Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây, rễ cây thuốc quanh vườn như cây nhàu để nấu nước uống giải độc, bồi bổ sức khỏe hàng ngày mà không qua thăm khám. Không ít người tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, dùng lượng bao nhiêu cũng vô hại. Tuy nhiên, rễ và lá của cây thuộc chi Nhàu (Morinda) chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp, có thể gây hại nghiêm trọng nếu dùng sai cách hoặc dùng trên người có cơ thể nhạy cảm.
Rễ và lá nhàu nước tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng ở 5 nhóm đối tượng: phụ nữ mang thai, người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy thận, bệnh nhân suy gan, người đang điều trị ung thư và người mẫn cảm có tiền sử dị ứng thảo dược. Việc thiếu dữ liệu lâm sàng an toàn trên người bệnh có thể dẫn đến nguy cơ quá tải tạng và ngộ độc chuyển hóa.
Cơ chế tác động và rủi ro tiềm ẩn
Cây nhàu thuộc chi Morinda chứa nhiều nhóm chất thực vật hoạt tính cao như anthraquinone, polysaccharide, cũng như các acid hữu cơ [1], [2]. Khi đưa vào cơ thể qua đường uống, các hoạt chất này đòi hỏi gan phải thực hiện chuyển hóa khử độc và thận làm nhiệm vụ lọc, đào thải sản phẩm cặn bã qua nước tiểu.
Ở người khỏe mạnh với chức năng gan thận bình thường, cơ thể có khả năng xử lý các hợp chất lạ này ở một mức giới hạn nhất định. Tuy nhiên, nếu dùng chiết xuất từ lá hoặc rễ cây với nồng độ cao, các chất hòa tan và khoáng chất có thể làm thay đổi áp lực thẩm thấu hoặc gây gánh nặng chuyển hóa trực tiếp lên các tế bào nội tạng suy yếu [3].
Ngoài ra, một số thành phần tự nhiên trong chi thực vật này có đặc tính chống phân bào hoặc tác động lên quá trình sinh học của phôi thai [4], [2]. Nếu cơ quan tiếp nhận chưa hoàn thiện hoặc có tổn thương sẵn có, phản ứng độc tính có thể khởi phát nhanh chóng, gây nguy hiểm cho tính mạng.
Dữ liệu khoa học về độc tính và an toàn
Để hiểu rõ mức độ an toàn của các chế phẩm từ chi thảo dược này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính trên động vật và mô hình tế bào:
Thử nghiệm độc tính cấp của chiết xuất lá Nhàu (Morinda lucida) thực hiện năm 2010 trên chuột cống trắng Wistar cho thấy mức liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống vượt quá 6400 mg/kg thể trọng [3]. Nghiên cứu theo dõi các chỉ số sinh hóa máu gồm bilirubin toàn phần và liên hợp, protein toàn phần, albumin, men gan (ALT, AST, ALP), các chất điện giải (Na+, K+, Cl-, HCO3-) cùng ure và creatinine [3]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm chuột dùng chiết xuất và nhóm đối chứng [3]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu lưu ý chỉ số LD50 xác định trên chuột có nhiều biến số và chỉ mang tính ước đoán ban đầu, không phản ánh trọn vẹn nguy cơ khi dùng lâu dài trên người [3].
Một thử nghiệm độc học năm 2022 đánh giá chế phẩm rễ Nhàu (Morinda officinalis) lên men trên chuột nhắt và chuột cống trắng [5]. Nghiên cứu xác định liều uống cấp tính 20 g/kg thể trọng không gây tử vong hay dấu hiệu nhiễm độc, và thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày ở mức liều 8 g/kg thể trọng/ngày không gây thay đổi bất thường về huyết học, sinh hóa huyết thanh hay nước tiểu [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2023 trên chuột nhắt trắng Kunming dùng polysaccharide thô chiết xuất từ rễ Nhàu (Morindae officinalis radix) với liều duy nhất 5000 mg/kg thể trọng và liều lặp lại 25, 50, 100 mg/kg thể trọng/ngày trong 30 ngày cũng không ghi nhận độc tính cấp hay tổn thương mô bệnh học [6].
