4 nhóm người không nên dùng đinh lăng để tránh tác dụng phụ

Đinh lăng từ lâu được ví von là "nhân sâm của người nghèo" trong dân gian Việt Nam, xuất hiện quen thuộc từ bữa cơm gia đình đến các bình rượu ngâm bồi bổ [4, 6]. Nhiều người có thói quen hãm nước lá đinh lăng uống hằng ngày hoặc dùng rễ ngâm rượu uống đều đặn vì tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại. Tuy nhiên, bất kỳ vị thuốc nào chứa hoạt chất sinh học mạnh cũng tiềm ẩn những tác động dược lý phức tạp lên cơ thể khi dùng sai đối tượng [1, 2].

Đối với câu hỏi những ai cần tránh hoặc thận trọng tối đa, dữ liệu khoa học cho thấy phụ nữ mang thai, người có bệnh lý gan, người viêm loét dạ dày và người rối loạn điện giải cần hết sức cảnh giác. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ đinh lăng mà không có chỉ dẫn y khoa có thể dẫn tới những phản ứng bất lợi không mong muốn cho sức khỏe ^[1].

Cơ chế tác động và thành phần hoạt chất của đinh lăng

Cây đinh lăng, tên khoa học là Polyscias fruticosa (L.) Harms, thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) [2, 3]. Phân tích hóa thực vật bằng các kỹ thuật hiện đại như sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS), sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) đã xác định hơn 120 chất chuyển hóa trong cây ^[2]. Các thành phần chính bao gồm triterpenoid saponin, polyphenol, flavonoid, polyacetylene, tinh dầu và axit béo [1, 2].

Lá của cây chứa khoảng 1,65% triterpene saponin với phần genin được xác định là axit oleanolic ^[3]. Hoạt chất saponin chủ đạo là 3-O-[beta-D-glucopyranosyl-(1->4)-beta-D-glucuronopyranosyl] oleanolic acid 28-O-beta-D-glucopyranosyl ester (thường viết tắt là PFS), cùng các chất khác như ladyginoside A, chikusetsusaponin IVa và zingibroside R1 [2, 3, 5]. Saponin là hợp chất có hoạt tính bề mặt mạnh, vừa tạo ra các tác dụng dược lý nhưng đồng thời cũng là nguồn cơn gây kích ứng và tan máu nếu tích tụ nồng độ cao [1, 3].

Dữ liệu khoa học nói gì về tác dụng và độc tính?

Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã ghi nhận nhiều tiềm năng sinh học của đinh lăng trên các mô hình tế bào và động vật thử nghiệm [1, 2]. Dù vậy, dữ liệu an toàn trên cơ thể người vẫn còn những khoảng trống lớn cần xem xét cẩn trọng [1, 2].

Một tổng quan công bố năm 2025 chỉ ra rằng chiết xuất đinh lăng thể hiện hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa, bảo vệ thần kinh, hạ đường huyết và bảo vệ xương ^[1]. Saponin trong cây có thể điều hòa quá trình phiên mã do RANKL kích hoạt, còn polyacetylene góp phần ức chế tín hiệu viêm ^[1]. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý rằng saponin có sinh khả dụng đường uống hạn chế và có tiềm năng điều hòa nội tiết khi dùng ở liều cao, đòi hỏi phải nghiên cứu độc tính và dược động học kỹ hơn trước khi ứng dụng lâm sàng ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2022 trên mô hình ruồi giấm (Drosophila melanogaster) bị bất hoạt gen dUCH cho thấy chiết xuất lá đinh lăng giúp làm chậm quá trình thoái hóa tế bào thần kinh dopaminergic ở cả giai đoạn ấu trùng lẫn cá thể trưởng thành ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận sự cải thiện khả năng vận động của ruồi thí nghiệm nhờ hoạt tính chống oxy hóa của saponin, polyphenol và flavonoid ^[4].

