Nhiều người Việt có thói quen húp bát cháo hành tía tô nhiều tiêu ớt, hoặc ăn bát bún cay nồng khi bị cảm cúm. Cảm giác cay xè khiến mũi chảy nước ròng ròng, khoang mũi dường như thông thoáng tức thì khiến không ít người tin rằng ăn cay giúp trị nghẹt mũi và tống khứ mầm bệnh.
Tuy nhiên, ăn cay không tiêu diệt được virus gây cảm cúm và không trị dứt điểm nghẹt mũi. Hợp chất capsaicin trong ớt chỉ kích thích thần kinh, gây giãn mạch và tăng tiết dịch tạm thời, thậm chí có thể kích ứng phản xạ ho khiến người bệnh mệt mỏi hơn [1].
Bệnh cảm cúm và gánh nặng nghẹt mũi
Cảm cúm thông thường là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên phổ biến nhất ở người [2]. Bệnh thường do các loại virus gây ra, đặc biệt là rhinovirus cùng nhiều chủng virus hô hấp khác [3]. Tình trạng này khiến niêm mạc mũi bị viêm cấp tính, thường đi kèm viêm xoang tạo thành bệnh cảnh viêm mũi xoang cấp [1].
Nghiên cứu theo dõi tự nhiên trong 4 năm trên 104 người với 226 đợt cảm lạnh cho thấy các triệu chứng bắt đầu xuất hiện trong vòng 24 giờ đầu [2]. Triệu chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi và đau họng xuất hiện đồng thời với tần suất rất cao trong 4 ngày đầu tiên của đợt bệnh [2]. Trong đó, nghẹt mũi trở thành triệu chứng gây khó chịu nhất từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 của đợt cảm [2]. Do nghẹt mũi gây bức bối kéo dài, nhiều người tìm đến các biện pháp dân gian như ăn thật cay để thông mũi [3].
Cơ chế tác động của capsaicin: Thông thoáng giả tạo
Capsaicin là hoạt chất tạo vị cay đặc trưng trong các loại ớt. Khi tiếp xúc với niêm mạc, capsaicin tác động trực tiếp lên các đầu mút dây thần kinh cảm giác [1]. Sự kích thích này lập tức kích hoạt phản xạ giãn mạch tại chỗ và tăng tiết dịch niêm mạc mũi rầm rộ [1].
Lượng dịch lỏng tiết ra ồ ạt kết hợp với cảm giác nóng rát khiến người bệnh lầm tưởng xoang mũi đang được "thông tắc". Thực chất, capsaicin không có khả năng co mạch làm giảm phù nề mô mũi như các hoạt chất điều trị chuyên dụng [4, 6]. Nước mũi chảy nhiều sau khi ăn cay chỉ là phản ứng đào thải chất kích ứng của cơ thể. Sau khi cơn cay dịu đi, hiện tượng giãn mạch có thể khiến niêm mạc sưng nề trở lại, cảm giác nghẹt mũi tiếp tục tái diễn.
Đặc biệt, capsaicin hoàn toàn không có tác dụng kháng virus đường hô hấp [2, 7]. Bản chất viêm mũi xoang trong cảm cúm phần lớn do virus, chỉ một tỷ lệ rất nhỏ sau đó bị bội nhiễm vi khuẩn [1]. Việc ăn cay không tác động đến căn nguyên gây bệnh mà chỉ tạo ra kích thích cơ học và thần kinh tạm thời [1].
Nguy cơ kích thích phản xạ ho từ niêm mạc mũi
Ăn cay khi đang cảm cúm không chỉ đem lại hiệu quả thông mũi ngắn hạn mà còn có thể khiến triệu chứng ho trở nên trầm trọng. Mọi tình trạng viêm cấp tính ở đường hô hấp trên đều có thể làm tăng độ nhạy cảm của phản xạ ho [1].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên trên các tình nguyện viên khỏe mạnh được thử nghiệm tiếp xúc với capsaicin chỉ tại các đầu mút thần kinh ở niêm mạc mũi cho thấy, việc hít khí dung gây ho sau đó làm tăng mạnh cường độ cơn ho so với nhóm đối chứng [1]. Tác động tương tự cũng được ghi nhận ở trẻ em bị viêm mũi dị ứng hoặc nhiễm trùng đường hô hấp trên [1].
Các nhà khoa học giải thích rằng, những tổn thương bệnh lý tại niêm mạc mũi có thể gây nhạy cảm hóa phản xạ ho thông qua các cơ chế thần kinh trung ương do dây thần kinh sinh ba (trigeminus) dẫn truyền, dù niêm mạc mũi không có các sợi thần kinh phế vị trực tiếp gây phản xạ ho [1]. Vì vậy, việc hít phải hơi cay nóng từ thức ăn có chứa capsaicin dễ kích hoạt cơn ho dữ dội, gây đau rát cổ họng đang tổn thương [2, 3].
