Nhiều phụ nữ sau phẫu thuật ung thư vú thụ thể nội tiết dương tính thường được chỉ định dùng thuốc tamoxifen liên tục từ 5 đến 10 năm. Trong quá trình này, nỗi lo về chế độ ăn uống, đặc biệt là các món từ đậu nành như đậu phụ, sữa đậu nành, luôn là thắc mắc thường trực. Không ít người chọn cách kiêng khem tuyệt đối vì lo sợ hoạt chất giống estrogen trong thực phẩm này sẽ làm mất tác dụng của thuốc điều trị.

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng dịch tễ học hiện đại là người bệnh không cần kiêng các món ăn chế biến từ đậu nành thông thường. Trái lại, việc tiêu thụ thực phẩm từ đậu nành ở mức độ vừa phải còn liên quan đến việc cải thiện tỷ lệ sống sót và giảm nguy cơ tái phát. Mối lo ngại chỉ thực sự có cơ sở khi người bệnh tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung chiết xuất đậu nành dạng viên nén với nồng độ đậm đặc.

Đậu nành, phytoestrogen và cơ chế tác động cạnh tranh

Tamoxifen hoạt động như một chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc (SERM), có nhiệm vụ gắn vào thụ thể estrogen trên tế bào ung thư để ngăn chặn hormone này kích thích khối u phát triển [1]. Trong khi đó, đậu nành rất giàu isoflavone – một nhóm hợp chất phytoestrogen thực vật bao gồm genistein, daidzein và glycitein [2], [3]. Do có cấu trúc hóa học gần tương tự estrogen của cơ thể, các hợp chất này có thể gắn cạnh tranh lên cùng thụ thể estrogen [2], [1].

Chính đặc tính cạnh tranh này làm dấy lên giả thuyết rằng phytoestrogen có thể "tranh chỗ" với tamoxifen, làm suy giảm hiệu quả điều trị của thuốc [2], [1]. Ngoài ra, trong cơ thể người, daidzein có thể được chuyển hóa thành equol, một hoạt chất có hoạt tính sinh học đáng kể [4], [1]. Sự hiện diện đồng thời của các chất chuyển hóa tamoxifen như endoxifen và các isoflavone trong huyết tương tạo nên một mạng lưới tương tác dược lực học phức tạp cần được làm rõ qua từng cấp độ nghiên cứu [1].

Cảnh báo từ các thí nghiệm trên động vật và ống nghiệm

Nỗi sợ đậu nành can thiệp vào tamoxifen phần lớn bắt nguồn từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột và tế bào nuôi cấy. Một nghiên cứu công bố năm 2005 trên chuột biến đổi gen erbB-2/neu mang khối u tuyến vú đã cho thấy sự khác biệt lớn phụ thuộc vào liều lượng bổ sung [5]. Trong thử nghiệm này, chuột được cấy viên giải phóng tamoxifen liên tục trong 8 tuần kết hợp cùng các chế độ ăn khác nhau [5].

Kết quả cho thấy ở nhóm chuột dùng tamoxifen kết hợp chế độ ăn bổ sung isoflavone liều thấp, hơn 50% số chuột phát triển khối u tuyến vú (P < 0.002) và thời gian xuất hiện khối u bị rút ngắn đáng kể so với nhóm đối chứng [5]. Ngược lại, ở nhóm ăn thức ăn từ bột đậu nành tự nhiên (soy meal) hoặc bổ sung isoflavone liều cao, hơn 80% chuột không xuất hiện khối u cho đến 60 tuần tuổi [5]. Thử nghiệm ống nghiệm đi kèm cũng ghi nhận genistein liều thấp phối hợp tamoxifen thúc đẩy tế bào phân chia, trong khi liều cao lại ức chế tế bào [5].

Một nghiên cứu khác năm 2007 trên dòng tế bào ung thư kháng tamoxifen T47D/PKC alpha cũng đưa ra kết quả thận trọng [6]. Khi cho chuột mang khối u kháng thuốc dùng chung tamoxifen với daidzein hoặc genistein tinh khiết, kích thước khối u ghi nhận lớn hơn so với việc chỉ dùng tamoxifen đơn độc [6].

Nghiên cứu tế bào vào năm 2021 tiếp tục phân tích sâu về equol – chất chuyển hóa của daidzein [4]. Bằng phương pháp đo MTS và Western blot, nghiên cứu xác định equol có tác dụng hai pha: nồng độ thấp kích thích tế bào ung thư thụ thể nội tiết phát triển, trong khi nồng độ cực cao mới thể hiện đặc tính chống u [4]. Khi kết hợp với tamoxifen, equol có thể thể hiện một số tác dụng đối kháng tùy thuộc vào nồng độ và loại tế bào ung thư [4].

