Nhiều nam giới lớn tuổi thường gặp rắc rối với chứng tiểu đêm, tiểu rắt do tuyến tiền liệt phì đại. Trong dân gian, hạt bí ngô được truyền tai nhau như một loại thảo dược quý giúp giải quyết dứt điểm tình trạng này.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng hạt bí ngô và tinh dầu hạt bí chủ yếu hỗ trợ cải thiện các triệu chứng đường tiểu dưới, giúp dòng nước tiểu thông suốt hơn chứ không có khả năng làm teo nhỏ kích thước tuyến tiền liệt đã phì đại ở người. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa việc giảm nhẹ cảm giác khó chịu và việc điều trị khỏi hoàn toàn khối u xơ.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong hạt bí ngô
Phì đại lành tính tuyến tiền liệt là tình trạng các tế bào mô đệm và biểu mô của tuyến gia tăng kích thước, chèn ép niệu đạo gây cản trở dòng chảy nước tiểu [1]. Các nhà khoa học đã phân lập và phát hiện trong dầu hạt bí ngô không vỏ chứa hàm lượng phytosterol tổng số rất cao, trong đó nhóm delta-7-phytosterol chiếm tới 87,64% [2]. Các hợp chất phytosterol này có khả năng ức chế enzym 5-alpha-reductase, thụ thể androgen và yếu tố đồng hoạt hóa SRC-1 [2]. Khi enzym 5-alpha-reductase bị kiềm chế, con đường chuyển hóa kích thích sự tăng sinh tế bào tiền liệt tuyến sẽ bị chậm lại [2].
Bên cạnh đó, các hoạt chất này còn tác động vào quá trình sinh học tế bào bằng cách làm giảm phosphoryl hóa ERK để ức chế tế bào tăng sinh, đồng thời kích hoạt Caspase 3 thông qua con đường JNK nhằm thúc đẩy tế bào tổn thương tự chết [2]. Chiết xuất cồn-nước từ hạt bí ngô giống Cucurbita pepo L. subsp. pepo var. styriaca cũng cho thấy khả năng ức chế tăng trưởng tế bào khối u phì đại tiền liệt tuyến từ 40% đến 50% trong ống nghiệm [3]. Đáng chú ý, cơ chế ức chế này diễn ra độc lập với thụ thể hormone steroid và hoàn toàn không kích hoạt thụ thể androgen, estrogen hay progesterone ở người, khẳng định mức độ an toàn của thảo dược [3].
Hiệu quả trên mô hình động vật thí nghiệm
Các thí nghiệm trên động vật đã bước đầu ghi nhận khả năng kiểm soát kích thước tuyến tiền liệt khi tiếp xúc với các tác nhân kích thích hormone. Trong một nghiên cứu năm 2006 trên chuột cống trắng Sprague-Dawley, các nhà khoa học đã gây phì đại tuyến tiền liệt bằng cách tiêm dưới da testosterone với liều 0,3 mg/100 g thể trọng trong 20 ngày liên tục [4]. Chuột thí nghiệm được cho uống dầu hạt bí ngô đồng thời với hai mức liều 2,0 mg và 4,0 mg/100 g thể trọng [4].
Kết quả sau 21 ngày cho thấy, testosterone làm tăng đáng kể tỷ lệ trọng lượng tuyến tiền liệt trên thể trọng [4]. Ngược lại, việc bổ sung dầu hạt bí ngô liều 2,0 mg/100 g đã ức chế sự gia tăng kích thước này, và hiệu quả bảo vệ rõ rệt hơn ở mức liều cao 4,0 mg/100 g [4]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tiếp tục xác nhận việc cho chuột bị phì đại dùng phytosterol toàn phần tách từ dầu hạt bí ngô với liều 3,3 mg/kg thể trọng (1 mL/ngày/con) trong 4 tuần đã cải thiện tình trạng tăng kích thước giải phẫu bệnh và hồi phục cấu trúc mô học của tuyến [2]. Tuy nhiên, những kết quả ngăn chặn tăng sinh này trên động vật chưa thể suy diễn trực tiếp thành khả năng làm teo nhỏ khối xơ trên cơ thể người.
