, oleanolic acid, phenylethanoid và flavonoid ^[2].

Trong thế giới tự nhiên, saponin đóng vai trò như một cơ chế phòng vệ tự nhiên của thực vật nhằm chống lại sự tấn công của nấm mốc, vi khuẩn và động vật ăn thực vật. Các hoạt chất này có tính chất hoạt động bề mặt mạnh. Về mặt sinh học, saponin có khả năng tương tác với lớp màng tế bào, gây rối loạn tính thấm và phá vỡ cấu trúc màng ^[2].

Khi các hợp chất saponin này đi vào cơ thể động vật hoặc con người thông qua đường tiêu hóa, chúng có thể gây kích ứng nghiêm trọng các mô niêm mạc. Độc tính tế bào của các saponin tự nhiên như durantanin IV và durantanin V đã được kiểm chứng là có thể ức chế sự sống của nhiều dòng tế bào sinh vật ^[2]. Do đó, quả dâm xanh hoàn toàn không thích hợp để sử dụng qua đường miệng dưới bất kỳ hình thức ẩm thực nào.

Khoa học nói gì: Độc tính tế bào và các thí nghiệm tiền lâm sàng

Để làm sáng tỏ tính chất dược lý và độc tính của cây dâm xanh, nhiều nhóm nhà khoa học quốc tế đã tiến hành các thử nghiệm in-vitro (trong ống nghiệm) và trên mô hình động vật thí nghiệm [1, 2, 3, 4, 8]. Các dữ liệu hiện có phản ánh rõ hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhưng cũng đồng thời cảnh báo rủi ro gây hại tế bào:

Thứ nhất, một nghiên cứu công bố năm 2008 đã phân lập các phân đoạn chiết xuất từ thân và quả của Duranta repens, bao gồm hai chất triterpene là beta-amyrin và 12-oleanene 3beta, 21beta-diol ^[3]. Kết quả thử nghiệm độc tính sinh học trên ấu trùng tôm ngâm nước mặn (brine shrimp lethality bioassay) cho thấy phân đoạn chiết chloroform từ thân và chiết xuất cồn ethanol từ quả thể hiện độc tính tế bào rất mạnh, với nồng độ gây chết 50% ấu trùng (LC50) lần lượt là 0,94 microg/ml và 0,49 microg/ml ^[3]. Ngoài ra, nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của dịch chiết quả đối với các vi sinh vật dao động trong khoảng từ 32 đến 128 microg/ml ^[3].

Thứ hai, nghiên cứu vào năm 2009 đã phân lập thành công hai saponin triterpene mới là durantanin IV và durantanin V từ lá cây Duranta repens ^[2]. Nghiên cứu xác nhận các chất chiết methanol và các saponin tự nhiên này thể hiện hoạt tính độc tế bào đáng kể khi thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư gan người HepG2 cũng như trên ấu trùng tôm ^[2]. Điều này minh chứng độc tính tế bào của các hợp chất saponin có mặt trong cây dâm xanh ^[2].

Thứ ba, một thử nghiệm trên chuột nhắt trắng công bố năm 2018 nhằm đánh giá khả năng tẩy giun của dịch chiết quả dâm xanh (Duranta erecta) đã ghi nhận chỉ số độc tính cấp đường uống (LD50) ở chuột đạt trên 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[4]. Mặc dù chuột không chết ngay trong thử nghiệm cấp tính, dịch chiết quả dâm xanh hoàn toàn không có khả năng loại bỏ trứng giun hay giun trưởng thành Heligmosomoides bakeri trong đường ruột chuột, khác biệt hoàn toàn với thuốc chuẩn albendazole (vốn làm giảm 71% trứng giun và 92% lượng giun) ^[4]. Đồng thời, chiết xuất dâm xanh ở mọi mức liều đều không thể đảo ngược tình trạng thiếu máu do ký sinh trùng gây ra ở chuột ^[4].

