Cây bánh hỏi và thắc mắc về hoạt tính trí nhớ

Nhiều người biết tới cây bánh hỏi (còn gọi là nhài tây, lài trâu, danh pháp khoa học thuộc chi Tabernaemontana hoặc đồng danh Ervatamia, đặc biệt là loài Tabernaemontana divaricata hay Ervatamia divaricata) như một cây cảnh có hoa trắng thơm hoặc vị thuốc dân gian. Gần đây, các thông tin lan truyền cho rằng cây bánh hỏi chứa nhiều alkaloid quý có thể bồi bổ trí não, cải thiện sa sút trí tuệ và chống suy giảm trí nhớ khiến không ít người tìm kiếm sử dụng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này có thực sự hiệu quả và an toàn hay tiềm ẩn những rủi ro khó lường?

Câu trả lời từ bằng chứng khoa học hiện tại là: Nhóm hợp chất indole alkaloid chiết xuất từ cây thuộc chi này thực sự cho thấy hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase rất mạnh trong phòng thí nghiệm, mở ra tiềm năng điều trị Alzheimer tương tự thuốc đặc trị [1, 3, 4]. Dẫu vậy, các dữ liệu này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm); việc tự chế biến và uống các bộ phận của cây tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc thần kinh và độc tế bào nghiêm trọng [2, 5].

Cơ chế tác động đến trí nhớ: Ức chế acetylcholinesterase

Để hiểu vì sao các nhà khoa học chú ý tới loài cây này, cần xét đến cơ chế của bệnh Alzheimer và sự dẫn truyền thần kinh. Trong não bộ, acetylcholine là chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò cốt lõi trong việc hình thành ký ức, khả năng học hỏi và duy trì tập trung. Khi mắc bệnh suy giảm trí nhớ, nồng độ acetylcholine bị sụt giảm nhanh chóng do sự phân hủy của enzym acetylcholinesterase (AChE).

Các loại thuốc điều trị Alzheimer hiện đại thường tập trung vào mục tiêu ức chế enzym AChE, nhằm ngăn chặn sự giáng hóa acetylcholine, từ đó kéo dài tác dụng của chất truyền dẫn này tại các khe synap thần kinh. Các hợp chất indole alkaloid chiết xuất từ rễ và thân loài thực vật này tác động trực tiếp lên enzym AChE, làm chậm hoặc ngăn cản quá trình xúc tác phân hủy, giúp duy trì lượng acetylcholine cần thiết [3, 4].

Tuy nhiên, cơ chế ức chế này luôn là "con dao hai lưỡi". Nếu enzym AChE bị ức chế quá mức, acetylcholine sẽ tích tụ quá ngưỡng cho phép tại các khớp nối thần kinh, gây nên hội chứng cholinergic với biểu hiện rối loạn chức năng vận động, co giật và độc tính thần kinh cấp [1].

Dữ liệu phòng thí nghiệm từ chiết xuất rễ và thân cây

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập và đánh giá hoạt tính của nhiều hợp chất indole alkaloid lấy từ các loài thuộc chi này.

Năm 2006, một nghiên cứu trên loài Tabernaemontana divaricata (cây bánh hỏi/nhài tây) nguồn gốc Thái Lan đã sử dụng phương pháp đo màu Ellman để tìm kiếm các chất ức chế AChE từ rễ cây [2]. Các nhà khoa học đã tách chiết thành công hai dẫn xuất bisindole alkaloid là 19,20-dihydrotabernamine và 19,20-dihydroervahanine A [2]. Đáng chú ý, hai hợp chất này cho thấy hoạt tính ức chế enzym AChE mạnh hơn cả galanthamine - một chất ức chế AChE đã được phê duyệt và lưu hành rộng rãi trên thị trường để điều trị bệnh Alzheimer [2]. Nghiên cứu xác nhận 19,20-dihydroervahanine A có kiểu ức chế đặc hiệu, thuận nghịch và cạnh tranh [2]. Quá trình này cũng tìm thấy hai bisindole alkaloid không có hoạt tính là conodurine và tabernaelegantine A, qua đó nhận thấy các nhóm thế tại vị trí carbon 11', 12' và 16' có vai trò quyết định đến hoạt tính kháng enzym [2].

Năm 2010, một khảo sát trên các cành thân loài Ervatamia hainanensis thông qua kỹ thuật sắc ký và phân đoạn sinh học đã thu được 8 hợp chất indole alkaloid [3]. Kết quả thử nghiệm ức chế AChE in vitro cho thấy hợp chất số 1 và số 3 có hoạt tính tương đương với thuốc chuẩn galantamine [3].

Đến năm 2013, một nghiên cứu khác công bố trên chiết xuất thân cây Tabernaemontana divaricata - loài cây từng được ghi nhận dùng trong các bài thuốc dân gian Thái Lan nhằm phục hồi sức khỏe và cải thiện trí nhớ - đã phân lập thành công hợp chất bisindole alkaloid 3'-R/S-hydroxyvoacamine [4]. Bằng phương pháp quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), nghiên cứu định lượng hợp chất này chiếm tới 12,4% khối lượng trong phân đoạn giàu alkaloid của thân cây [4]. Hoạt chất 3'-R/S-hydroxyvoacamine thể hiện kiểu ức chế không cạnh tranh đối với AChE, với giá trị IC50 đạt mức 7,00 ± 1,99 µM [4].

Nguy cơ độc tính tế bào và ức chế thần kinh quá mức

Bên cạnh tiềm năng kháng enzym AChE, các nghiên cứu cũng cảnh báo rõ rệt về độc tính của nhóm hợp chất indole alkaloid có trong chi thực vật này.

