Ăn chay trường có giúp khỏi trào ngược dạ dày hoàn toàn?

Nhiều người bị ợ chua, nóng rát cổ họng thường rỉ tai nhau chuyển sang ăn chay trường để trị dứt điểm trào ngược dạ dày thực quản. Chế độ ăn không thịt cá được kỳ vọng giúp hệ tiêu hóa nhẹ tải, giảm tiết axit và chấm dứt chuỗi ngày phụ thuộc vào thuốc.

Tuy nhiên, chuyển sang ăn chay trường không đồng nghĩa với việc bệnh trào ngược sẽ biến mất hoàn toàn. Bằng chứng khoa học cho thấy ăn thực vật có thể giảm tần suất và mức độ ợ nóng, nhưng nếu người bệnh rơi vào bẫy đồ chay chế biến sẵn nhiều dầu mỡ và tinh bột tinh chế, tình trạng trào ngược thậm chí còn trầm trọng hơn.

Vì sao ăn chay có thể làm dịu cơn trào ngược?

Thực phẩm từ thực vật tự nhiên mang lại nhiều lợi ích cho người có vấn đề về dạ dày. Khi loại bỏ thịt đỏ và mỡ động vật, bữa ăn chứa ít chất béo bão hòa hơn đáng kể ^[1]. Một nghiên cứu dựa trên dữ liệu khảo sát dinh dưỡng tại Mỹ cho thấy người ăn kiểu chay tiêu thụ trung bình ít hơn 7 g chất béo bão hòa và nạp ít hơn 419 kcal mỗi ngày so với người ăn thông thường ^[1].

Về mặt sinh lý tiêu hóa, các món ăn giàu chất béo động vật thường nằm lại trong dạ dày lâu hơn, làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và tạo áp lực buộc cơ thắt thực quản dưới phải giãn mở bất thường. Khi giảm tải được lượng mỡ xấu, dạ dày co bóp nhẹ nhàng hơn, giảm bớt thể tích dịch vị ứ đọng. Chế độ ăn nhiều thực vật tươi cũng bổ sung lượng chất xơ dồi dào, hỗ trợ tiêu hóa thức ăn đều đặn và phòng ngừa thừa cân [3, 7].

Thừa cân là yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy trào ngược do gia tăng áp lực ổ bụng ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 25 trở lên làm tăng nguy cơ xuất hiện triệu chứng trào ngược với tỷ số chênh (OR) là 1,94 ^[2]. Do đó, việc ăn chay lành mạnh giúp kiểm soát cân nặng tốt hơn, gián tiếp tháo gỡ áp lực lên cơ thắt thực quản [3, 4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về ăn chay và triệu chứng trào ngược?

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá trực tiếp mối liên quan giữa việc ăn chay và các triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản (ợ chua, trớ axit) ^[2]. Nghiên cứu tiến hành so sánh 100 người ăn chay với 250 người không ăn chay trong cộng đồng, theo dõi sự xuất hiện triệu chứng trong vòng 1 năm qua bảng câu hỏi tự điền ^[2].

Kết quả cho thấy sự khác biệt rất rõ rệt: chỉ 19% người ăn chay gặp triệu chứng trào ngược, so với 39,2% ở nhóm ăn thịt thông thường ^[2]. Đáng chú ý, tỷ lệ gặp triệu chứng thường xuyên (ít nhất 1 ngày mỗi tuần) ở nhóm ăn chay chỉ là 3%, thấp hơn bốn lần so với mức 12,8% ở nhóm đối chứng ^[2]. Mức độ nghiêm trọng của cơn trào ngược ở người ăn chay cũng nhẹ hơn có ý nghĩa thống kê ^[2].