Về hợp chất phân lập, nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hoạt chất nordamnacanthal (một loại anthraquinone chiết xuất từ thân cây Morinda citrifolia L.) trên chuột mang khối u vú [2]. Khi cho chuột uống nordamnacanthal liên tục 28 ngày với liều 50 mg/kg thể trọng, hoạt chất giúp làm chậm tiến triển khối u thực nghiệm mà không gây biến đổi men gan [2]. Tuy nhiên, hoạt chất này thể hiện độc tính tế bào trực tiếp, gây ức chế và làm chết các dòng tế bào ung thư MCF-7, MDA-MB231 trong ống nghiệm [2].
Dù các kết quả trên chuột trưởng thành khỏe mạnh cho thấy ngưỡng dung nạp nhất định, bằng chứng cảnh báo nghiêm trọng đã xuất hiện trong nghiên cứu năm 2010 về phôi thai [4]. Nghiên cứu tiến hành cho chuột cống Wistar mang thai uống dịch chiết nước quả Nhàu với liều 7, 30, 300 mg/kg thể trọng hoặc nước ép thương phẩm với liều 0,4; 2 và 20 mL/kg thể trọng từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [4]. Kết quả phẫu thuật lấy thai vào ngày thứ 20 cho thấy, dù không gây nhiễm độc rõ rệt trên chuột mẹ, chiết xuất này đã gây chậm quá trình cốt hóa xương ở thai chuột [4].
Lợi ích có giới hạn và khoảng trống nghiên cứu
Các bằng chứng hiện có chỉ ra tiềm năng của một số chất chiết xuất từ cây thuộc chi Nhàu trong phòng thí nghiệm, như hỗ trợ miễn dịch hoặc ức chế tế bào lạ [2]. Rễ nhàu chế biến qua lên men hoặc chiết xuất polysaccharide thô cũng cho thấy khả năng dung nạp tốt trên động vật thí nghiệm khỏe mạnh [5], [6].
Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện nay còn rất lớn. Toàn bộ các thử nghiệm an toàn nêu trên chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [5], [3], [6], [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào đánh giá tác động của nước sắc rễ và lá nhàu nước trực tiếp trên cơ thể người, đặc biệt là trên các nhóm bệnh nhân có bệnh lý mạn tính.
Việc chiết xuất tại nhà bằng phương pháp đun nấu thủ công hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, tạp chất cũng như độ an toàn vi sinh. Động vật thí nghiệm không phản ánh hoàn toàn cơ địa người, do đó không thể coi việc chuột không ngộ độc là bằng chứng cho thấy con người uống nước lá, rễ nhàu tùy tiện sẽ an toàn [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc dân gian
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì uống thay nước lọc cả ngày cũng không sao. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có tính chất tác động lên cơ thể đều mang theo dược lực và nguy cơ quá liều.
Một ngộ nhận phổ biến khác là lá nhàu, rễ nhàu có thể chữa dứt điểm bệnh gan, bệnh thận hay tiêu diệt khối u ung thư. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở bước kiểm tra hoạt tính trên tế bào ung thư vú nuôi cấy hoặc chuột thí nghiệm mang khối u [2]. Rễ và lá nhàu nước không phải là thuốc điều trị và hoàn toàn không thể thay thế phác đồ y khoa hiện đại.
Không ít người cho rằng phụ nữ mang thai uống nước thảo dược sẽ giúp thanh nhiệt, dễ sinh. Thực tế, phôi thai đang trong giai đoạn phát triển cơ quan vô cùng nhạy cảm với các phân tử lạ, và nghiên cứu đã chỉ rõ nguy cơ chậm phát triển hệ xương thai nhi khi phơi nhiễm với dịch chiết thảo dược chi này [4].
