Bơ đậu phộng là món ăn quen thuộc trong bữa sáng và các thực đơn ăn kiêng lành mạnh nhờ hương vị thơm béo, tiện lợi. Dù vậy, không phải ai cũng có thể thoải mái sử dụng món này mỗi ngày. Với những người có bệnh nền về thận, tiền sử sỏi đường tiết niệu hay cơ địa dị ứng, món ăn này tiềm ẩn những tác động bất lợi đến sức khỏe nếu dùng thiếu kiểm soát.
Thực tế, bơ đậu phộng chứa hàm lượng oxalate tự nhiên khá cao, có thể tạo gánh nặng lớn lên hệ bài tiết [2, 7]. Bên cạnh đó, nguy cơ dị ứng thực phẩm nghiêm trọng cũng là rào cản lớn với nhóm người có cơ địa nhạy cảm [1]. Việc hiểu rõ phản ứng của cơ thể trước loại thực phẩm này giúp bạn phòng tránh các biến cố sức khỏe đáng tiếc.
Cơ chế oxalate gây hại cho thận
Chất oxalate sau khi được hấp thu qua đường tiêu hóa sẽ không thể chuyển hóa tiếp trong cơ thể mà bắt buộc phải đào thải qua thận vào nước tiểu [2]. Tại đường tiết niệu, lượng oxalate này dễ dàng liên kết với canxi tự do để tạo thành tinh thể canxi oxalate không hòa tan [2]. Khi nồng độ oxalate trong nước tiểu đạt mức quá bão hòa, các mầm tinh thể bắt đầu hình thành, tích tụ và lớn dần lên [3].
Các tinh thể này có đặc tính bám dính rất mạnh vào màng đỉnh của tế bào biểu mô ống thận, sau đó xâm nhập vào bên trong tế bào thông qua cơ chế nội bào [3]. Khi đã lọt vào cấu trúc tế bào, tinh thể oxalate gây ra phản ứng stress oxy hóa, kích hoạt quá trình chết rụng và hoại tử các tế bào ống thận [3]. Hệ quả là chức năng lọc của thận bị suy giảm nhanh chóng, làm khởi phát tổn thương thận cấp tính hoặc thúc đẩy bệnh thận mạn tiến triển [1, 5].
Nhóm người bệnh thận và nguy cơ tổn thương ống thận
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận, suy giảm chức năng lọc hoặc từng ghép thận cần đặc biệt thận trọng với thực phẩm giàu oxalate như bơ đậu phộng [1, 3]. Thận là cơ quan bài tiết chính của oxalate [4]. Khi khả năng đào thải của thận vốn đã suy yếu, việc nạp thêm oxalate từ chế độ ăn sẽ làm tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể trong nhu mô thận, gây ra bệnh thận oxalate [1, 3].
Báo cáo lâm sàng năm 2014 của một nhóm tác giả đã mô tả trường hợp suy thận cấp do bệnh thận oxalate cấp tính liên quan đến việc tiêu thụ đậu phộng [3]. Bệnh nhân nam tiêu thụ lượng oxalate vượt mức 243 mg mỗi ngày, cao hơn rất nhiều so với mức trung bình của chế độ ăn phương Tây (100-150 mg/ngày) [3]. Kết quả sinh thiết và kiểm tra loại trừ các nguyên nhân khác cho thấy tinh thể oxalate từ đậu phộng chính là thủ phạm gây tổn thương thận cấp [3]. Ngoài ra, ở những người ghép thận, việc sử dụng đậu phộng quá mức cũng từng được ghi nhận gây lắng đọng tinh thể oxalate trong thận ghép [3, 4].
Người có tiền sử sỏi thận canxi oxalate
Khoảng 50-60% lượng oxalate trong nước tiểu sinh ra từ quá trình chuyển hóa nội sinh của gan, phần còn lại đến trực tiếp từ nguồn thức ăn nạp vào hàng ngày [4]. Khi nồng độ oxalate hòa tan trong lòng ruột tăng cao và hấp thu vào máu, lượng đào thải qua thận tăng vọt sẽ thúc đẩy quá trình kết tinh sỏi [4].
Nghiên cứu công bố năm 2001 phân tích hàm lượng oxalate trong các loại cây họ đậu đã chỉ ra rằng bơ đậu phộng chứa tới 197 mg oxalate tổng số trong mỗi khẩu phần [2]. Con số này vượt xa mức khuyến cáo dành cho những người có tiền sử bị sỏi canxi oxalate ở đường tiết niệu [2]. Với đối tượng này, việc tiêu thụ bơ đậu phộng thường xuyên sẽ duy trì tình trạng nước tiểu quá bão hòa, tạo điều kiện lý tưởng để các tinh thể tích tụ thành sỏi mới hoặc làm tăng kích thước các viên sỏi cũ [1, 2].
Người có cơ địa dị ứng đậu phộng
Dị ứng đậu phộng là một trong những phản ứng dị ứng thực phẩm phổ biến và nguy hiểm nhất. Đánh giá y khoa năm 2025 ghi nhận tỷ lệ dị ứng các loại hạt ước tính chiếm khoảng 1-2% dân số ở các nước phương Tây [1]. Nhiều người gặp phải các triệu chứng suy giảm sức khỏe nghiêm trọng chỉ sau khi tiêu thụ một lượng rất nhỏ chất gây dị ứng từ đậu phộng [1].
