Ăn hạt hướng dương rang muối: huyết áp tăng vì sao?

Cắn hạt hướng dương là thói quen quen thuộc của nhiều người Việt khi trò chuyện, uống trà hoặc trong dịp lễ Tết. Vị bùi béo kết hợp lớp muối mặn bên ngoài tạo cảm giác ngon miệng khiến nhiều người ăn liên tục không dừng lại được. Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn lượng lớn hạt hướng dương rang muối lại gặp hiện tượng đau đầu, nặng trán hoặc huyết áp tăng vọt.

Nguyên nhân chính khiến huyết áp tăng không nằm ở bản thân hạt hướng dương, mà bắt nguồn từ lượng muối gia vị phủ bên ngoài vỏ. Khi ăn hạt rang muối, lượng natri nạp vào cơ thể nhanh chóng vượt quá mức khuyến nghị hàng ngày, làm giữ nước và gây co mạch. Tác động bất lợi này che lấp hoàn toàn những lợi ích tiềm năng từ nguồn chất béo không bão hòa và các vi chất tự nhiên có trong hạt.

Cơ chế khiến muối lấn át dưỡng chất của hạt hướng dương

Bản thân hạt hướng dương tự nhiên chứa nhiều chất béo không bão hòa, đặc biệt là axit béo linoleic, cùng nhiều vi chất tự nhiên. Các chất béo lành mạnh này có vai trò hỗ trợ chuyển hóa lipid máu và không gây hại cho thành mạch nếu sử dụng ở dạng nguyên bản không tẩm ướp.

Tuy nhiên, trong quá trình chế biến hạt hướng dương rang muối, nhà sản xuất thường tẩm ướp một lượng lớn muối ăn (natri clorua). Khi người ăn dùng răng cắn tách vỏ hạt, lớp muối ngoài vỏ tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc lưỡi và được hấp thu vào cơ thể. Việc nạp lượng lớn natri làm tăng áp lực thẩm thấu trong máu, khiến thận phải giữ nước, dẫn đến tăng thể tích tuần hoàn và tạo gánh nặng lớn lên thành động mạch. Cơ chế giữ nước do natri này làm tăng huyết áp nhanh chóng, vô hiệu hóa các tác động tích cực mà dầu và vi chất trong hạt hướng dương có thể mang lại.

Dầu hướng dương và huyết áp: Dữ liệu từ các nghiên cứu

Các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người chủ yếu nghiên cứu dưới dạng dầu chiết xuất từ hạt hướng dương, làm rõ mối liên hệ giữa loại chất béo này với chỉ số huyết áp khi chế độ ăn có hoặc không có sự kiểm soát natri.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi vào năm 1992 thực hiện trên 18 nhân viên trường học bị tăng huyết áp nhưng không mắc bệnh khác ^[1]. Sau 2 tuần theo dõi ban đầu, nhóm nghiên cứu chia người tham gia dùng 4g dầu hạt hướng dương hoặc 4g dầu giàu axit béo thiết yếu (như gamma-linolenic, EPA, DHA) mỗi ngày trong 6 tuần ^[1]. Kết quả đo huyết áp tại phòng khám cho thấy nhóm dùng dầu chứa axit béo thiết yếu giảm huyết áp tâm trương rõ rệt hơn nhóm dùng dầu hạt hướng dương (p = 0,03) ^[1]. Lượng bài tiết natri, kali và dịch qua nước tiểu giữa các nhóm không có sự thay đổi quan trọng ^[1].

Một nghiên cứu mù đôi khác năm 1992 đánh giá tác động của chế độ ăn hạn chế natri kết hợp bổ sung dầu trên 106 người cao tuổi khỏe mạnh (60-80 tuổi) có huyết áp ban đầu trung bình 132/77 mmHg ^[2]. Người tham gia được can thiệp trong 4 tuần theo 4 nhóm: dầu cá kết hợp natri thấp, dầu cá kết hợp natri bình thường, dầu hướng dương kết hợp natri thấp, hoặc dầu hướng dương kết hợp natri bình thường ^[2]. Kết quả cho thấy bài tiết natri niệu giảm ở nhóm ăn ít natri ^[2]. Huyết áp tâm thu đã giảm ở nhóm dùng dầu hướng dương kết hợp ăn ít natri, nhưng huyết áp tâm trương chỉ giảm thoáng qua ^[2]. Trong khi đó, việc kết hợp dầu cá với chế độ ăn ít natri giúp giảm mạnh cả huyết áp tâm thu và tâm trương ^[2].

