Nhiều người truyền tai nhau dùng ong đen ngâm rượu hoặc tán bột để bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ trị bệnh theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng loại côn trùng này tiềm ẩn nguy cơ phản ứng dị ứng nghiêm trọng, đặc biệt là sốc phản vệ đe dọa tính mạng. Ai không nên tiếp xúc hoặc sử dụng ong đen?
Người có tiền sử dị ứng vết đốt côn trùng, người có nồng độ kháng thể IgE cao hoặc bệnh lý tế bào mast, và những người từng có phản ứng phản vệ nghiêm trọng trước đó là 3 nhóm đối tượng rủi ro cao nhất cần tránh xa.
Hiểm họa từ protein và nọc côn trùng cánh màng
Ong đen thuộc nhóm côn trùng bộ Cánh màng (Hymenoptera), nhóm bao gồm ong mật, ong bắp cày và ong nghệ [1]. Độc tính và khả năng gây dị ứng của nhóm côn trùng này chủ yếu bắt nguồn từ các phức hợp protein có trong nọc của chúng [2]. Khi protein lạ xâm nhập vào cơ thể, hệ miễn dịch ở những người có cơ địa nhạy cảm sẽ kích hoạt phản ứng thái quá, dẫn đến phản vệ cấp tính [3].
Nghiên cứu phân tích lượng protein cho thấy nọc của các loài ong như ong nghệ hay ong thợ mộc (carpenter bee - nhóm ong đen đục gỗ) chứa từ 10 đến 31 microgam protein trong mỗi vết đốt [2]. Để so sánh, một vết đốt của ong mật chứa trung bình khoảng 59 microgam protein [2]. Lượng protein này đủ để kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch dị ứng qua trung gian kháng thể IgE ở người đã bị mẫn cảm [4, 8].
Sốc phản vệ do nọc côn trùng là một phản ứng dị ứng toàn thân khởi phát rất nhanh, có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ 7 đến 50 trên 100.000 người mỗi năm [3]. Nếu không được phát hiện và xử trí cấp cứu kịp thời, tình trạng phù nề đường thở hoặc trụy tim mạch có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng [4, 6].
Bằng chứng khoa học về rủi ro và các ca phản vệ nặng
Các tài liệu y khoa đã ghi nhận nhiều bằng chứng cảnh báo về mức độ nguy hiểm của các loài ong đen lớn. Một báo cáo y khoa năm 2016 đã ghi nhận trường hợp tử vong đầu tiên do loài ong đen thợ mộc lớn (Xylocopa tranquebarica) đốt tại Sri Lanka [4]. Bệnh nhân là một nam giới 59 tuổi khỏe mạnh, bị ong đốt vào mặt khi đang làm việc ở nông trại, sau 10 phút nghỉ ngơi thì ngã gục và tử vong trước khi đến bệnh viện sau 90 phút [4]. Kết quả khám nghiệm tử thi cho thấy tim và động mạch vành bình thường, phổi bị xung huyết nhẹ và chứa dịch tiết trong phế quản, nguyên nhân tử vong được xác định là sốc phản vệ cấp tính [4].
Ở trẻ em, sốc phản vệ do côn trùng đốt xảy ra ở dưới 1% tổng số trẻ bị đốt và mức độ phản ứng thường nhẹ hơn so với người lớn [1]. Một nghiên cứu theo dõi 20 năm công bố năm 2022 cho thấy nguy cơ phản vệ tăng lên khi trẻ bị đốt nhiều nốt cùng lúc hoặc bị đốt lặp lại trong khoảng thời gian ngắn [1]. Đáng chú ý, nguy cơ tái phát phản vệ vẫn tồn tại ở mức 20-30% ngay cả sau 10 năm không bị đốt [1].
Một nghiên cứu dịch tễ học năm 2019 khảo sát những người đi săn và câu cá tại Đức cho thấy tỷ lệ mẫn cảm với nọc ong mật là 50,2% và ong bắp cày là 58,4% [5]. Tỷ lệ ghi nhận phản vệ (độ I đến IV theo thang châu Âu) sau khi bị đốt ở nhóm này lên tới 18,7%, cao hơn nhiều so với mức 2% đến 7% ở các quần thể dân cư thông thường [5]. Đáng lo ngại là dù 18,7% người tham gia có triệu chứng phản vệ, chỉ có 6,6% tự nhận thức được rằng mình bị dị ứng nọc côn trùng [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tiền sử từng bị đốt trên 5 lần là yếu tố nguy cơ chính làm tăng tỷ lệ mẫn cảm và nguy cơ sốc phản vệ [5].