Bằng chứng lâm sàng: Cải thiện tiểu tiện nhưng không giảm thể tích tuyến
Trên lâm sàng người, các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt cho thấy kết quả hoàn toàn khác biệt về kích thước tuyến. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2009 tại Hàn Quốc tiến hành trên 47 nam giới có điểm triệu chứng tiền liệt tuyến quốc tế (IPSS) trên 8 [5]. Các bệnh nhân được chia thành bốn nhóm dùng tinh bột khoai lang làm giả dược (320 mg/ngày), dầu hạt bí ngô (320 mg/ngày), dầu cọ lùn (320 mg/ngày) hoặc phối hợp cả hai loại dầu (mỗi loại 320 mg/ngày) kéo dài suốt 12 tháng [5].
Kết quả ghi nhận nhóm dùng dầu hạt bí ngô bắt đầu giảm điểm IPSS sau 3 tháng và tốc độ dòng nước tiểu tối đa được cải thiện rõ rệt sau 6 tháng [5]. Dẫu vậy, sau 1 năm can thiệp, hoàn toàn không có sự thay đổi nào về thể tích tuyến tiền liệt ở tất cả các nhóm can thiệp so với ban đầu [5]. Tương tự, nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù năm 2021 tại Bệnh viện Shahid Beheshti (Iran) so sánh việc dùng 360 mg dầu hạt bí ngô 2 lần/ngày với thuốc tamsulosin 0,4 mg uống mỗi tối trên 73 bệnh nhân [6]. Sau 3 tháng điều trị, nhóm dùng dầu hạt bí ngô giảm đáng kể điểm IPSS và cải thiện chất lượng sống, nhưng các chỉ số về thể tích tuyến tiền liệt không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các mốc thời gian [6].
Giảm thiểu triệu chứng đường tiểu dưới qua các nghiên cứu quy mô lớn
Dù không thể thu nhỏ khối xơ, hạt bí ngô và các dạng chiết xuất cho thấy tiềm năng vượt trội trong việc giảm các triệu chứng rối loạn đường tiểu dưới (LUTS). Nghiên cứu đa trung tâm mang tên GRANU công bố năm 2015 đã theo dõi 1.431 nam giới từ 50 đến 80 tuổi tại Đức trong vòng 12 tháng [7]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng hạt bí ngô (5 g x 2 lần/ngày), viên nang chiết xuất hạt bí ngô (500 mg x 2 lần/ngày) hoặc giả dược [7]. Sau 12 tháng, tỷ lệ người dùng hạt bí ngô giảm trên 5 điểm IPSS đạt 58,5%, vượt trội so với tỷ lệ 47,3% ở nhóm dùng giả dược [7].
Một nghiên cứu giám sát đa trung tâm thực hiện trên 2.245 bệnh nhân phì đại tuyến tiền liệt giai đoạn I và II dùng viên nang chiết xuất Prosta Fink Forte (1-2 viên/ngày) trong 12 tuần ghi nhận điểm IPSS giảm 41,4% và chất lượng sống tăng 46,1% [8]. Tiếp đó, nghiên cứu thí điểm năm 2019 trên 60 nam giới dùng chiết xuất cồn-nước hạt bí ngô không chứa dầu mỗi tối trong 3 tháng cho thấy điểm IPSS giảm trung bình 30,1% [1]. Lượng nước tiểu tồn dư sau khi đi tiểu cũng giảm rõ rệt từ mức 83,67 mL xuống 63,11 mL sau 12 tuần, đồng thời tần suất tiểu đêm giảm đáng kể [1].
So sánh hiệu quả hạt bí ngô với thuốc điều trị chuyên khoa
Khi đặt lên bàn cân với các thuốc điều trị nội khoa tiêu chuẩn, hiệu quả của tinh dầu hạt bí ngô có những ranh giới rất rõ ràng. Trong thử nghiệm so sánh với thuốc chẹn alpha tamsulosin năm 2021, mức độ giảm điểm IPSS sau 1 tháng và 3 tháng ở nhóm dùng tamsulosin cao hơn rõ rệt so với nhóm dùng dầu hạt bí ngô [6]. Điều này chứng minh thuốc điều trị chuyên khoa vẫn đem lại tốc độ cắt cơn co thắt và khai thông đường tiểu nhanh hơn, mạnh mẽ hơn so với liệu pháp thảo dược tự nhiên [6].