Trên mô hình chuột cống cát Mông Cổ bị thiếu máu cục bộ não do phẫu thuật công bố năm 2023, chiết xuất ethanol từ đinh lăng đã bảo vệ tế bào thần kinh HT22 trước độc tính glutamate ở nồng độ 5 mM, giảm canxi nội bào và giảm các gốc oxy hóa tự do (ROS) ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự phục hồi các protein p-AKT, p-CREB, BDNF, Bcl-2 và ức chế các protein gây chết rụng tế bào như Bax, AIF, MAPK ^[5]. Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2018 trên chuột nhắt ăn chế độ giàu sucrose ghi nhận hoạt chất saponin PFS ở liều 100 mg/kg thể trọng giúp ức chế enzym alpha-amylase tụy lợn và alpha-glucosidase từ nấm men, từ đó giảm đáng kể đường huyết sau ăn ^[6].

Cần nhấn mạnh rằng một số tài liệu có thể nhầm lẫn Polyscias fruticosa (cây đinh lăng) với loài thảo dược Nam Phi Polygala fruticosa thuộc họ Viễn chí Polygalaceae ^[7]. Nghiên cứu năm 2010 trên chuột nhắt và chuột cống cái dùng nước sắc Polygala fruticosa liều cao kéo dài 31 ngày ghi nhận hiện tượng giảm tiểu cầu, tăng men gan ALT, AST và tăng creatinine huyết thanh, cho thấy nguy cơ độc tính trên gan, thận và tạo máu ^[7]. Việc phân định rõ loài thảo dược thực tế là cực kỳ quan trọng để tránh gán nhầm dữ liệu an toàn giữa các chi thực vật khác nhau.

Nhóm phụ nữ mang thai: Cảnh giác nguy cơ nội tiết

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn tuyệt đối của đinh lăng trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú [1, 2]. Toàn bộ dữ liệu hiện có về cơ chế chỉ được khảo sát trên động vật, mô hình nuôi cấy tế bào hoặc mẫu chiết xuất phòng thí nghiệm [3, 4, 8].

Nghiên cứu năm 2025 đã nhấn mạnh rằng việc sử dụng saponin ở liều cao có nguy cơ gây biến đổi và điều hòa hệ thống nội tiết ^[1]. Trong giai đoạn thai kỳ, sự cân bằng hormone sinh sản có vai trò quyết định để duy trì sự phát triển ổn định của thai nhi và tử cung. Do tính chất kích thích chuyển hóa và nguy cơ xáo trộn nội tiết chưa được kiểm soát đầy đủ liều lượng, phụ nữ có thai không nên tự ý dùng các chế phẩm thuốc sắc cô đặc, trà đinh lăng đậm đặc hoặc rượu thuốc từ rễ thảo dược này ^[1].

Người có bệnh lý suy giảm chức năng gan

Gan là cơ quan chính đảm nhận vai trò chuyển hóa và giải độc các hợp chất ngoại sinh, bao gồm toàn bộ các hoạt chất thực vật đưa vào qua đường tiêu hóa [1, 2]. Trong đinh lăng chứa hơn 120 chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp, đặc biệt là nhóm triterpenoid saponin dạng glycoside [2, 3].

Ở người bị suy giảm chức năng gan, xơ gan hoặc viêm gan, khả năng chuyển hóa và đào thải các phân tử phức tạp bị suy giảm nghiêm trọng. Saponin tích tụ trong tuần hoàn khi dùng kéo dài có thể gây gánh nặng chuyển hóa lớn cho các tế bào gan đang bị tổn thương [1, 2]. Người có men gan cao hoặc mắc bệnh gan mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào từ đinh lăng để tránh làm bệnh cảnh trầm trọng thêm.

Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng

Saponin là hợp chất tự nhiên có đặc tính tạo bọt và hoạt động bề mặt tương tự chất tẩy rửa tự nhiên [1, 3]. Khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc ống tiêu hóa, các phân tử này có thể tác động lên lớp chất nhầy bảo vệ bề mặt dạ dày [1, 6].