Năm 1991, một nghiên cứu can thiệp ngắn hạn dạng bắt chéo kéo dài hai giai đoạn (mỗi giai đoạn 4 tuần) trên 50 người cao tuổi khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 67, huyết áp ban đầu trung bình 133/77 mmHg) cũng so sánh dầu hướng dương và dầu cá dưới hai mức tiêu thụ natri ^[3]. Ở nhóm dùng dầu cá kết hợp giảm muối trong 4 tuần đầu, huyết áp tâm thu giảm 8,9 mmHg, huyết áp trung bình giảm 7,4 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 6,0 mmHg ^[3]. Trong thử nghiệm bắt chéo làm thay đổi lượng bài tiết natri 92 mmol/ngày, huyết áp ở nhóm dùng dầu hướng dương không thay đổi đáng kể, cho thấy việc hạn chế natri đơn thuần khi dùng dầu hướng dương không tạo ra mức hạ áp mạnh như khi dùng dầu cá ^[3].

Năm 2005, một thử nghiệm trên 530 bệnh nhân tăng huyết áp đang điều trị bằng thuốc nifedipine đã so sánh việc thay thế toàn bộ dầu ăn bằng dầu mè (356 người), dầu hướng dương (87 người), dầu đậu phộng (47 người) với liều 35 g dầu/ngày/người trong 60 ngày, cùng nhóm đối chứng 40 người chỉ dùng thuốc ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng dầu hướng dương kết hợp nifedipine có hạ huyết áp, đồng thời giảm cholesterol toàn phần, LDL-C, triglyceride, tăng HDL-C và tăng nồng độ vitamin E, beta-carotene cùng hoạt tính enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) ^[4]. Dù vậy, dầu mè vẫn mang lại hiệu quả bảo vệ huyết áp, lipid máu và chống oxy hóa vượt trội hơn ^[4].

Năm 2007, một nghiên cứu trên bệnh nhân tăng huyết áp kèm béo phì trong 3 tuần cho thấy chế độ ăn chứa 30g dầu hướng dương chưa tinh chế bổ sung phospholipid (chứa 10,8g phospholipid) giúp giảm huyết áp (đặc biệt là huyết áp tâm trương) và cải thiện mỡ máu tốt hơn so với dầu hướng dương tinh chế thông thường ^[5].

Trong nhiều thử nghiệm khác, dầu hướng dương thường chỉ đóng vai trò làm nhóm chứng đối chứng (placebo) khi đánh giá các loại dầu thảo dược khác. Điển hình như thử nghiệm năm 2021 trên bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy dùng 2,5 ml dầu hạt thì là đen (Nigella sativa) hai lần mỗi ngày trong 8 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu và tâm trương tốt hơn nhóm chứng dùng dầu hướng dương ^[6]. Tương tự, thử nghiệm năm 2017 trên 74 bệnh nhân tăng huyết áp và tăng cholesterol cho thấy bổ sung 0,75 ml dầu hắc mai biển trong 30 ngày giúp bình thường hóa huyết áp và giảm oxy-LDL, triglyceride rõ rệt hơn so với nhóm đối chứng dùng dầu hướng dương ^[7]. Trên mô hình động vật năm 1984, chuột tăng huyết áp Goldblatt được ăn khẩu phần chứa 40% năng lượng từ dầu hướng dương hoặc dầu hạt lanh đều có mức huyết áp thấp hơn chuột ăn thức ăn tiêu chuẩn, nhưng dầu hướng dương không thể hiện cơ chế bảo vệ đặc hiệu qua con đường tổng hợp prostaglandin ^[8].

