Nhiều người chọn cách giảm cân cấp tốc bằng việc nhịn ăn hoặc cắt giảm năng lượng nạp vào mức tối thiểu. Thói quen này thường đi kèm cảm giác mệt mỏi, khô miệng và dễ mắc các bệnh vặt như viêm họng, cảm cúm.
Việc thâm hụt năng lượng nghiêm trọng kết hợp cường độ vận động cao làm giảm khả năng tiết kháng thể tại chỗ, đặc biệt là kháng thể IgA trong nước bọt, khiến lớp bảo vệ niêm mạc suy yếu. Chế độ dinh dưỡng không đầy đủ là yếu tố nguy cơ khiến cơ thể dễ bị mầm bệnh xâm nhập qua đường hô hấp trên.
Hàng rào niêm mạc miệng hoạt động ra sao?
Khoang miệng và đường hô hấp trên tiếp xúc liên tục với vi khuẩn, virus từ không khí và thức ăn. Kháng thể IgA tiết (s-IgA) là loại globulin miễn dịch chiếm ưu thế nhất trong dịch tiết niêm mạc, đóng vai trò phòng tuyến đầu tiên bảo vệ bề mặt mô trước kháng nguyên gây bệnh [1]. Phân tử s-IgA hoạt động qua cơ chế loại trừ miễn dịch: liên kết mầm bệnh, ngăn chúng bám vào bề mặt tế bào đích rồi đào thải ra ngoài [2].
Tại khoang miệng, s-IgA được các tương bào trong tuyến nước bọt tiết ra [3]. Hai đơn phân IgA kết hợp thành dạng dimeric IgA (dIgA) thông qua chuỗi J, sau đó gắn vào thụ thể globulin miễn dịch cao phân tử (pIgR) ở mặt đáy bên tế bào biểu mô [3]. Phức hợp này vận chuyển qua lòng biểu mô đến màng ngọn, giải phóng s-IgA bảo vệ khoang miệng [3]. Khi quá trình này gián đoạn, mầm bệnh xâm nhập biểu mô dễ dàng hơn.
Giảm calo và stress thể chất ức chế kháng thể nước bọt
Chế độ ăn kiêng quá gắt gao đặt cơ thể vào tình trạng thiếu hụt năng lượng sẵn có. Tình trạng này làm suy giảm nồng độ kháng thể bảo vệ tại chỗ. Việc bổ sung dinh dưỡng và cung cấp đủ nước đầy đủ đóng vai trò quan trọng đối với khả năng duy trì phản ứng tiết s-IgA bình thường [1]. Khi thiếu hụt năng lượng kèm tập luyện kéo dài, hệ thần kinh giao cảm bị kích thích mạnh, ảnh hưởng tiêu cực đến thụ thể pIgR và tốc độ tiết dịch [1].
Mức độ ức chế miễn dịch niêm mạc phụ thuộc mật thiết vào khối lượng, thời gian và cường độ căng thẳng thể chất mà cơ thể chịu đựng [4], [5]. Khẩu phần thiếu hụt calo nặng khiến cơ thể mất nguồn dự trữ để tổng hợp protein miễn dịch, làm chậm quá trình phục hồi các globulin bảo vệ khoang miệng sau các hoạt động gắng sức [4].
Bằng chứng khoa học về suy giảm s-IgA và nguy cơ nhiễm trùng
Tác động suy giảm miễn dịch niêm mạc được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và đánh giá tổng quan:
Một bài tổng quan năm 2000 về vận động viên ghi nhận nồng độ s-IgA và IgM nước bọt sụt giảm ngay sau các buổi vận động cường độ cao, thường phục hồi trong vòng 24 giờ [4], [5]. Nếu tình trạng áp lực thể chất kéo dài liên tục qua nhiều năm mà không có dinh dưỡng bù đắp hợp lý, nồng độ globulin miễn dịch niêm mạc bị ức chế mạn tính [4], [5]. Giới hạn của nghiên cứu là cơ chế tế bào chính xác chưa xác định hoàn toàn, có thể liên quan đến rối loạn kiểm soát cytokine của tế bào lympho T [5].
Tổng quan năm 2009 phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nồng độ s-IgA cho thấy sự sụt giảm tốc độ tiết dấu ấn miễn dịch này là yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn đến các đợt nhiễm trùng đường hô hấp tiếp theo [1]. Nghiên cứu chỉ rõ việc thiếu hụt dinh dưỡng và mất nước là tác nhân cộng hưởng làm trầm trọng thêm mức giảm s-IgA trong dịch nước bọt [1].