Phân tích đa biến trong nghiên cứu này khẳng định chế độ ăn không chay là một yếu tố dự báo độc lập làm tăng nguy cơ trào ngược (OR = 2,19) và tăng nguy cơ trào ngược thường xuyên lên tới hơn 4 lần (OR = 4,03) ^[2]. Tác giả nghiên cứu kết luận ăn chay có tác dụng làm dịu và giảm nhẹ triệu chứng trào ngược, song cũng lưu ý số lượng người tham gia còn nhỏ và thiết kế nghiên cứu hồi cứu đòi hỏi phải thận trọng trước khi kết luận ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cắt ngang năm 2012 tại Tirana (Albania) trên 817 người trưởng thành cũng kiểm chứng tác động của chế độ ăn lên bệnh trào ngược theo định nghĩa Montreal ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm có chế độ ăn không theo kiểu Địa Trung Hải (ăn nhiều thịt đỏ, đồ chiên rán, đồ ngọt và thức ăn nhanh) có nguy cơ mắc bệnh trào ngược cao gấp 2,3 lần so với nhóm ăn nhiều rau quả tươi, đậu và dầu ô liu ^[3]. Đồ ăn chiên rán nhiều mỡ động vật là thủ phạm rõ rệt kích hoạt trào ngược ^[3].

Bẫy tinh bột tinh chế và dầu mỡ trong món chay chế biến sẵn

Mặc dù chế độ ăn nhiều thực vật có lợi, ăn chay trường không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc ăn uống lành mạnh ^[4]. Một tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng chế độ ăn thực vật kém lành mạnh, chứa nhiều thực phẩm siêu chế biến và tinh bột tinh chế, thực chất làm tăng nguy cơ bệnh tật chứ không hề bảo vệ sức khỏe ^[4].

Người ăn chay tại Việt Nam thường có xu hướng phụ thuộc nhiều vào các món tinh bột như cơm trắng, bánh bao, bún, mì gói, hoặc các sản phẩm giả thịt chế biến công nghiệp như giò lụa chay, sườn non chay rán giòn. Những thực phẩm này vừa nghèo vi chất vừa giàu carbohydrate tinh chế [4, 7]. Khi nạp quá nhiều tinh bột tinh chế, hệ vi sinh đường ruột dễ sinh hơi, gây chướng bụng, gia tăng áp lực bên trong dạ dày và đẩy dịch vị trào ngược lên thực quản.

Bên cạnh đó, để tạo mùi vị hấp dẫn thay thế thịt mỡ tự nhiên, đồ chay chế biến sẵn thường được tẩm ướp nhiều gia vị đậm, xào nấu ngập dầu ăn hoặc chiên đi chiên lại. Dầu mỡ chiên rán dù có nguồn gốc từ thực vật vẫn là chất béo đậm đặc năng lượng, làm chậm quá trình tiêu hóa và kích thích dạ dày tiết nhiều axit hơn [1, 4]. Nếu ăn chay theo cách này, người bệnh sẽ vô tình rơi vào vòng luẩn quẩn: loại bỏ mỡ động vật nhưng lại nạp vào lượng lớn chất béo chiên ngập dầu và phụ gia, khiến bệnh trào ngược dạ dày chẳng những không khỏi mà còn chuyển biến xấu đi.

Hiểu lầm thường gặp: Ăn chay là khỏi bệnh hoàn toàn?

Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng chuyển sang ăn chay trường sẽ "chữa khỏi" trào ngược vĩnh viễn và có thể bỏ hoàn toàn thuốc điều trị. Khoa học hiện nay chỉ xác nhận ăn chay lành mạnh giúp giảm tỷ lệ gặp triệu chứng và giảm độ nặng của cơn ợ nóng, chứ không có bằng chứng nào chứng minh ăn chay trường là liệu pháp chữa dứt điểm bệnh ^[2].

Trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý đa yếu tố. Bệnh không chỉ phụ thuộc vào thức ăn mà còn liên quan chặt chẽ đến cơ chế cơ học như sự suy yếu của cơ thắt thực quản dưới, thoát vị hoành, tình trạng hút thuốc lá và thói quen sinh hoạt [1, 2]. Nghiên cứu năm 2021 chỉ rõ rằng ngoài chế độ ăn, giới tính nam, thói quen hút thuốc lá và thừa cân đều là những yếu tố độc lập thúc đẩy trào ngược ^[2].

Hơn nữa, trong chính nghiên cứu đó, dù ăn chay trường, vẫn có 19% số người tham gia trải qua triệu chứng trào ngược trong năm ^[2]. Điều này chứng tỏ việc ăn chay không phải là tấm khiên bảo vệ tuyệt đối. Người bệnh ngưng thuốc đột ngột khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa có thể đối mặt với nguy cơ viêm loét thực quản tái phát.