Giới hạn của bằng chứng khoa học

Đa số nghiên cứu hiện nay tập trung vào chiết xuất dầu hạt hướng dương dạng lỏng chứ chưa có nhiều thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên sản phẩm hạt hướng dương nguyên hạt rang muối thương phẩm. Các nghiên cứu lâm sàng về dầu hướng dương cho thấy bản thân chất béo này trung tính hoặc có lợi nhẹ đối với mỡ máu khi thay thế mỡ bão hòa [7, 8], nhưng không phải là chất có tác dụng hạ áp mạnh mẽ [1, 2, 3].

Đặc biệt, các thử nghiệm kiểm soát natri khẳng định rằng hiệu quả điều hòa huyết áp phụ thuộc rất lớn vào lượng muối nạp vào [5, 6]. Nếu dùng dầu hướng dương nhưng không cắt giảm natri, huyết áp hoàn toàn không ghi nhận chuyển biến tích cực [5, 6]. Do đó, việc ăn hạt hướng dương tẩm nhiều muối chắc chắn dẫn tới nguy cơ tăng huyết áp do tác hại giữ nước của muối lấn át hoàn toàn những chất béo có lợi.

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn hạt hướng dương

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ ăn phần nhân bên trong thì lớp muối tẩm bên ngoài vỏ sẽ không đi vào cơ thể. Thực tế, khi cắn hạt bằng miệng, lượng muối bám ở vỏ ngoài hòa tan ngay vào nước bọt và được nuốt vào dạ dày. Thói quen vừa xem phim, uống trà vừa cắn hạt có thể khiến một người nạp vào lượng hạt từ vài chục đến hàng trăm gam chỉ trong thời gian ngắn, đồng nghĩa với việc tiêu thụ một lượng muối rất lớn.

Một hiểu lầm khác là hạt hướng dương rang muối không có vị mặn gắt như muối tinh nên không chứa nhiều natri. Trong công nghiệp chế biến, các loại gia vị tổng hợp, bột ngọt và chất điều vị thường được phối trộn cùng muối, làm dịu bớt vị mặn trên đầu lưỡi nhưng tổng hàm lượng natri nạp vào cơ thể vẫn ở mức rất cao.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đã được chẩn đoán tăng huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị huyết áp cần đặc biệt cẩn trọng với các loại hạt rang muối nói chung và hạt hướng dương tẩm gia vị nói riêng. Việc nạp natri ồ ạt có thể làm giảm hiệu quả của thuốc hạ áp và gây các cơn tăng huyết áp kịch phát.

Người mắc bệnh thận mạn tính, người bị suy tim, người cao tuổi hoặc những đối tượng có cơ địa dễ bị phù nề, giữ nước cũng cần hạn chế tối đa thực phẩm chứa nhiều muối. Nghiên cứu trên người cao tuổi cho thấy huyết áp rất nhạy cảm với lượng natri trong khẩu phần [5, 6].

Những người mắc chứng béo phì hoặc rối loạn lipid máu nếu sử dụng hạt hướng dương cũng cần tính toán lượng calo tổng thể, tránh ăn quá nhiều gây tăng cân mất kiểm soát ^[5].

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của hạt hướng dương mà không gây hại cho huyết áp, người tiêu dùng nên ưu tiên chọn loại hạt hướng dương nguyên bản, hạt sấy mộc không tẩm muối hay gia vị hóa học. Nếu muốn kiểm soát tốt nhất lượng muối bám ngoài, bạn nên dùng tay để bóc vỏ thay vì dùng miệng cắn trực tiếp.

Mỗi lần ăn chỉ nên dùng một lượng vừa phải, tương đương một nắm nhỏ trong lòng bàn tay, tránh để cả gói lớn trước mặt gây mất kiểm soát khẩu phần. Có thể kết hợp hạt hướng dương nguyên vị vào các món salad rau củ hoặc ngũ cốc ăn sáng cùng sữa chua không đường để bổ sung chất xơ và chất béo lành mạnh. Đối với người có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang dùng thuốc, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp.

Hạt hướng dương là món ăn vặt quen thuộc nhưng cách chế biến tẩm ướp nhiều muối khiến chúng trở thành mối nguy hại tiềm ẩn cho hệ tim mạch. Bằng cách chuyển sang các loại hạt sấy mộc nguyên vị và ăn với lượng vừa phải, bạn có thể thưởng thức món ăn này một cách an toàn và lành mạnh.