Nhiễm khuẩn đường hô hấp trên là nguyên nhân phổ biến khiến trẻ nhỏ ho khan, ho có đờm và khó ngủ [1]. Những cơn ho dai dẳng ban đêm không chỉ làm trẻ kiệt sức mà còn khiến cả gia đình mất ngủ, dẫn đến căng thẳng và lo lắng [1, 4]. Trước thực trạng đó, nhiều bậc phụ huynh thường phân vân giữa việc cho con uống siro chứa hoạt chất giảm ho như dextromethorphan hay sử dụng bài thuốc dân gian quen thuộc là mật ong.
Bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy mật ong mang lại hiệu quả giảm ho tương đương dextromethorphan ở trẻ từ 1 tuổi trở lên [3, 4]. Đây là giải pháp an toàn, giá thành rẻ và giúp trẻ có giấc ngủ đêm dễ chịu hơn so với việc không dùng thuốc hoặc dùng giả dược [1, 5].
Cơ chế tác động giải thích vì sao mật ong làm dịu họng
Ho là phản xạ tự nhiên giúp bảo vệ cơ thể bằng cách làm sạch chất tiết hoặc dị vật trong đường dẫn khí thông qua hoạt động ép luồng khí thoát qua thanh môn đóng kín [2]. Khi bị viêm đường hô hấp trên do nhiễm virus hoặc vi khuẩn, lớp niêm mạc họng bị sưng, kích ứng, gây ra những cơn ho phiền toái, liên tục [2, 8].
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mật ong đóng vai trò như một chất làm dịu niêm mạc (demulcent) [2]. Nhờ kết cấu sánh đặc và chứa hàm lượng đường tự nhiên cao, mật ong bao phủ bề mặt niêm mạc hầu họng, tạo thành lớp màng bảo vệ ngăn ngừa sự cọ xát cơ học gây kích ứng tại chỗ. Cơ chế vật lý này giúp giảm tần suất các cơn kích ứng, giảm cảm giác ngứa rát cổ họng và hỗ trợ đường thở hồi phục trong đợt nhiễm khuẩn cấp [2].
Các nghiên cứu so sánh mật ong và dextromethorphan
Dextromethorphan là hoạt chất chống ho không kê đơn phổ biến. Các đánh giá hệ thống của tổ chức Cochrane đã đi sâu tìm hiểu liệu mật ong có thể thay thế hoạt chất này hay không [1, 3, 4, 6].
Một tổng quan công bố năm 2012 và tái bản năm 2014 của Cochrane đã tổng hợp 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 265 trẻ em [3, 4]. Thang đo Likert 7 điểm được dùng để chấm điểm mức độ giảm triệu chứng ho [3, 4]. Khi so sánh giữa mật ong và dextromethorphan trên 149 trẻ, bằng chứng có chất lượng trung bình cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về khả năng giảm tần suất cơn ho (chênh lệch trung bình MD là -0.07; khoảng tin cậy 95% CI từ -1.07 đến 0.94) [3, 4]. Điều này cho thấy mật ong có hiệu lực dứt cơn ho tương đương với hoạt chất tân dược này [3, 4].
Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được tổng hợp năm 2010 theo dõi 108 trẻ bị nhiễm khuẩn hô hấp trên để so sánh hiệu quả giữa mật ong, dextromethorphan và nhóm không điều trị [3]. Kết quả cho thấy mật ong vượt trội hơn việc không can thiệp trong việc hạ tần suất ho (MD -0.99; 95% CI -1.63 đến -0.35), giảm mức độ ho gây phiền toái (MD -0.93; 95% CI -1.76 đến -0.10) và cải thiện chất lượng giấc ngủ của trẻ (MD -0.92; 95% CI -1.77 đến -0.07) [3]. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng chung của cơn ho không có sự khác biệt đáng kể giữa nhóm uống mật ong và nhóm không dùng gì [3].
So sánh mật ong với các thuốc ho khác
Ngoài dextromethorphan, mật ong còn được đặt lên bàn cân với các thuốc giảm ho, thuốc kháng histamin và thuốc giãn phế quản khác [3, 5, 6].
Trong nghiên cứu gộp của Cochrane, bằng chứng chất lượng thấp từ một thử nghiệm gồm 80 trẻ cho thấy mật ong có hiệu quả giảm tần suất ho nhỉnh hơn một chút so với diphenhydramine (MD -0.57; 95% CI -0.90 đến -0.24) [3, 4]. Đến bản cập nhật Cochrane năm 2018 với 6 thử nghiệm RCT trên 899 trẻ em từ 12 tháng đến 18 tuổi, các tác giả đã đối chiếu tác dụng của mật ong với dextromethorphan, diphenhydramine, salbutamol, bromelin, giả dược và nhóm không can thiệp [4].
Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên năm 2014 thực hiện tại Bệnh viện Đại học Aga Khan trên 145 trẻ từ 1 đến 12 tuổi mắc cảm lạnh (gồm 57 trẻ uống mật ong, 43 trẻ uống salbutamol và 45 trẻ dùng giả dược) đã theo dõi các triệu chứng liên tục trong 5 ngày [5]. Mật ong giúp giảm điểm số triệu chứng tổng thể rõ rệt từ ngày thứ 3 (p < 0.001) [5]. Tính từ ngày 0 đến ngày 5, mật ong vượt trội hơn giả dược (p < 0.002) [5]. Mặc dù khác biệt giữa mật ong và salbutamol không có ý nghĩa thống kê (p < 0.478), nhưng mật ong liên tục đạt điểm số cải thiện tốt nhất, trong khi salbutamol và giả dược có kết quả kém nhất [5]. Thuốc giãn phế quản salbutamol hoàn toàn không mang lại lợi ích hơn giả dược trong điều trị ho do cảm thông thường [5]. Một đánh giá nhanh năm 2021 cũng xác nhận mật ong giúp rút ngắn thời gian ho ở trẻ so với giả dược và salbutamol, đồng thời cải thiện tác động chung của cơn ho ban đêm chỉ sau một đêm điều trị [6].