Đánh giá năm 2018 kiểm chứng lại các dao động miễn dịch ghi nhận s-IgA chịu ảnh hưởng lớn từ chế độ ăn, nhịp sinh học, giới tính, thuốc men và tình trạng viêm tại chỗ [6]. Ở mô hình động vật, nồng độ IgA nước bọt có thể dao động tới 27 lần trong cùng một cá thể do tác động của căng thẳng tâm lý và hệ thần kinh tự chủ [6].
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 trên chuột Wistar đực nhằm đánh giá cơ chế tiết cho thấy điều kiện thích nghi nhiệt làm gia tăng nồng độ IgA nước bọt cùng mức biểu hiện thụ thể pIgR ở tuyến dưới hàm [3]. Các cytokine huyết tương như IL-5, IL-6 và interferon-gamma tăng lên ở nhóm thích nghi [3]. Nghiên cứu chứng minh biểu hiện pIgR tại tuyến nước bọt là chìa khóa điều hòa lượng kháng thể tiết ra bề mặt mô [3].
Hệ lụy đối với sức khỏe răng miệng và hô hấp
Kháng thể s-IgA không chỉ bảo vệ đường hô hấp mà còn đóng vai trò then chốt đối với sức khỏe răng miệng. s-IgA ngăn cản vi khuẩn Streptococcus mutans bám dính vào bề mặt răng theo cơ chế phụ thuộc lẫn không phụ thuộc đường sucrose, đồng thời ức chế hoạt tính chuyển hóa của vi khuẩn sâu răng [7]. Khi chế độ ăn kiêng thiếu hụt làm s-IgA suy giảm, vi khuẩn dễ kết dính, tăng nguy cơ sâu răng và viêm nướu [7], [6].
Ở đường thở trên, mức s-IgA và IgM thấp, đặc biệt phân nhóm IgA1, liên quan trực tiếp đến sự gia tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp [4], [5]. Sự sụt giảm kéo dài khiến vi sinh vật gây hại bám dính vào niêm mạc thanh quản, hầu họng mà không bị ngăn chặn, dẫn đến nhiễm khuẩn thứ phát [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi cắt giảm ăn uống
Nhiều người lầm tưởng cắt giảm calo càng nhiều thì cơ thể càng đào thải độc tố và tăng đề kháng. Đây là quan niệm sai lầm. Thiếu hụt năng lượng khiến cơ thể chuyển sang trạng thái dị hóa, ức chế phân chia tế bào miễn dịch và tổng hợp kháng thể [1], [4].
Một hiểu lầm khác là s-IgA càng cao thì càng tốt. Nghiên cứu năm 2020 chỉ ra s-IgA tăng quá mức có thể kích hoạt phản ứng viêm đường thở bệnh lý thông qua hoạt hóa bạch cầu trung tính, tương tự ghi nhận ở các ca bệnh suy hô hấp nặng [2]. Mức kháng thể cần giữ ở trạng thái cân bằng sinh lý, tránh tình trạng bị ức chế tụt dốc do kiệt quệ dinh dưỡng.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người thừa cân hoặc béo phì có bệnh lý nền mạn tính, đái tháo đường không nên tự ý cắt giảm calo đột ngột. Sự thay đổi đột ngột làm suy yếu nhanh hàng rào bảo vệ tự nhiên, tăng nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.
Vận động viên, người tập thể hình cường độ cao cần tránh ăn kiêng quá mức. Khối lượng tập luyện lớn kết hợp chế độ ăn thiếu năng lượng dẫn đến ức chế miễn dịch niêm mạc kéo dài qua nhiều mùa giải [5]. Phụ nữ trong các giai đoạn nhạy cảm của chu kỳ kinh nguyệt cũng dễ bị biến động s-IgA dưới tác động của căng thẳng dinh dưỡng [6]. Khi có bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị, cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn.
Áp dụng thực tế để duy trì hàng rào miễn dịch
Giảm cân an toàn đòi hỏi lộ trình cắt giảm calo từ tốn, không quá 15-20% tổng năng lượng tiêu hao mỗi ngày, tránh nhịn ăn cực đoan. Bổ sung đủ carbohydrate và protein giúp cơ thể tổng hợp thụ thể pIgR và các chuỗi globulin miễn dịch [1], [3].
Uống đủ nước trong suốt cả ngày, đặc biệt trong các buổi tập luyện, nhằm bảo vệ lưu lượng nước bọt và tốc độ tiết s-IgA [1]. Chăm sóc vệ sinh răng miệng cẩn thận để hạn chế vi khuẩn gây viêm nha chu, giúp ổn định nồng độ s-IgA tự nhiên của khoang miệng [6].
Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và nhịp sinh hoạt điều độ là biện pháp khoa học nhất để vừa kiểm soát cân nặng, vừa bảo toàn khả năng đề kháng của niêm mạc. Không nên đánh đổi hệ miễn dịch niêm mạc lấy mục tiêu giảm cân ngắn hạn.