Bằng chứng khoa học về các biện pháp giảm nghẹt mũi
Khác với thực phẩm cay, y học hiện đại giải quyết tình trạng nghẹt mũi bằng các hoạt chất co mạch chuyên biệt. Đánh giá tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2004 trên 5 nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược, bao gồm 286 người trưởng thành mắc cảm cúm, cho thấy thuốc co mạch đường mũi giúp giảm 13% các triệu chứng chủ quan so với giả dược [4]. Kết quả này được củng cố bằng việc giảm đáng kể sức cản đường thở qua mũi đo được trên máy [4]. Tuy nhiên, tổng quan cũng kết luận dùng liều lặp lại nhiều ngày không cho thấy hiệu quả vượt trội hơn giả dược [4].
Về thuốc uống, thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược năm 1999 trên 54 người bị cảm cúm trong 5 ngày trở lại đã đánh giá hiệu quả của pseudoephedrine [5]. Sau khi dùng một liều 60 mg pseudoephedrine đường uống, triệu chứng nghẹt mũi cải thiện rõ rệt so với giả dược tại các mốc thời gian 60, 90, 120 và 150 phút [5]. Thể tích khoang mũi và diện tích mặt cắt ngang tối thiểu của mũi đo bằng âm học tăng lên có ý nghĩa thống kê (lần lượt với P = 0.003 và P = 0.018) [5].
Bên cạnh đó, các dạng xịt mũi kết hợp như xylometazoline hydrochloride (giúp giảm nghẹt mũi nhanh) và ipratropium bromide (giúp giảm tiết dịch mũi) cũng được chứng minh an toàn, hiệu quả để kiểm soát triệu chứng cảm cúm [6]. Ngược lại, việc ăn cay hoàn toàn thiếu các thử nghiệm lâm sàng chứng minh khả năng cải thiện thông khí mũi bền vững [2, 4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng đồ cay trị cảm
Nhiều người tin rằng ăn ớt thật cay giúp "tiêu diệt vi trùng" trong họng và xoang mũi. Đây là nhận thức sai lầm vì nguyên nhân hàng đầu gây cảm là các loại virus lây nhiễm sâu trong biểu mô đường thở, đồ ăn cay đi qua đường tiêu hóa không thể tiêu diệt được virus này [2, 7].
Một hiểu lầm khác là càng toát nhiều mồ hôi và chảy nhiều nước mũi thì cảm cúm càng nhanh khỏi. Việc cơ thể tiết dịch và toát mồ hôi do ăn cay chỉ là phản ứng điều hòa nhiệt và bài xuất chất kích ứng capsaicin. Cảm giác nhẹ nhõm chỉ kéo dài trong vài phút, sau đó niêm mạc họng có thể bị kích ứng nặng hơn, làm tăng mức độ rát họng vốn là triệu chứng khởi đầu dai dẳng của bệnh cảm [2].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người có tiền cơ địa tăng tính nhạy cảm đường thở, người đang bị ho nhiều không nên ăn đồ cay nồng. Capsaicin kích thích đầu mút thần kinh mũi có thể làm tăng cường độ phản xạ ho qua trung gian thần kinh sinh ba [1].
Bệnh nhân viêm họng nặng, có vết loét niêm mạc miệng hoặc viêm mũi xoang cấp tính nặng cần tránh ăn cay để không làm tăng cảm giác bỏng rát [2, 3]. Ngoài ra, những người mắc kèm bệnh lý dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản cũng nên kiêng ớt khi bị cảm, vì capsaicin kích thích dạ dày tiết acid, dễ gây ợ chua trào ngược lên họng làm tình trạng viêm đường hô hấp trên thêm phức tạp.
Hướng dẫn chăm sóc và thông mũi an toàn
Khi bị cảm cúm nghẹt mũi, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc nhẹ nhàng đã được y học kiểm chứng thay vì dựa vào gia vị cay:
Về ăn uống, duy trì chế độ ăn ấm, thanh đạm, dễ tiêu như cháo gà, súp rau củ để bổ sung năng lượng mà không gây kích thích họng. Uống đủ nước ấm giúp làm loãng dịch nhầy tự nhiên, giảm khô rát cổ họng [2].
Để làm thông mũi, có thể rửa mũi bằng nước muối sinh lý đẳng trương nhằm loại bỏ bớt chất tiết ứ đọng [1]. Xông hơi nước ấm ẩm giúp niêm mạc dịu đi mà không gây nhạy cảm phản xạ ho như capsaicin [1].
Nếu nghẹt mũi nhiều gây mất ngủ hoặc mệt mỏi, người bệnh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để sử dụng thuốc co mạch tại chỗ ngắn ngày (như xylometazoline) hoặc thuốc uống (như pseudoephedrine liều đơn 60 mg) để giải phóng đường thở an toàn [5, 6]. Không tự ý dùng kéo dài các thuốc xịt co mạch để tránh nguy cơ tác dụng phụ và lạm dụng thuốc [4, 7]. Khi các triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện biến chứng sốt cao, đau nhức vùng mặt tăng nặng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám [1].
Tóm lại, ăn cay không phải là giải pháp y khoa giúp trị cảm hay thông nghẹt mũi lâu dài. Cảm giác thông mũi thoáng qua từ capsaicin tiềm ẩn nguy cơ kích thích niêm mạc và làm trầm trọng thêm phản xạ ho [1]. Nghỉ ngơi hợp lý, bù nước và áp dụng đúng các biện pháp giảm nghẹt mũi an toàn là chìa khóa giúp cơ thể sớm hồi phục.