Tuy nhiên, các mô hình phòng thí nghiệm trên tồn tại giới hạn lớn: chuột chuyển hóa phytoestrogen rất khác con người, và nồng độ hóa chất tinh khiết trong ống nghiệm không phản ánh đúng quá trình tiêu hóa một bữa ăn đậu nành phức hợp trong cơ thể thực tế.

Bằng chứng dịch tễ học trên người: Đậu nành từ bữa ăn an toàn

Trái ngược hoàn toàn với nỗi lo ngại trong phòng thí nghiệm, các nghiên cứu dịch tễ học theo dõi hàng nghìn bệnh nhân ung thư vú ngoài đời thực lại mang đến kết quả rất khả quan. Nghiên cứu sống còn ung thư vú Thượng Hải (The Shanghai Breast Cancer Survival Study) công bố năm 2010 đã theo dõi thuần tập 5.042 phụ nữ mắc ung thư vú trong thời gian trung vị 3,9 năm (dao động từ 0,5 đến 6,2 năm) [2].

Dữ liệu từ 5.033 bệnh nhân đã qua phẫu thuật cho thấy lượng tiêu thụ thực phẩm đậu nành (tính theo protein đậu nành hoặc isoflavone) tỷ lệ nghịch với nguy cơ tử vong và tái phát [2]. Cụ thể, nhóm bệnh nhân tiêu thụ lượng protein đậu nành cao nhất giảm được 33% nguy cơ tử vong chung (tỷ số nguy hại HR = 0,67; khoảng tin cậy 95% CI: 0,51 - 0,88) và giảm 34% biến cố tái phát hoặc tử vong do ung thư (HR = 0,66; 95% CI: 0,52 - 0,84) [2]. Đáng chú ý, xu hướng giảm tái phát này được quan sát thấy rõ ràng ở cả những phụ nữ có sử dụng tamoxifen [2].

Bằng chứng tại phương Tây cũng củng cố tính an toàn của đậu nành. Nghiên cứu LACE (Life After Cancer Epidemiology) năm 2012 theo dõi nhóm bệnh nhân sống sót sau ung thư vú đã ghi nhận tương tác có ý nghĩa thống kê giữa việc dùng tamoxifen và lượng nạp glycitein đối với nguy cơ tái phát (P = 0,03) [3]. Ở những phụ nữ dùng tamoxifen, nguy cơ tái phát bệnh giảm rõ rệt khi lượng glycitein trong khẩu phần tăng lên (P xu hướng = 0,05) [3]. Đối với daidzein và genistein, nhóm tiêu thụ ở phân vị thứ 95 có xu hướng giảm khoảng 50% nguy cơ tái phát (HR cho daidzein là 0,48; 95% CI: 0,19 - 1,21; HR cho genistein là 0,48; 95% CI: 0,19 - 1,22) [3]. Nghiên cứu cũng đánh giá riêng nhóm 970 phụ nữ sau mãn kinh từng điều trị bằng tamoxifen để ước tính thời gian tái phát theo các mức tiêu thụ daidzein khác nhau [3].

Năm 2020, một nghiên cứu thuần tập khác theo dõi lượng tiêu thụ thực phẩm đậu nành với mức ăn của nhóm cao nhất đạt từ 6,3 đến 86,9 mg isoflavone/ngày (tương đương mức tiêu thụ của người châu Á) [7]. Sử dụng mô hình rủi ro tỷ lệ Cox có hiệu chỉnh các yếu tố lâm sàng, kết quả phân tích cho thấy lượng nạp isoflavone không làm tăng nguy cơ xuất hiện biến cố ung thư vú thứ hai hay tử vong do mọi nguyên nhân [7]. Không có bất kỳ tương tác bất lợi nào được tìm thấy giữa lượng isoflavone tiêu thụ và việc dùng tamoxifen hay tình trạng thụ thể nội tiết [7].

Ở góc độ can thiệp lâm sàng ngắn hạn, một nghiên cứu thử nghiệm năm 2004 đã cho 17 bệnh nhân mới sinh thiết ung thư vú uống viên nén chứa isoflavone đậu nành trong vòng 2 tuần trước phẫu thuật, so sánh với 26 ca đối chứng lịch sử [8]. Kết quả phân tích mô bệnh học cho thấy tỷ lệ chết theo chương trình/phân bào (apoptosis/mitosis) ở nhóm dùng isoflavone không có sự khác biệt bất lợi so với nhóm đối chứng, thậm chí còn có xu hướng hỗ trợ ức chế khối u nhẹ [8]. Các xét nghiệm huyết thanh bệnh nhân trên tế bào ung thư cũng không ghi nhận bất kỳ sự kích thích tăng sinh nguy hại nào [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Tổng hợp các dữ liệu trên chỉ ra rằng thực phẩm đậu nành toàn phần mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng có lợi cho bệnh nhân ung thư vú, cung cấp đạm thực vật lành mạnh và các chất chống oxy hóa tự nhiên. Mức tiêu thụ trong ẩm thực truyền thống không hề làm giảm hiệu lực chống ung thư của tamoxifen, trái lại còn liên quan đến sự sụt giảm tỷ lệ tái phát trong các nghiên cứu dân số lớn [2], [3].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu theo dõi đoàn hệ lớn phần lớn dựa trên bảng hỏi tần suất thực phẩm, vốn có thể tồn tại sai số tự báo cáo từ người tham gia [2], [7]. Thêm vào đó, khả năng chuyển hóa isoflavone thành equol có sự khác biệt lớn giữa từng cá nhân tùy thuộc vào hệ vi sinh vật đường ruột, điều mà các nghiên cứu quần thể chưa thể cá thể hóa hoàn toàn [4], [1].

