Ăn hạt lúc đói có gây đau dạ dày không? Lời khuyên đúng

Nhiều người có thói quen nhâm nhi các loại hạt dinh dưỡng như hạnh nhân, óc chó, hạt điều khi đói bụng để xua tan cơn thèm ăn nhanh chóng. Tuy nhiên, không ít người sau đó cảm thấy cồn cào, ấm ách hoặc đau tức vùng thượng vị. Liệu thói quen ăn hạt lúc bụng rỗng có thực sự gây hại hoặc làm khởi phát cơn đau dạ dày hay không?

Câu trả lời là ăn hạt lúc đói không phải nguyên nhân trực tiếp gây tổn thương niêm mạc ở người khỏe mạnh, nhưng có thể gây khó chịu và kích hoạt cơn đau ở những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm. Hàm lượng chất béo thực vật đậm đặc cùng các hợp chất thực vật tự nhiên như tannin trong vỏ hạt tác động trực tiếp đến khả năng co bóp, tiết dịch và độ nhạy cảm của dạ dày.

Cơ chế tác động của chất béo và tannin khi bụng đói

Các loại hạt dinh dưỡng chứa tỷ lệ lipid rất cao bên cạnh chất xơ và protein. Khi dạ dày rỗng, thức ăn nạp vào sẽ tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc mà không có chất đệm bảo vệ từ các thực phẩm khác.

Chất béo khi vào đường tiêu hóa kích thích giải phóng các hormone làm chậm quá trình tháo rỗng dạ dày. Thức ăn lưu lại lâu hơn buộc dạ dày phải co bóp nhiều hơn và kéo dài thời gian tiếp xúc với dịch vị acid. Một nghiên cứu trên người khỏe mạnh cho thấy cảm giác no và đầy bụng có mối liên hệ tuyến tính với thể tích dạ dày sau bữa ăn ^[1]. Ngoài ra, việc truyền chất béo vào tá tràng ở bệnh nhân khó tiêu chức năng cũng làm tăng các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa trên ^[2].

Bên cạnh chất béo, lớp vỏ lụa của các loại hạt chứa một lượng đáng kể tannin – nhóm hợp chất polyphenol có tính chất làm se và kết tủa protein. Khi dạ dày trống rỗng, tannin tiếp xúc thẳng với niêm mạc dạ dày nhạy cảm, có thể gây kích ứng cơ học, gây cảm giác cồn cào, buồn nôn hoặc co thắt nhẹ.

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về sự co bóp và triệu chứng tiêu hóa?

Để hiểu rõ phản ứng của dạ dày với các chất dinh dưỡng đậm đặc như trong các loại hạt, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu.

Nghiên cứu hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) công bố năm 2007 đã khảo sát sự thay đổi thể tích và tốc độ tháo rỗng dạ dày ^[1]. Thử nghiệm thực hiện trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh ở tư thế ngồi, sử dụng hệ thống chụp MRI cấu hình mở. Các tình nguyện viên được truyền vào dạ dày 3 bữa ăn dạng lỏng đẳng tích 500 ml vào 3 thời điểm khác nhau: nhũ dịch béo (375 kcal), dung dịch protein (375 kcal) và dung dịch glucose (400 kcal) ^[1].