Tuy nhiên, lợi thế lớn nhất của hạt bí ngô và các chế phẩm liên quan nằm ở hồ sơ an toàn vượt trội. Trong khi nhóm dùng tamsulosin ghi nhận các tác dụng phụ khó chịu như chóng mặt (5,9%), đau đầu (2,9%), xuất tinh ngược dòng (2,9%) và ngứa đỏ da, thì nhóm sử dụng dầu hạt bí ngô hoàn toàn không gặp bất kỳ tác dụng phụ nào [6]. Nghiên cứu Prosta Fink Forte cũng chỉ ra hơn 96% người bệnh dung nạp tốt và không gặp phản ứng ngoài ý muốn [8]. Nghiên cứu GRANU cũng kết luận sản phẩm từ hạt bí ngô dung nạp rất tốt trên đa số người dùng [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt bí ngô chữa phì đại tiền liệt tuyến
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng chỉ cần tích cực ăn hạt bí ngô rang tại nhà là có thể thay thế thuốc kê đơn hoặc làm tiêu biến hoàn toàn khối phì đại. Các bằng chứng khoa học cho thấy các nghiên cứu đạt hiệu quả lâm sàng thường sử dụng chiết xuất hydroethanolic đã chuẩn hóa hoạt chất cucurbitin hoặc dạng tinh dầu tinh khiết chứa nồng độ cao phytosterol [3, 6, 8]. Việc nhai hạt bí thông thường với số lượng lớn khó đảm bảo chuẩn hóa lượng hoạt chất tương đương.
Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý bỏ các thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định để chuyển hẳn sang ăn hạt bí ngô có thể dẫn đến nguy cơ bí tiểu cấp tính, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc suy giảm chức năng thận do bàng quang không được giải phóng kịp thời. Các nhà nghiên cứu từ thử nghiệm GRANU cũng nhấn mạnh rằng để đưa ra khuyến cáo chính thức dùng hạt bí ngô điều trị triệu chứng mức độ vừa, vẫn cần thêm các nghiên cứu khẳng định hoặc phân tích gộp có hệ thống [7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Hạt bí ngô và các chiết xuất từ dầu thảo dược này rất an toàn nhưng người dùng vẫn cần lưu ý một số vấn đề về tiêu hóa và dinh dưỡng. Hạt bí ngô nguyên hạt chứa hàm lượng calo và chất béo tương đối cao, nếu ăn quá nhiều trong thời gian dài có thể gây tăng cân hoặc đầy bụng, khó tiêu cho những người có hệ tiêu hóa kém.
Những bệnh nhân đang bị bí tiểu hoàn toàn, tiểu ra máu, nhiễm trùng tiểu tái phát hoặc nghi ngờ có khối u ác tính tuyệt đối không được tự ý dùng hạt bí ngô để tự điều trị tại nhà. Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác hoặc có bệnh nền phức tạp cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiết niệu trước khi bổ sung tinh dầu hạt bí ngô liều cao kéo dài nhằm tránh những tương tác không mong muốn.
Cách áp dụng hạt bí ngô trong thực tế đời sống
Nếu muốn sử dụng hạt bí ngô như một biện pháp hỗ trợ chế độ ăn uống, nam giới có thể tham khảo liều lượng đã được kiểm chứng qua các nghiên cứu lâm sàng. Trong thử nghiệm GRANU, liều lượng hạt bí ngô sử dụng là 5 g chia 2 lần mỗi ngày (tương đương 10 g/ngày) mang lại hiệu quả cải thiện triệu chứng đường tiểu sau 12 tháng [7]. Đối với dạng dầu hạt bí ngô, liều dùng phổ biến trong các nghiên cứu là 320 mg/ngày hoặc 360 mg dùng 2 lần mỗi ngày [4, 5].
Đối với dạng chiết xuất cồn-nước không chứa dầu, người tham gia thử nghiệm được hướng dẫn uống một liều duy nhất mỗi ngày vào buổi tối trước khi đi ngủ trong 3 tháng liên tục [1]. Khi ăn hạt bí nguyên bản, nên chọn hạt tươi phơi khô hoặc rang chín mộc, không tẩm ướp muối, đường hay các loại gia vị để tránh gây gánh nặng cho hệ tim mạch và huyết áp. Bạn có thể rắc hạt bí đã bóc vỏ vào các món cháo, ngũ cốc ăn sáng hoặc salad rau củ để tăng cảm giác ngon miệng.
Nhìn chung, hạt bí ngô và các chế phẩm chiết xuất từ loại hạt này là giải pháp hỗ trợ lành tính, giúp giảm bớt nỗi lo tiểu đêm và cải thiện lưu lượng dòng tiểu cho nam giới lớn tuổi. Tuy nhiên, người bệnh cần xác định rõ đây chỉ là liệu pháp bổ trợ, không thể làm teo nhỏ u xơ tuyến tiền liệt và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi xuất hiện các dấu hiệu rối loạn tiểu tiện, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa vẫn là bước đi cần thiết đầu tiên.
