Trái lêkima và trào lưu làm đẹp từ thiên nhiên
Quả lêkima, hay còn gọi là quả trứng gà, từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người Việt với màu vàng óng và vị béo bùi đặc trưng. Gần đây, trên nhiều diễn đàn làm đẹp và mạng xã hội, loại quả dân dã này được đồn thổi như một "thần dược" giúp trẻ hóa làn da, làm mờ nếp nhăn và ngăn chặn lão hóa cấp tốc.
Nhiều người tìm mua bột lêkima nhập khẩu hoặc quả tươi để ăn mỗi ngày với kỳ vọng cải thiện nhan sắc. Tuy nhiên, liệu việc ăn loại quả này có thực sự mang lại tác dụng thần kỳ cho làn da như lời đồn, hay đó chỉ là những lời quảng cáo phóng đại dựa trên giả thuyết?
Ăn lêkima có thực sự giúp da đẹp hơn?
Câu trả lời ngắn gọn là: Trái lêkima có chứa các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên tốt cho sức khỏe, nhưng dữ liệu chứng minh tác dụng làm đẹp da khi ăn trực tiếp hiện chỉ dừng lại ở mức tiềm năng trong phòng thí nghiệm.
Các phân tích hóa học cho thấy cùi quả lêkima chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị, tiêu biểu là carotenoid và polyphenol. Dù các hợp chất này trên lý thuyết và trong thử nghiệm tế bào có khả năng bảo vệ mô da, hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định việc ăn lêkima sẽ làm giảm nếp nhăn hay ngăn lão hóa.
Hoạt chất trong lêkima tác động đến làn da ra sao?
Để hiểu vì sao lêkima được gán cho công dụng làm đẹp da, cần xem xét cơ chế hoạt động của các chất chống oxy hóa mà loại quả này sở hữu. Khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, tia cực tím (UV) sẽ gây ra phản ứng viêm, stress oxy hóa, tổn thương DNA tế bào, đẩy nhanh quá trình lão hóa da và nguy cơ ung thư biểu mô [1].
Quá trình viêm kích hoạt giải phóng các cytokine như interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), kích thích sản sinh các enzyme metalloproteinase (MMP) gây phá hủy cấu trúc collagen nâng đỡ da [1]. Carotenoid và polyphenol can thiệp vào quá trình này thông qua việc ức chế hoạt động của yếu tố phiên mã gây viêm NF-kappaB và kích hoạt con đường bảo vệ tế bào ARE/Nrf2, từ đó làm giảm phóng thích cytokine gây viêm và giảm thoái hóa collagen [1].
Bên cạnh đó, các polyphenol thực vật hoạt động như chất dập tắt gốc tự do và chất tạo phức chelate với ion kim loại chuyển tiếp, ngăn chặn chuỗi phản ứng peroxy hóa lipid màng tế bào [3, 8]. Chúng còn có khả năng làm giảm các chất trung gian gây viêm không chứa protein, giúp làm dịu các phản ứng viêm trên bề mặt da [2].
Các nghiên cứu nói gì về quả lêkima và dưỡng chất của nó?
Dưới góc độ phân tích thành phần hóa học thực phẩm, các nghiên cứu đã xác định cùi quả lêkima chứa nguồn dinh dưỡng phong phú. Một nghiên cứu công bố năm 2025 về quả lêkima (Pouteria lucuma) tại các thung lũng trên cao ở Bolivia cho thấy thịt quả chứa 41,7% carbohydrate, 2,4% chất xơ và 6,9% protein [3]. Đặc biệt, quả này ghi nhận lượng đáng kể các hợp chất polyphenol, flavonoid và carotenoid có hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ, cùng tỷ lệ axit béo omega-6:omega-3 cân bằng ở mức 0,21 [3].
Nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích sâu về cùi và vỏ quả lêkima bằng phương pháp sắc ký khối phổ lỏng (LC-MS) ở chế độ ion âm đã ghi nhận 36 pic chính trong cùi quả [4]. Các pic này tương ứng với các nhóm chất flavonoid, phenolic và dẫn xuất lipid phân cực; trong đó bước đầu nhận diện được các hợp chất như galloyl glycoside, p-coumaroyl glycoside, p-feruloyl glycoside và resveratrol [4]. Đáng chú ý, nghiên cứu này ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa và hàm lượng phenolic tổng ở dịch chiết vỏ quả thậm chí còn cao hơn dịch chiết từ phần cùi thịt [4].
Tuy nhiên, khi xét về tác dụng đối với tế bào da, bằng chứng chủ yếu đến từ các mô hình ống nghiệm kết hợp hoạt chất chứ chưa thử nghiệm riêng biệt trên lêkima. Nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên tế bào sừng (keratinocyte) cho thấy sự kết hợp giữa carotenoid và polyphenol giúp ức chế sự kích hoạt NF-kappaB do tia UVB gây ra và giảm tiết cytokine IL-6 mạnh hơn việc dùng đơn lẻ từng chất [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra axit carnosic giúp giảm bài tiết enzyme MMP-1 gây đứt gãy collagen từ nguyên bào sợi da người (fibroblast) chịu tác động của TNF-alpha [1].