Hình ảnh MRI được đo trước và tại các mốc thời gian 0, 3, 6, 9, 12, 15, 25, 35, 45, 60, 75 và 90 phút sau khi dùng bữa ^[1]. Kết quả cho thấy thể tích dịch vị ban đầu cao nhất ở nhóm glucose do tốc độ tháo rỗng ban đầu chậm hơn, nhưng ở giai đoạn sớm (0-15 và 0-45 phút), đường cong thể tích dạ dày tương đồng giữa các nhóm chất dinh dưỡng ^[1]. Cảm giác đầy bụng và no liên quan tuyến tính với thể tích dạ dày sau ăn chứ không phụ thuộc vào bản chất từng chất dinh dưỡng riêng lẻ ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 trên bệnh nhân khó tiêu không loét (NUD) đã đánh giá mức độ nhạy cảm của đường tiêu hóa đối với thức ăn ^[2]. Kết quả ghi nhận có 75% bệnh nhân có tốc độ tháo rỗng dạ dày bình thường, 12,5% tháo rỗng chậm và 12,5% tháo rỗng nhanh ^[2]. Sau khi dùng một bữa ăn chuẩn 296 kcal, có đến 65% bệnh nhân khó tiêu (gồm 67% ở nhóm tháo rỗng bình thường, 80% ở nhóm tháo rỗng chậm và 40% ở nhóm tháo rỗng nhanh) báo cáo các triệu chứng nặng hoặc không thể dung nạp, trong khi nhóm đối chứng khỏe mạnh không gặp tình trạng này ^[2]. Mức độ triệu chứng trong quá trình đo tháo rỗng dạ dày giải thích tới 62% sự biến thiên của các triệu chứng hằng ngày ở bệnh nhân ^[2].

Như vậy, khi dạ dày có sẵn tình trạng nhạy cảm hoặc rối loạn cảm thụ nội tạng, việc tiếp nhận các chất béo đậm đặc sẽ dễ dàng làm bùng phát cơn đau và cảm giác khó chịu dữ dội hơn người bình thường.

Phân biệt khó tiêu chức năng và bệnh lý chậm tháo rỗng dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn đồ béo hoặc ăn hạt vào thấy tức bụng tức là dạ dày bị "liệt" hoặc tắc nghẽn. Tuy nhiên, y học phân định rất rõ giữa phản ứng quá mẫn và bệnh lý liệt dạ dày (gastroparesis).

Bệnh liệt dạ dày là một hội chứng đặc trưng bởi sự chậm trễ trong việc làm rỗng thức ăn ra khỏi dạ dày mà không hề có sự tắc nghẽn cơ học ^[3]. Các triệu chứng điển hình bao gồm buồn nôn, nôn mửa, nhanh no, đầy bụng sau ăn, chướng bụng và đau vùng thượng vị ^[3]. Liệt dạ dày có căn nguyên rất phức tạp: tiểu đường, nhiễm trùng, sau phẫu thuật, bệnh mô liên kết, hoặc không rõ nguyên nhân (vô căn) chiếm hơn 50% trường hợp ^[4].

Một nghiên cứu năm 2015 so sánh chức năng tiêu hóa trên ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2, người tiền tiểu đường và người có dung nạp glucose bình thường cho thấy: đau bụng hoặc khó chịu xuất hiện nhiều hơn ở bệnh nhân tiểu đường (p = 0,04), nhưng triệu chứng này không hề liên quan đến tốc độ tháo rỗng dạ dày ^[5]. Điều này khẳng định cảm giác đau tức sau ăn thường xuất phát từ sự rối loạn cảm giác thần kinh hoặc co thắt cơ trơn hơn là sự tồn đọng thức ăn đơn thuần.

Tại Hoa Kỳ, số bệnh nhân mắc liệt dạ dày ước tính vượt quá 4 triệu người ^[4]. Trong nghiên cứu ở đối tượng trẻ em năm 2022, bệnh nhân liệt dạ dày tự báo cáo các triệu chứng đường tiêu hóa trên nặng hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh (hầu hết p < 0,001), đặc biệt là đau dạ dày, khó chịu khi ăn uống và buồn nôn ^[6].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là ăn các loại hạt lúc đói có thể trực tiếp gây loét hay viêm trợt niêm mạc dạ dày. Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy chất béo lành mạnh hay lượng tannin tự nhiên trong hạt có khả năng bào mòn mô dạ dày khỏe mạnh như các tác nhân hóa học hay thuốc giảm đau kháng viêm.

Trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng trên 99 bệnh nhân viêm khớp dùng thuốc liên tục 30 ngày, nhóm dùng piroxicam (20 mg lúc no) ghi nhận 3 ca bị thủng, loét và chảy máu dạ dày, cùng với tần suất đau thượng vị dày đặc khiến 9 người phải bỏ dở ^[7]. Ngược lại, nhóm dùng thuốc amtolmetin guacyl (600 mg lúc đói) không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào trên đường tiêu hóa ^[7]. Điều này cho thấy tổn thương viêm loét niêm mạc phụ thuộc vào cơ chế ức chế bảo vệ tế bào đặc thù chứ không đơn thuần do việc nạp chất vào lúc bụng rỗng.

Dù vậy, giới hạn của các nghiên cứu hiện nay là hầu hết khảo sát phản ứng của dạ dày với các chất dinh dưỡng dạng lỏng nhân tạo (nhũ dịch lipid) hoặc bữa ăn chuẩn tổng hợp ^[1], ^[2], chứ chưa có nhiều nghiên cứu tách riêng từng loại hạt thô nguyên hạt trên niêm mạc người.

Những ai cần thận trọng khi dùng hạt dinh dưỡng?

Mặc dù hạt là nguồn bổ sung dinh dưỡng tuyệt vời, một số nhóm đối tượng sau không nên tiêu thụ hạt khi bụng đang cồn cào:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Dạ dày đang viêm rất nhạy cảm với tannin và sự chậm tháo rỗng do chất béo gây ra.
• Người mắc chứng khó tiêu chức năng hoặc liệt dạ dày: Nhóm này vốn có ngưỡng chịu đựng thể tích dạ dày kém, dễ cảm thấy đau tức và buồn nôn dữ dội sau khi nạp thực phẩm giàu năng lượng ^[2].
• Người tiền tiểu đường hoặc tiểu đường lâu năm có biến chứng thần kinh: Bệnh nhân tiền tiểu đường từng được ghi nhận có tốc độ tháo rỗng dạ dày chậm lại (p < 0,05) ^[5], khiến thức ăn lưu cữu lâu hơn bình thường.
• Trẻ em có hệ tiêu hóa yếu: Trẻ em dễ bị đầy hơi, đau bụng và nôn trớ khi tiếp nhận lượng lớn chất béo khó tiêu hóa ^[6].

Cách dùng hạt đúng cách để bảo vệ dạ dày

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của các loại hạt mà không làm dạ dày bị quá tải, bạn đọc có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Tránh ăn đơn độc khi bụng hoàn toàn trống rỗng: Không nên dùng một nắm hạt lớn để "chữa cháy" cơn đói cồn cào. Nên ăn kèm sữa chua, bột yến mạch hoặc sau một bữa ăn nhẹ có tinh bột.
• Ngâm hạt trong nước ấm trước khi ăn: Việc ngâm hạt từ 2 đến 8 tiếng (tùy loại hạt) giúp loại bỏ phần lớn tannin và acid phytic ở lớp vỏ ngoài, giúp hạt mềm hơn và giảm gánh nặng co bóp cho dạ dày.
• Kiểm soát khẩu phần hợp lý: Mỗi lần chỉ nên dùng khoảng 20-30 gram (tương đương 1 nắm tay nhỏ). Không nên ăn dồn dập trong thời gian ngắn vì thể tích dạ dày tăng nhanh đột ngột sẽ kích hoạt cảm giác căng tức khó chịu ^[1].
• Chế biến chín và nhai thật kỹ: Hạt rang chín giúp cấu trúc hạt giòn, dễ nghiền nát hơn. Khi ăn, cần nhai kỹ để giảm áp lực nghiền cơ học của dạ dày.

Hạt dinh dưỡng không phải là tác nhân trực tiếp phá hủy niêm mạc dạ dày nhưng hàm lượng lipid và tannin có thể gây khó chịu nếu dùng sai thời điểm. Hãy lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lượng dùng phù hợp và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nếu tình trạng đau tức bụng kéo dài sau ăn.