3 nhóm rủi ro cao tuyệt đối không nên dùng ong đen
Dựa trên các nghiên cứu về dị ứng nọc và protein côn trùng, có 3 nhóm người đặc biệt cần tránh tiếp xúc hoặc dùng các chế phẩm từ ong đen:
Nhóm 1: Người có tiền sử dị ứng nọc côn trùng hoặc từng bị đốt nhiều lần. Những người từng bị phản ứng sưng nề toàn thân hoặc khó thở khi bị ong đốt có nguy cơ tái phát rất cao [1, 5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ nghiêm trọng của lần phản ứng ban đầu là yếu tố dự báo nguy cơ tái phát [1, 5]. Bên cạnh đó, tiền sử bị đốt trên 5 lần cũng là yếu tố nguy cơ chính gây mẫn cảm nọc côn trùng [5]. Phản ứng chéo giữa nọc của các loài côn trùng bộ Cánh màng cũng thường xuyên xảy ra, ví dụ giữa ong mật và ong vò vẽ, khiến người dị ứng một loài dễ dị ứng chéo với loài khác [1].
Nhóm 2: Người có bệnh lý dưỡng bào (tế bào mast) hoặc nồng độ tryptase huyết thanh cao. Tế bào mast đóng vai trò trung tâm trong phản ứng phản vệ. Nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng côn trùng đốt là nguyên nhân phổ biến nhất gây phản vệ ở bệnh nhân mắc bệnh tăng sinh tế bào mast hệ thống (indolent systemic mastocytosis) [1]. Nồng độ tryptase huyết thanh tăng cao có liên quan trực tiếp đến các phản ứng cực kỳ nghiêm trọng sau khi tiếp xúc với nọc [1, 5].
Nhóm 3: Người có nồng độ kháng thể IgE toàn phần hoặc đặc hiệu cao. Sự hiện diện của kháng thể IgE đặc hiệu với nọc là điều kiện tiên quyết kích hoạt phản vệ [6]. Trong nghiên cứu năm 2022 trên 19 bệnh nhân nhi tiếp nhận liệu pháp miễn dịch nọc ong, 3 bệnh nhân (15,8%) phát triển phản ứng phản vệ trong giai đoạn tăng liều [3]. Những người bị phản vệ có mức IgE toàn phần và mức mẫn cảm với dị nguyên Api m3 cao hơn đáng kể so với nhóm không bị biến chứng [3].
Hiểu lầm phổ biến về việc dùng côn trùng bồi bổ
Một quan niệm sai lầm phổ biến là các sản phẩm từ côn trùng hoang dã như ong đen hoàn toàn lành tính vì có nguồn gốc tự nhiên. Thực tế, tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn; protein lạ từ côn trùng là một trong những dị nguyên mạnh nhất đối với hệ thống miễn dịch của con người [3, 8].
Nhiều người tin rằng ngâm ong trong rượu mạnh hoặc phơi khô tán bột sẽ làm mất độc tố. Mặc dù các phương pháp này có thể làm biến tính một số thành phần, các protein gây dị ứng và cấu trúc kháng nguyên vẫn có thể tồn tại và kích hoạt phản ứng miễn dịch tức thì khi dung nạp vào cơ thể.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự chủ quan rất lớn trong cộng đồng: phần lớn người từng có triệu chứng sốc phản vệ nhẹ không nhận thức được bản thân đang bị dị ứng nọc côn trùng [5]. Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến việc nhiều người vô tư thử các bài thuốc truyền miệng từ ong đen và đối mặt với hiểm họa nguy kịch [2, 6].
Thận trọng và khuyến cáo y tế khi tiếp xúc
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả của việc uống, ăn hoặc dùng ong đen làm dược liệu bồi bổ trên người. Toàn bộ các dữ liệu khoa học hiện có đều tập trung vào nguy cơ nhiễm độc và dị ứng phản vệ từ nọc và protein của các loài côn trùng bộ Cánh màng [1, 2, 3, 5, 6].
Do đó, người dân tuyệt đối không nên tự ý bắt, chế biến hoặc sử dụng ong đen dưới bất kỳ hình thức nào. Nếu bạn nằm trong nhóm người có cơ địa dị ứng, từng bị khó thở, nổi mề đay toàn thân sau khi bị côn trùng đốt, việc tiếp xúc với các sản phẩm này là vô cùng nguy hiểm [2, 5].
Đối với những người đã được xác định dị ứng nọc côn trùng, các hiệp hội y tế khuyến cáo cần được tư vấn kỹ lưỡng về cách tránh tiếp xúc, đồng thời phải được hướng dẫn sử dụng bút tiêm adrenaline tự động để tự sơ cứu khi khẩn cấp [6]. Liệu pháp miễn dịch đặc hiệu với nọc (VIT) là phương pháp bảo vệ hiệu quả cao nhưng cần được thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa dị ứng tại cơ sở y tế [4, 8].
Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường như ngứa ngáy toàn thân, sưng mặt, phù nề môi họng, tức ngực, khó thở hoặc choáng váng sau khi tiếp xúc hoặc dùng sản phẩm liên quan đến ong, cần lập tức đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để cấp cứu phản vệ [4]. Sự cẩn trọng với các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng khoa học chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân.