Những hiểu lầm thường gặp của bệnh nhân

Nhiều người bệnh vẫn lầm tưởng rằng phytoestrogen từ thực vật có tác hại kích thích khối u giống hệt như hormone estrogen nội sinh của buồng trứng. Đây là cách hiểu chưa chuẩn xác. Phytoestrogen thực chất chỉ là các hợp chất có ái lực yếu hơn rất nhiều lần so với estrogen tự nhiên và có thể hoạt động như một chất điều hòa kép tùy thuộc vào nồng độ và môi trường tế bào [4].

Một sai lầm phổ biến khác là việc gộp chung "thực phẩm đậu nành" với "thực phẩm chức năng mầm đậu nành". Bệnh nhân thường nghĩ viên uống chiết xuất từ đậu nành cũng lành tính như việc ăn đậu phụ. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã cảnh báo rõ ràng rằng các dạng tinh chất, viên bổ sung isoflavone cô đặc có thể kích hoạt các phản ứng sinh học bất lợi, làm thay đổi kích thước u khi phối hợp cùng tamoxifen trong các mô hình thực nghiệm [5], [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng đậu nành?

Những bệnh nhân ung thư vú đang dùng tamoxifen tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các viên uống bổ sung isoflavone, viên mầm đậu nành, viên uống giảm triệu chứng bốc hỏa tiền mãn kinh chứa phytoestrogen nồng độ cao [5], [6]. Những dạng chiết xuất cô đặc này có thể tạo ra các biến động nồng độ khó kiểm soát trong huyết tương, tiềm ẩn nguy cơ đối kháng tác dụng của thuốc [4], [6].

Bệnh nhân có khối u vú kháng tamoxifen hoặc đang trải qua giai đoạn chuyển đổi phác đồ nội tiết do bệnh tiến triển cần đặc biệt thận trọng với mọi chế phẩm chứa phytoestrogen tinh chế [6]. Đối với bất kỳ loại thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm hỗ trợ nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi dùng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế trong chế độ ăn hàng ngày

Bệnh nhân đang điều trị bằng tamoxifen hoàn toàn có thể duy trì đậu nành như một phần của chế độ ăn uống cân bằng, lành mạnh theo các nguyên tắc sau:

  • Ưu tiên thực phẩm truyền thống: Lựa chọn các món ăn chế biến từ đậu nành nguyên hạt hoặc thực phẩm lên men như đậu phụ, sữa đậu nành tươi, tempeh, tương miso.
  • Lượng dùng khuyến nghị: Duy trì mức tiêu thụ thực phẩm thông thường tương tự ẩm thực Á Đông, khoảng 1 - 2 khẩu phần mỗi ngày (tương đương 1 bìa đậu phụ hoặc 1 cốc sữa đậu nành 200-250ml) [2], [7]. Mức tiêu thụ isoflavone lên tới 10,1 mg/ngày hoặc thậm chí từ 6,3 đến 86,9 mg/ngày từ thực phẩm đã được chứng minh là an toàn và không gây hại cho quá trình điều trị [7].
  • Cách chế biến: Nên nấu chín, luộc, hấp hoặc nấu canh; tránh chiên rán đậu nành ở nhiệt độ quá cao với nhiều dầu mỡ công nghiệp để bảo toàn dinh dưỡng và giảm tải cho hệ tim mạch.
  • Kết hợp đa dạng: Không nên lạm dụng đậu nành để thay thế hoàn toàn các nguồn đạm khác. Cần phối hợp phong phú với các loại đậu đỗ khác, cá, thịt nạc và nhiều rau xanh.

Nhìn chung, bệnh nhân ung thư vú đang dùng tamoxifen không cần phải loại bỏ đậu nành ra khỏi mâm cơm gia đình. Việc duy trì các món ăn từ đậu nành tự nhiên ở mức độ điều độ là an toàn, mang lại nguồn dinh dưỡng tốt và không làm suy giảm hiệu quả của thuốc [2], [7]. Điều quan trọng nhất người bệnh cần ghi nhớ là tránh xa các viên uống thực phẩm chức năng chứa isoflavone nồng độ cao và luôn tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [5], [6].