Phản ứng dị ứng có thể khởi phát nhanh chóng, gây phù nề niêm mạc, co thắt đường thở, nổi mề đay, tụt huyết áp và đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Vì vậy, nhóm người đã từng có phản ứng quá mẫn hoặc gia đình có tiền sử dị ứng đậu phộng cần tuyệt đối kiêng bơ đậu phộng và các chế phẩm liên quan [1].
Người bị rối loạn lipid máu và bệnh nhân sau phẫu thuật chuyển hóa
Dù bơ đậu phộng cung cấp nguồn chất béo không bão hòa, nhưng đây vẫn là thực phẩm đậm đặc năng lượng và chất béo. Những người có chỉ số mỡ máu bất thường cần kiểm soát chặt chẽ lượng chất béo nạp vào cơ thể để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn lipid máu.
Đặc biệt, nhóm người từng trải qua phẫu thuật bắc cầu dạ dày Roux-en-Y để điều trị béo phì và rối loạn chuyển hóa cần hết sức cảnh giác [4]. Tình trạng kém hấp thu chất béo sau phẫu thuật làm tăng oxalate hòa tan tự do trong lòng ruột, dẫn tới chứng tăng oxalate niệu thứ phát với tỷ lệ mắc từ 29% đến 67% [4]. Việc sử dụng các sản phẩm giàu oxalate như bơ đậu phộng trên nền bệnh nhân này làm tăng vọt nguy cơ lắng đọng tinh thể và tổn thương thận [4].
Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ các loại rau lá xanh đậm như rau bina mới chứa nhiều oxalate, trong khi các loại hạt hay bơ hạt hoàn toàn vô hại. Sự thật là bơ đậu phộng và các loại hạt họ đậu khác chứa lượng oxalate đáng kể, với 197 mg trong một khẩu phần thông thường [2]. Thậm chí, hàm lượng oxalate hòa tan hấp thu được từ các loại hạt có thể tích lũy nhanh chóng nếu dùng lượng lớn [5].
Tuy nhiên, cần hiểu đúng bản chất của bằng chứng khoa học. Đậu phộng nói riêng có hàm lượng oxalate hòa tan thấp hơn so với hạnh nhân, hạt dẻ cười Brazil hay hạt thông (những loại chứa lượng oxalate hòa tan cao gấp gần hai lần) [5]. Nguy cơ bệnh thận oxalate từ hạt thường chỉ xảy ra khi ăn quá mức, vượt xa một đến hai nắm tay mỗi ngày hoặc dùng liên tục trong các chế độ ăn kiêng cực đoan [3, 6]. Với người khỏe mạnh bình thường, việc dùng một lượng nhỏ bơ đậu phộng không phải là mối đe dọa lớn [1].
Ai nên thận trọng khi dùng bơ đậu phộng?
Tóm lại, 4 nhóm người cần cân nhắc kỹ và hạn chế tối đa bơ đậu phộng gồm:
- Người bị suy giảm chức năng thận, tổn thương ống thận hoặc bệnh nhân sau ghép thận [1, 3].
- Người từng mắc hoặc đang điều trị sỏi thận canxi oxalate [2, 7].
- Người có cơ địa dị ứng với đậu phộng hoặc các loại hạt cây [1].
- Người rối loạn lipid máu cần siết năng lượng, người sau phẫu thuật bắc cầu dạ dày gặp chứng kém hấp thu chất béo [4].
Những người thuộc các nhóm nguy cơ trên nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại bơ này vào chế độ ăn. Không tự ý dùng số lượng lớn theo các trào lưu ăn kiêng khi chưa rõ tình trạng bệnh nền.
Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Đối với người có sức khỏe bình thường, bơ đậu phộng vẫn là thực phẩm tiện lợi nếu biết dùng điều độ. Lượng sử dụng an toàn thông thường chỉ nên dừng lại ở mức 1-2 muỗng cà phê (dưới 1 nắm tay) mỗi lần, không nên ăn dồn dập hàng ngày [1].
Khi ăn các thực phẩm giàu oxalate, việc uống đủ nước là yếu tố then chốt để làm loãng nồng độ chất tan trong nước tiểu, hạn chế nguy cơ kết tinh [1, 6]. Ngoài ra, có thể kết hợp thực phẩm chứa canxi trong bữa ăn nhằm tạo liên kết với oxalate ngay tại đường tiêu hóa, giúp đào thải qua phân thay vì hấp thu vào thận [5]. Lựa chọn các loại bơ đậu phộng nguyên chất, không thêm đường và dầu hydro hóa để bảo vệ sức khỏe tim mạch.
Bơ đậu phộng giàu dinh dưỡng nhưng không phù hợp cho tất cả mọi người. Việc hiểu rõ thể trạng cá nhân, kiểm soát khẩu phần vừa phải và lắng nghe tư vấn y tế sẽ giúp bạn tận hưởng món ăn một cách an toàn nhất.