Đối với những người đang có sẵn vết trợt, viêm xung huyết hoặc ổ loét dạ dày - tá tràng, việc uống nước lá đinh lăng tươi đậm đặc hay dùng rượu rễ đinh lăng có thể gây kích ứng niêm mạc tại chỗ. Tình trạng này dễ kích hoạt các cơn đau thượng vị, cảm giác cồn cào, buồn nôn hoặc nóng rát vùng bụng. Do đó, người có tiền sử viêm loét đường tiêu hóa hoạt động nên thận trọng, tránh uống lúc đói hoặc dùng các dạng chiết xuất có nồng độ saponin cao [1, 6].

Người đang bị rối loạn điện giải hoặc tiêu chảy

Saponin có sinh khả dụng đường uống khá hạn chế, đồng nghĩa với việc phần lớn lượng chất này lưu lại trong lòng ống tiêu hóa sau khi uống ^[1]. Tại đây, hoạt tính bề mặt của saponin có thể làm thay đổi tính thấm của màng tế bào ruột và kích thích nhu động cơ trơn ống tiêu hóa [1, 3].

Khi cơ thể đang gặp tình trạng tiêu chảy cấp, mất nước hoặc mất cân bằng các ion điện giải (như natri, kali), việc nạp thêm các chế phẩm đinh lăng chứa saponin chưa chuẩn hóa có thể làm tăng đào thải dịch qua đường ruột [1, 3]. Hậu quả là tình trạng tiêu chảy có thể kéo dài hơn, cản trở sự hấp thu nước và gây khó khăn cho việc bù điện giải. Nhóm đối tượng này cần ưu tiên bù nước bằng dung dịch chuẩn y tế thay vì sử dụng các loại nước lá thảo dược truyền miệng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đinh lăng

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều càng bổ". Nhiều gia đình đun nước lá đinh lăng thật đặc thay nước lọc cả ngày hoặc ngâm bình rượu rễ đinh lăng lâu năm để uống mỗi bữa ăn. Khoa học đã chỉ ra rằng rễ và lá đinh lăng chứa nhiều hợp chất chuyển hóa có hoạt tính dược lý rõ rệt, không phải là thực phẩm vô thưởng vô phạt [2, 6].

Một hiểu lầm khác là đinh lăng có thể thay thế hoàn toàn các thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc điều trị thoái hóa thần kinh như Parkinson [4, 5]. Thử nghiệm cho thấy saponin PFS ức chế alpha-amylase và alpha-glucosidase giúp giảm đường huyết sau ăn ở chuột, hay làm chậm thoái hóa thần kinh trên mô hình ruồi giấm, nhưng đây mới chỉ là bằng chứng tiền lâm sàng bước đầu [4, 5]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống nước đinh lăng.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh bình thường, lá đinh lăng vẫn là một loại rau gia vị an toàn khi ăn kèm các món gỏi cuốn hoặc nấu canh với lượng vừa phải [4, 6]. Hàm lượng hoạt chất khi dùng tươi như một loại rau ăn kèm thường ở ngưỡng thấp, cung cấp thêm polyphenol và vitamin tự nhiên [2, 6].

Khi muốn dùng đinh lăng dưới dạng nước hãm hay thảo dược hỗ trợ sức khỏe, nên dùng với liều lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc và không uống thay thế hoàn toàn nước lọc suốt thời gian dài [1, 6]. Thời điểm thích hợp để sử dụng là sau bữa ăn, tránh dùng khi bụng rỗng để hạn chế kích ứng niêm mạc dạ dày. Phụ nữ chuẩn bị có thai, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham vấn bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên ^[1].

Đinh lăng là cây thuốc quý giàu tiềm năng sinh học nhưng không phải phương thuốc vạn năng phù hợp cho tất cả mọi người [1, 2]. Nhận biết rõ các đối tượng cần thận trọng giúp phòng tránh hiệu quả những tác dụng phụ không đáng có, bảo vệ sức khỏe an toàn và khoa học.