Điểm mạnh và hạn chế của các bằng chứng y học
Mật ong là liệu pháp tự nhiên dễ tìm kiếm, vị ngọt dễ uống, nhận được sự đồng thuận cao từ phụ huynh khi áp dụng cho trẻ [2]. Một nghiên cứu về tính khả thi năm 2013 ghi nhận có tới 88% phụ huynh của 40 trẻ em tham gia đồng ý tiếp nhận thử nghiệm dùng mật ong trị ho [2].
Dù vậy, các nghiên cứu hiện hành vẫn tồn tại những rào cản về phương pháp luận. Đánh giá của Cochrane chỉ ra hai thử nghiệm lâm sàng năm 2012 có nguy cơ sai lệch cao [3, 4]. Đến bản tổng quan năm 2018, hai nghiên cứu bị đánh giá là có nguy cơ sai lệch cao về hiệu suất và khả năng phát hiện; ba nghiên cứu không rõ ràng về nguy cơ sai lệch mất mẫu theo thời gian [4]. Việc mật ong có mùi vị và độ ngọt quá đặc trưng gây khó khăn lớn cho việc làm mù hoàn toàn trong các nghiên cứu lâm sàng [4]. Mặt khác, hầu hết các bệnh đường hô hấp trên ở trẻ em thường tự thoái lui trong vòng 23 ngày mà không cần dùng thuốc, chỉ một số ít kéo dài khoảng 8 ngày cần điều trị y tế [1]. Do đó, mật ong chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu hơn là can thiệp chữa khỏi nguyên nhân cốt lõi [2, 8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc ho cho trẻ nhỏ
Nhiều người lầm tưởng rằng khi trẻ ho nhiều thì buộc phải cho uống các loại thuốc chống ho hoặc thuốc ức chế phản xạ ngay lập tức [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc lạm dụng thuốc tân dược tiềm ẩn nhiều rủi ro [1].
Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ năm 2008 đã khuyến cáo không dùng thuốc không kê đơn chứa hoạt chất thông mũi hoặc kháng histamin cho trẻ dưới 2 tuổi do lo ngại về hiệu quả và tính an toàn [1]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng không khuyến khích việc sử dụng các loại thuốc cảm ho cho trẻ em dưới 6 tuổi [1]. Thuốc ho và cảm lạnh chỉ an toàn khi dùng đúng liều điều trị chỉ định, và những trường hợp tử vong do dùng sai thuốc ho đã từng xảy ra ở nhóm trẻ sơ sinh dưới 2 tuổi [1]. Sự xuất hiện của mật ong như một giải pháp thay thế đã giúp hạn chế việc dùng thuốc tân dược không cần thiết ở độ tuổi này [2, 3].
Ai nên thận trọng và tuyệt đối không được dùng mật ong?
Dù mật ong được đánh giá là an toàn và hiệu quả cho trẻ từ 12 tháng tuổi trở lên, nhóm trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không được sử dụng [1].
Hệ tiêu hóa của trẻ dưới 12 tháng tuổi chưa hoàn thiện, việc dùng mật ong có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc thịt (botulism) do các bào tử vi khuẩn xâm nhập và sinh độc tố. Đối với các trẻ có bệnh nền đặc biệt hoặc đang trong quá trình điều trị theo đơn thuốc của bác sĩ, phụ huynh cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung mật ong vào chế độ chăm sóc hàng ngày [1].
Cách áp dụng mật ong an toàn và hiệu quả cho trẻ
Để giúp trẻ giảm ho ban đêm và ngủ ngon hơn, phụ huynh có thể áp dụng các bước thực tế sau:
- Đối tượng: Chỉ áp dụng cho trẻ từ đủ 1 tuổi (12 tháng tuổi) trở lên [2, 6].
- Thời điểm dùng: Cho trẻ uống mật ong vào buổi tối, khoảng 30 phút trước khi đi ngủ để tạo lớp màng bảo vệ niêm mạc họng suốt đêm, hạn chế tác động của cơn ho ban đêm [6].
- Cách dùng: Có thể cho trẻ uống trực tiếp một thìa nhỏ mật ong nguyên chất hoặc hòa cùng một chút nước ấm để trẻ dễ nuốt, tăng hiệu quả làm mềm niêm mạc.
- Kết hợp chăm sóc: Cho trẻ uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và giữ ẩm không khí trong phòng ngủ. Ho là phản xạ bảo vệ đường thở, do đó mục tiêu chính là giảm bớt mức độ quấy khóc và cải thiện giấc ngủ chứ không nhằm dập tắt hoàn toàn phản xạ ho [2].
Các bằng chứng khoa học cho thấy mật ong mang lại hiệu quả giảm ho đêm tương đương dextromethorphan mà không gây các nguy cơ tác dụng phụ của thuốc không kê đơn [2, 3, 4]. Bố mẹ hãy kiên nhẫn chăm sóc, theo dõi sát các dấu hiệu chuyển nặng của trẻ và luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi trẻ có biểu hiện bất thường hoặc ho kéo dài [2, 8].