Vào năm 2018, một nghiên cứu cấu trúc đã phân lập được ervadivamine A và B từ cây Ervatamia divaricata [5]. Đây là hai alkaloid monoterpenoid indole dạng trimer vô cùng hiếm gặp với khung cấu trúc vobasine-iboga-vobasine [5]. Thử nghiệm sinh học cho thấy hợp chất ervadivamine A biểu hiện độc tính tế bào đáng kể chống lại bốn dòng tế bào ung thư [5]. Độc tính tế bào cao đồng nghĩa với việc các hợp chất này có khả năng gây tổn thương hoặc tiêu diệt các tế bào lành nếu sử dụng trực tiếp dưới dạng thô chưa tinh chế.

Mặt khác, rủi ro ngộ độc do ức chế AChE quá mức cũng được minh chứng qua các nghiên cứu về alkaloid tự nhiên. Nghiên cứu năm 2021 trên tuyến trùng Caenorhabditis elegans đã chỉ ra rằng alkaloid có hoạt tính ức chế AChE trực tiếp sẽ gây độc tính phụ thuộc vào liều lượng (từ mức 0, 5, 10, 20, 40, 80, 160 đến 320 µmol/L) [1]. Khi AChE bị kìm hãm, lượng acetylcholine tích tụ bất thường dẫn tới giảm tỷ lệ co bóp hầu họng, ức chế hoạt động của neuron acetylcholinergic, làm giảm nồng độ oxit nitric (NO), gây rối loạn khả năng kiếm ăn, ức chế sinh trưởng, đẻ trứng dị tật, làm rút ngắn tuổi thọ và gia tăng tỷ lệ tử vong ở mô hình sinh vật [1]. Dược lý mạng và mô phỏng gắn kết phân tử cũng xác nhận AChE vừa là đích tác dụng điều trị vừa là một trong những đích gây độc tính thần kinh chính khi bị tác động thiếu kiểm soát [1].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người nghe nói "cây bánh hỏi có hoạt chất chữa Alzheimer tốt hơn cả thuốc tây" liền vội vã hái lá, bẻ cành hoặc đào rễ về sắc nước uống hàng ngày. Đây là hành động vô cùng nguy hiểm bởi những lý do sau:

Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu ghi nhận hoạt tính kháng AChE của các alkaloid trong Tabernaemontana divaricata hay Ervatamia hainanensis mới dừng lại ở thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) trên các phân đoạn tinh khiết [1, 3, 4]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh việc dùng cây thô giúp phục hồi trí nhớ hay an toàn cho bệnh nhân sa sút trí tuệ.

Thứ hai, hàm lượng alkaloid có hoạt tính chỉ chiếm một tỷ lệ nhất định (như 3'-R/S-hydroxyvoacamine chiếm 12,4% trong phân đoạn giàu alkaloid) và luôn đi kèm với nhiều tạp chất hoặc alkaloid khác không có lợi [4]. Trong cây tự nhiên còn tồn tại nhiều alkaloid mang độc tính gây độc tế bào [5].

Thứ ba, người dân không thể kiểm soát được liều lượng hoạt chất khi tự sắc nấu. Sự dao động nồng độ hoạt chất rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy độc tố gây suy gan, suy thận và tê liệt vận động.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do độc tính tế bào và nguy cơ tác động lên hệ thần kinh cholinergic, các đối tượng sau cần tránh tự ý sử dụng cây bánh hỏi dưới mọi hình thức:

  • Người cao tuổi mắc bệnh Alzheimer, sa sút trí tuệ: Tuyệt đối không tự dùng các bài thuốc truyền miệng từ cây bánh hỏi để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
  • Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp thấp hoặc nhịp tim chậm: Sự tăng tích tụ acetylcholine do ức chế AChE có thể làm chậm nhịp tim nghiêm trọng.
  • Người có bệnh lý đường tiêu hóa: Nguy cơ tăng tiết dịch vị, co thắt dạ dày hoặc rối loạn tiêu hóa khi tiếp xúc với các hợp chất ức chế enzym thần kinh.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Nhóm đối tượng này có hệ thần kinh và chuyển hóa rất nhạy cảm, dễ bị tổn thương bởi độc tính tế bào của indole alkaloid [5].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Cây bánh hỏi (nhài tây) là một loài cây cảnh đẹp, dễ trồng, tạo không gian xanh mát và hoa có mùi thơm dễ chịu. Người dân hoàn toàn có thể trồng cây này trong khuôn viên gia đình để làm cảnh thưởng ngoạn.

Tuy nhiên, đối với mục đích bồi bổ trí nhớ hay chữa bệnh suy giảm nhận thức:

  • Không tự ý thu hái thân, rễ hoặc lá cây bánh hỏi để nấu nước uống, ngâm rượu hay chế biến thành thực phẩm chức năng tự chế.
  • Nếu muốn cải thiện và duy trì trí nhớ, cần tập trung vào các biện pháp tự nhiên đã được khoa học chứng minh: ngủ đủ giấc, duy trì vận động thể chất đều đặn, luyện tập trí não qua đọc sách, học kỹ năng mới và duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, cân bằng dinh dưỡng.
  • Khi bản thân hoặc người nhà có biểu hiện suy giảm trí nhớ, đãng trí bất thường, cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa thần kinh để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và dùng thuốc theo chỉ định chuyên môn.

Tiềm năng ức chế acetylcholinesterase của các indole alkaloid từ cây bánh hỏi là một hướng đi triển vọng cho ngành dược học trong việc tìm kiếm các phân tử thuốc mới [1, 3, 4]. Dù vậy, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính tế bào, độc tính thần kinh là rất mong manh [2, 5]. Người dân không nên nhầm lẫn giữa nghiên cứu phân lập hoạt chất trong phòng thí nghiệm với việc sử dụng cây cỏ thô tại nhà để tránh rước họa vào thân.