Thứ tư, nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô hình động vật bị tổn thương gan do hóa chất CCl4 và acetaminophen chỉ ra rằng dịch chiết cồn-nước từ quả chín ở liều 250 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 7 ngày có thể hỗ trợ làm giảm các men gan (ALT, AST, ALP, gammaGT), bilirubin, MDA, H2O2 và NO, đồng thời gia tăng các chất chống oxy hóa nội sinh (GSH, GPx, GST, SOD) ^[5]. Tuy vậy, đây chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật bị gây độc chất, tuyệt đối không đồng nghĩa với việc quả tươi an toàn để ăn trực tiếp ^[5].

Thứ năm, một nghiên cứu in-silico và in-vitro công bố năm 2022 đã xem xét tiềm năng hỗ trợ hấp thu đường của cây dâm xanh ^[6]. Mô phỏng máy tính cho thấy hợp chất alpha-onocerin gắn kết tốt với protein GLUT-2 (-10,23 kcal/mol), và dịch chiết cồn-nước giúp tăng cường hấp thu glucose ở tế bào nấm men trong dung dịch glucose 5 mM ^[6]. Dữ liệu này chỉ mới dừng lại ở mức độ tế bào vi nấm và phân tích vi tính, chưa từng được thử nghiệm xác nhận trên cơ thể sống phức tạp của con người ^[6].

Cảnh báo đặc biệt về nguy cơ ngộ độc ở trẻ nhỏ

Đối tượng chịu tổn thương lớn nhất trước nguy cơ ngộ độc từ các loại quả cảnh như quả dâm xanh chính là trẻ em ^[7]. Trẻ nhỏ có bản tính tò mò, thường xuyên cho các dị vật hoặc hoa quả dại nhặt được vào miệng nhai nuốt mà không ý thức được mối nguy hiểm tiềm ẩn ^[7].

Bên cạnh đó, hệ tiêu hóa, gan và thận của trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn thiện. Cùng một lượng saponin hoặc độc chất tế bào có thể chỉ gây khó chịu nhẹ ở người lớn trưởng thành nhưng lại đủ khả năng kích hoạt phản ứng ngộ độc dữ dội ở cơ thể trẻ em. Các phản ứng thường gặp khi trẻ ăn phải thực vật chứa chất độc kích ứng là nôn mửa liên tục, đau quặn bụng dữ dội, tiêu chảy, mệt mỏi và mất nước nhanh chóng ^[7]. Tình trạng mất nước và rối loạn điện giải nếu không được xử lý y tế kịp thời có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ ^[7].

Các bậc phụ huynh, nhà trường và bảo mẫu cần đặc biệt lưu ý kiểm tra khu vực vui chơi của con em mình. Nếu trong khuôn viên gia đình hoặc trường học có trồng hàng rào dâm xanh, cần theo dõi sát sao, dạy trẻ nhận biết và tuyệt đối không bao giờ được hái, cắn hoặc nuốt quả của loại cây này.

Những hiểu lầm thường gặp về cây dâm xanh

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là suy nghĩ: "Quả cây trồng làm cảnh quanh nhà chim chóc hay ăn được thì người cũng ăn được". Đây là quan niệm dân gian sai lầm nghiêm trọng. Hệ tiêu hóa và cơ chế chuyển hóa sinh hóa của các loài chim, côn trùng hoàn toàn khác biệt với cơ thể người. Độc tố saponin có thể vô hại hoặc dễ dàng bị đào thải qua ruột loài khác nhưng lại gây viêm loét niêm mạc ruột và độc tế bào ở người [1, 4].