Những ai cần thận trọng khi muốn ăn chay trường?

Những người đang mắc bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản nặng, có tổn thương loét niêm mạc hoặc kèm các bệnh nền mạn tính cần hết sức lưu ý trước khi quyết định kiêng khem hoàn toàn thịt động vật.

Người ăn chay trường có nguy cơ cao thiếu hụt một số vi chất quan trọng. Các nghiên cứu dinh dưỡng xác nhận chế độ ăn thuần thực vật thường thiếu vitamin B12, kẽm, sắt và canxi [4, 7]. Thiếu hụt vitamin B12 kéo dài có thể dẫn đến thiếu máu và suy nhược thần kinh [4, 7]. Người lớn tuổi, phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ hoặc người có thể trạng suy nhược khi chuyển sang ăn chay đột ngột rất dễ gặp tình trạng này nếu không có kế hoạch bổ sung khoa học ^[4].

Người đang dùng thuốc điều trị trào ngược hoặc thuốc điều trị các bệnh tim mạch, huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn hoàn toàn [4, 6]. Việc điều chỉnh chế độ ăn nên được thực hiện từng bước, song hành cùng phác đồ theo dõi y khoa thay vì tự ý cắt giảm đột ngột các nhóm dưỡng chất.

Áp dụng chế độ ăn thực vật đúng cách cho người trào ngược

Để tận dụng ưu thế giảm trào ngược từ chế độ ăn thực vật mà không rơi vào các tác dụng phụ, người bệnh cần tuân thủ những nguyên tắc lựa chọn và chế biến khoa học:

Ưu tiên thực phẩm nguyên bản, tươi sống: Xây dựng khẩu phần dựa trên ngũ cốc nguyên cám, các loại đậu đỗ, hạt và rau xanh tươi, thay vì chọn đồ chay đóng hộp hay đồ giả thịt chế biến sẵn [4, 5, 7]. Các món rau họ cải, đậu phụ luộc hay canh rau củ nấu thanh nhạt giúp dạ dày dễ tiêu và hạn chế áp lực lên cơ thắt thực quản.

Thay đổi phương pháp chế biến: Hạn chế tối đa các món chay chiên ngập dầu, xào nhiều bơ thực vật hoặc rán giòn. Thay vào đó, hãy ưu tiên các phương pháp nấu nướng nhẹ nhàng như luộc, hấp, nấu canh hoặc áp chảo với một lượng nhỏ dầu thực vật không bão hòa đơn lành mạnh như dầu ô liu ^[3].

Cẩn trọng với thực phẩm kích ứng: Dù là thực vật, một số món tự nhiên vẫn có thể kích thích dạ dày tiết nhiều axit hoặc gây giãn cơ thắt thực quản ở người nhạy cảm. Hãy chú ý phản ứng của cơ thể khi ăn các loại quả chua chứa nhiều axit, cà chua, các món nêm ớt cay, hạt tiêu hoặc tỏi hành quá nhiều.

Chia nhỏ bữa ăn và ăn chậm: Không ăn quá no trong một bữa để tránh làm dạ dày căng giãn quá mức. Giữ khoảng cách giữa bữa tối và giờ đi ngủ ít nhất từ 2 đến 3 tiếng, kết hợp kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực ổ bụng [1, 2].

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh

Chuyển sang chế độ ăn nhiều thực vật là giải pháp dinh dưỡng tích cực, giúp giảm bớt tần suất ợ chua và cải thiện sức khỏe tổng thể. Dẫu vậy, ăn chay không phải là phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi hoàn toàn trào ngược dạ dày thực quản.

Chìa khóa nằm ở chất lượng thực phẩm bạn đưa vào cơ thể: hãy chọn rau củ, đậu đỗ tươi nguyên bản, tránh xa bẫy đồ chay công nghiệp chiên ngập dầu và tinh bột tinh chế. Kết hợp ăn uống điều độ với việc tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa là cách bền vững nhất để bảo vệ dạ dày.