5 nhóm người tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng
Dựa trên dữ liệu độc học phôi thai, cơ chế lọc thải và giới hạn bằng chứng khoa học, các nhóm đối tượng sau cần thận trọng và không tự ý sắc uống rễ hay lá nhàu nước:
Nhóm 1 - Phụ nữ mang thai: Nghiên cứu trên chuột cống mang thai chỉ ra chiết xuất nước từ thực vật chi Nhàu gây chậm quá trình cốt hóa xương ở thai nhi trong giai đoạn tạo cơ quan [4]. Việc dùng lá và rễ thảo dược khi chưa rõ tính an toàn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự hình thành và phát triển xương của trẻ sơ sinh [4].
Nhóm 2 - Người bệnh suy giảm chức năng thận: Thận chịu trách nhiệm chính trong việc cân bằng nước, điện giải và bài tiết các chất cặn bã chuyển hóa. Mặc dù chiết xuất lá cho thấy mức LD50 cao trên chuột khỏe mạnh [3], nhưng ở người suy thận mạn, khả năng bài tiết sụt giảm nghiêm trọng. Uống nước sắc thảo dược tự chế chứa nhiều hoạt chất chưa qua tinh chế dễ làm tăng gánh nặng lọc, đẩy nhanh suy thận hoặc rối loạn điện giải.
Nhóm 3 - Người có bệnh lý suy gan, men gan cao: Gan là cơ quan khử độc và chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ thảo mộc trước khi đưa vào máu hoặc thải ra ngoài. Khi nhu mô gan đang tổn thương hoặc xơ hóa, việc nạp thêm dịch sắc đặc từ rễ và lá cây có thể khiến gan kiệt quệ, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính trên nền bệnh có sẵn.
Nhóm 4 - Bệnh nhân ung thư đang điều trị: Dù một số hoạt chất anthraquinone như nordamnacanthal có hoạt tính ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm [2], bệnh nhân không được tự ý dùng rễ cây để tự chữa. Các chất tự nhiên này có thể tương tác bất lợi với thuốc hóa trị, xạ trị hoặc làm sai lệch kết quả điều trị chuyên khoa.
Nhóm 5 - Người có cơ địa dị ứng, mẫn cảm với thảo dược: Dịch chiết thực vật chứa nhiều acid béo trung bình và các chất hữu cơ phức tạp [1]. Người dễ mẫn cảm có thể gặp các phản ứng phụ từ kích ứng tiêu hóa, phát ban đến các phản ứng dị ứng nghiêm trọng khi tiếp xúc với các hợp chất lạ trong rễ và lá nhàu.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người dân không nên tự ý hái rễ, lá nhàu nước về phơi khô sắc uống hàng ngày như một loại trà giải nhiệt thông thường. Các nghiên cứu an toàn hiện nay chỉ áp dụng cho dạng bào chế chuẩn hóa (như lên men kiểm soát hoặc tinh chế polysaccharide) với mức liều xác định trong phòng thí nghiệm [5], [6].
Khi có nhu cầu sử dụng các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe có nguồn gốc từ chi thực vật này, người dùng cần lựa chọn sản phẩm đã được cơ quan chức năng kiểm định và cấp phép lưu hành. Tuyệt đối không tự ý phối hợp rễ, lá nhàu với các vị thuốc nam trôi nổi khác khi không có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền.
Người đang có bệnh nền, người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào để tránh tương tác bất lợi. Nếu trong quá trình sử dụng xuất hiện các triệu chứng bất thường như buồn nôn, vàng da, mệt mỏi, tiểu ít thì cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra.
Cây nhàu là nguồn dược liệu đang được khoa học quan tâm nghiên cứu về nhiều khía cạnh sinh học. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ và độc tính phụ thuộc rất lớn vào đối tượng sử dụng, liều lượng và dạng bào chế. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, không tự ý dùng thảo mộc truyền miệng để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