Hiểu lầm thứ hai xuất phát từ việc đọc lướt các bài tóm tắt nghiên cứu khoa học. Khi thấy nghiên cứu ghi nhận chiết xuất dâm xanh có hoạt tính chống vi khuẩn lỵ Shigella ^[3], chống oxy hóa bảo vệ gan ^[5], hay hỗ trợ hấp thu đường ^[6], một số người vội kết luận đây là "vị thuốc bổ" và hái quả tươi về sắc uống hoặc ngâm rượu. Cần khẳng định rõ ràng rằng, các nghiên cứu này chỉ sử dụng các dịch chiết phân đoạn đã qua tinh chế trong phòng thí nghiệm trên động vật và tế bào nấm men [1, 3, 8]. Quả tươi chưa qua xử lý chứa hỗn hợp nhiều hợp chất phức tạp, trong đó độc tính tế bào đã được chứng minh rất rõ ràng [1, 4]. Tự ý sử dụng quả dâm xanh để chữa bệnh là hành động cực kỳ mạo hiểm đối với sức khỏe.

Ai cần thận trọng tuyệt đối với loại cây này?

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất nuốt phải quả dâm xanh do hiếu động và nhầm lẫn với bánh kẹo, đồ chơi ^[7]. Cần cách ly trẻ hoàn toàn khỏi khu vực cây đang ra quả.
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn của dâm xanh trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ. Các hợp chất saponin và hoạt chất độc tế bào có thể gây kích thích tử cung hoặc ảnh hưởng bất lợi tới thai nhi và trẻ sơ sinh ^[2].
• Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, gan hoặc thận: Bất kỳ sự tiếp xúc nào với độc chất từ thực vật lạ đều có thể làm trầm trọng thêm các tổn thương có sẵn ở cơ quan nội tạng.
• Vật nuôi trong nhà (chó, mèo): Động vật nuôi cũng có thói quen gặm lá và quả cây cảnh trong sân vườn, dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính đường tiêu hóa.

Cách ứng xử an toàn và xử trí khi nghi ngờ ngộ độc

Dâm xanh vẫn là một loài cây cảnh đẹp mắt, tạo mảng xanh mát mẻ cho cảnh quan môi trường nếu được quản lý đúng cách ^[1]. Để phòng tránh rủi ro cho gia đình và cộng đồng, bạn nên áp dụng các nguyên tắc an toàn thực tế:

• Tuyệt đối không sử dụng làm thực phẩm: Không hái quả dâm xanh để ăn sống, nấu nướng, ép nước hay ngâm rượu dưới mọi hình thức.
• Cắt tỉa định kỳ: Nếu trồng dâm xanh làm hàng rào tại nhà có trẻ nhỏ, nên cắt tỉa thường xuyên các cành hoa tàn để ngăn chặn cây kết chùm quả mọng chín vàng.
• Giáo dục trẻ em: Dạy trẻ thói quen nhận biết cây cảnh và nguyên tắc an toàn: không tự ý ngậm hoặc ăn bất kỳ loại quả dại, quả cây cảnh nào bên đường hay trong công viên.
• Xử trí khi lỡ nuốt phải: Nếu phát hiện trẻ nhỏ hoặc người lớn lỡ nuốt phải quả dâm xanh, cần nhanh chóng loại bỏ phần quả còn sót lại trong miệng. Cho nạn nhân uống từng ngụm nước nhỏ để súc miệng, không tự ý dùng các biện pháp dân gian gây nôn thô bạo vì có thể làm tăng nguy cơ sặc hoặc tổn thương thực quản. Sau đó, lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu cành, lá hoặc quả mà nạn nhân đã ăn để bác sĩ chuyên khoa dễ dàng nhận diện và đưa ra phác đồ điều trị kịp thời ^[7].

Cây dâm xanh là loài thực vật có giá trị thẩm mỹ cao trong trang trí cảnh quan nhưng hoàn toàn không phải là thức ăn ^[1]. Các dữ liệu y khoa hiện tại chỉ ra sự hiện diện của độc tính tế bào và các hợp chất saponin nguy hiểm [1, 4]. Việc giữ vững sự cảnh giác, quản lý an toàn không gian sống và trang bị kiến thức cho trẻ nhỏ là chìa khóa quan trọng để tận hưởng vẻ đẹp thiên nhiên mà không phải đối mặt với nguy cơ ngộ độc đáng tiếc.