Dù các can thiệp trên người cho thấy những loại carotenoid như lycopene và beta-carotene có thể hỗ trợ bảo vệ da trước tia UV, nhưng carotenoid lại là sắc tố tan trong dầu, bắt buộc phải có chất béo đi kèm trong đường tiêu hóa để hấp thu hiệu quả [1, 2, 3]. Hơn nữa, việc sử dụng beta-carotene kéo dài được ghi nhận không mang lại hiệu quả bảo vệ chống lại tỷ lệ mắc ung thư da không hắc tố so với nhóm đối chứng [5].
Rào cản lớn: Khả năng hấp thu và tính ứng dụng
Một khoảng cách rất lớn giữa việc "lêkima chứa chất chống oxy hóa" và "lêkima làm đẹp da" nằm ở độ sinh khả dụng qua đường tiêu hóa và khả năng thẩm thấu qua hàng rào biểu bì. Khi dùng theo đường uống, hoạt tính sinh học của các hợp chất polyphenol phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc hóa học của chúng để quyết định mức độ hấp thu và phân bố tới mô đích [6].
Đối với việc ứng dụng bôi thoa ngoài da, các hoạt chất tự nhiên phải đối mặt với lớp sừng (stratum corneum) kiên cố [1, 4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng để các polyphenol và carotenoid phát huy tác dụng tại tế bào da, chúng đòi hỏi các hệ thống vận chuyển nâng cao như hạt nano, vi nhũ tương (microemulsion), liposome, niosome hoặc hydrogel nhằm cải thiện độ tan, độ thẩm thấu và độ ổn định [7]. Do đó, việc tự chế mặt nạ từ cùi quả lêkima tươi khó có thể giúp các phân tử lớn vượt qua lớp sừng bảo vệ để tiếp cận các thụ thể sâu trong biểu bì hay trung bì [1, 8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lêkima làm đẹp
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi lêkima như một giải pháp thay thế kem chống nắng hoặc các biện pháp bảo vệ vật lý. Dù carotenoid và polyphenol có tác dụng hỗ trợ sinh học điều hòa phản ứng của tế bào trước tác hại của tia cực tím, chúng hoàn toàn không thể ngăn chặn trực tiếp bức xạ mặt trời chiếu vào da [1].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng ăn càng nhiều lêkima thì da càng nhanh trắng sáng và căng bóng. Trên thực tế, hàm lượng carbohydrate trong cùi lêkima khá cao (41,7%), nếu lạm dụng có thể gây dư thừa calo dẫn đến tăng cân [3]. Hơn nữa, dữ liệu hiện tại chỉ dừng ở mức nghiên cứu thành phần chiết xuất trong phòng thí nghiệm; chưa có cơ sở khoa học nào khẳng định ăn một lượng lớn lêkima sẽ mang lại làn da không tuổi [5, 6].
Những ai nên thận trọng khi ăn lêkima?
Nhóm người mắc bệnh đái tháo đường hoặc có đường huyết không ổn định cần hết sức lưu ý khi sử dụng lêkima. Với tỷ lệ carbohydrate chiếm tới 41,7% trọng lượng quả, việc ăn không kiểm soát có thể gây tăng đột ngột chỉ số đường trong máu [3]. Nhóm người đang thực hiện chế độ ăn kiểm soát năng lượng hoặc giảm cân cũng cần tính toán kỹ lượng calo từ loại quả này để tránh ảnh hưởng đến mục tiêu dinh dưỡng [3].
Những người có cơ địa dễ dị ứng thực vật hoặc đang điều trị các bệnh da liễu mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn hoặc thử nghiệm đắp bột quả lên các vùng da có tổn thương hở. Việc dùng các chế phẩm bổ sung chiết xuất từ thực vật nồng độ cao cũng cần có sự tư vấn của chuyên gia y tế [6].
Hướng dẫn sử dụng lêkima hợp lý trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị béo ngậy của lêkima, hoàn toàn có thể đưa loại quả này vào thực đơn tráng miệng hoặc bữa phụ một cách lành mạnh. Do carotenoid trong quả là nhóm sắc tố hòa tan trong chất béo, bạn nên kết hợp lêkima cùng một lượng nhỏ chất béo lành mạnh (như dùng chung với sữa chua, các loại hạt dinh dưỡng) để tăng cường tối đa khả năng hấp thu của cơ thể [1, 3].
Tuyệt đối không nên kỳ vọng lêkima là cứu cánh duy nhất cho làn da, mà hãy duy trì chế độ ăn uống phong phú nhiều rau củ quả, uống đủ nước và ngủ đủ giấc. Hãy nhớ rằng các chất chống oxy hóa tự nhiên chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được phối hợp trong một lối sống khoa học, kết hợp cùng các bước chăm sóc da cơ bản và bôi kem chống nắng đều đặn mỗi ngày.
