Nhiều người tìm kiếm các loại thực phẩm tự nhiên với hy vọng giảm cân nhanh chóng mà không cần ăn kiêng khắt khe. Gần đây, bột quả lêkima (còn gọi là lucuma) được quảng bá rầm rộ như một "siêu thực phẩm" đốt mỡ, thay thế đường hoàn hảo cho người thừa cân. Liệu loại bột quả quen thuộc này có thực sự sở hữu khả năng giảm béo thần kỳ như lời đồn?
Câu trả lời thẳng thắn là không. Hiện tại chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào trên người chứng minh bột lêkima giúp giảm cân trực tiếp. Việc lạm dụng loại bột này mà không tính toán tổng lượng năng lượng nạp vào thậm chí còn khiến bạn tăng cân nhanh hơn.
Bột lêkima và cơn sốt "siêu thực phẩm giảm cân"
Lêkima là loại cây ăn quả quen thuộc tại Việt Nam và nhiều vùng Nam Mỹ. Khi được sấy khô và nghiền thành bột mịn, quả có vị ngọt thanh, thơm bùi và thường được gợi ý làm phụ gia thực phẩm tạo ngọt. Trong các chiến dịch tiếp thị gần đây, sản phẩm này được gán mác "siêu thực phẩm" có khả năng hỗ trợ tiêu hao mỡ thừa và ổn định vóc dáng.
Tuy nhiên, sự thật là việc sấy khô quả lêkima thành dạng bột làm tăng mật độ năng lượng và carbohydrate của sản phẩm. Khi mất đi lượng nước tự nhiên, bột lêkima trở thành nguồn cung cấp calo đậm đặc hơn nhiều so với quả tươi. Nếu người tiêu dùng ngộ nhận đây là thực phẩm "ăn bao nhiêu cũng không béo", tổng lượng năng lượng hàng ngày sẽ tăng vọt, đi ngược lại mục tiêu giảm cân.
Về mặt cảm quan, bột lêkima cũng không hoàn toàn vượt trội khi ứng dụng vào chế biến món ăn. Trong một thử nghiệm đánh giá phản ứng người tiêu dùng tại thị trường Mỹ năm 2024 trên 106 người thường xuyên ăn kem, các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm 6 mẫu kem chứa bột lêkima sấy khô [1]. Kết quả ghi nhận dù hương thơm và vị của kem chứa bột lêkima được đánh giá ở mức vừa phải, việc bổ sung loại bột này lại làm tăng cảm giác bột lợn cợn trong miệng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến độ mịn màng và mức độ yêu thích về kết cấu của sản phẩm [1].
Bằng chứng khoa học về lêkima thực chất đến đâu?
Khi tìm kiếm cơ sở cho những lời quảng cáo giảm cân của bột lêkima, các dữ liệu khoa học thực tế rất hạn chế và hoàn toàn không đề cập đến việc giảm béo trên cơ thể người. Đa số các tuyên bố thương mại đều suy diễn quá đà từ các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước và cồn 12% của các loại quả bản địa Peru, bao gồm cả quả lêkima (Pouteria lucuma), bằng mô hình ống nghiệm (in vitro) [2]. Nghiên cứu này đo lường hàm lượng phenolic tổng, hoạt tính chống oxy hóa và khả năng ức chế các enzym tiêu hóa như alpha-amylase và alpha-glucosidase [2]. Kết quả cho thấy hàm lượng phenolic tổng của quả lêkima đạt 11,4 mg/g trọng lượng khô của mẫu [2].
Điểm đáng chú ý là nghiên cứu ghi nhận chiết xuất dạng nước từ quả lêkima có hoạt tính ức chế enzym alpha-glucosidase mạnh nhất trong số các loại quả được thử nghiệm [2]. Enzym alpha-glucosidase có vai trò phân giải carbohydrate phức tạp thành đường đơn trong ruột non. Tuy vậy, các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh đây chỉ là kết quả bước đầu trong ống nghiệm nhằm tìm kiếm tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết cho người bệnh tiểu đường típ 2, cần phải tiếp tục nghiên cứu trên động vật và thử nghiệm lâm sàng trên người mới có thể đưa ra kết luận [2].
Thử nghiệm trên hoàn toàn không đo lường sự giảm mỡ, giảm cân hay tác động lên mô mỡ sống. Thêm vào đó, việc ức chế enzym trong đĩa thí nghiệm không đồng nghĩa với việc ăn bột lêkima vào cơ thể sẽ giúp bạn gầy đi.
Sự thật về các chất bổ sung giảm cân được tiếp thị rầm rộ
Không chỉ riêng bột lêkima, nhiều chất xơ và chiết xuất tự nhiên khác cũng thường xuyên bị thổi phồng hiệu quả giảm cân so với thực tế khoa học.
Chẳng hạn, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2014 đã xem xét hiệu quả của chất xơ hòa tan glucomannan trên người thừa cân và béo phì [3]. Tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cho thấy sự khác biệt về mức giảm cân giữa nhóm dùng glucomannan và nhóm dùng giả dược là không có ý nghĩa thống kê, với mức chênh lệch trung bình chỉ là -0,22 kg (khoảng tin cậy 95%: -0,62 đến 0,19 kg) [3]. Ngoài ra, người tham gia còn gặp các tác dụng không mong muốn như khó chịu vùng bụng, tiêu chảy và táo bón [3].
Đến năm 2021, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác thu thập 67 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về các hoạt chất hữu cơ đơn lẻ dùng để giảm cân [4]. Kết quả cho thấy mặc dù một số chất như chitosan (-1,84 kg), glucomannan (-1,27 kg) hay axit linoleic liên hợp (-1,08 kg) có tạo ra khác biệt thống kê so với giả dược, không có chất nào đạt đến ngưỡng có ý nghĩa lâm sàng là giảm từ 2,5 kg trở lên [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận hiện tại chưa có đủ bằng chứng khoa học để khuyến cáo sử dụng bất kỳ chất bổ sung nào trong số này cho mục đích giảm cân [4].
Nhìn lại một tổng quan hệ thống từ năm 2004 trên Medline, Embase và Cochrane về các thực phẩm bổ sung giảm cân không kê đơn, kết quả cũng tương tự [5]. Phân tích 5 tổng quan hệ thống và 25 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi đối với hàng loạt chất như chitosan, Garcinia cambogia, guar gum, hạt mã đề hay pyruvate cho thấy không có bằng chứng thuyết phục nào chứng minh chúng thực sự giúp giảm cân vượt bậc [5]. Bột lêkima thậm chí còn chưa có được các thử nghiệm lâm sàng quy mô như các chất trên để chứng minh hiệu quả giảm béo.
Ngay cả các dưỡng chất có lợi cho sức khỏe như omega-3 cũng không phải là thần dược giảm mỡ toàn thân. Một phân tích gộp năm 2017 trên 11 thử nghiệm lâm sàng với 617 người tham gia cho thấy bổ sung omega-3 không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về giảm cân nặng so với giả dược (chênh lệch trung bình 0,00 kg) [6]. Dù omega-3 hỗ trợ giảm vòng eo ở mức khiêm tốn (chênh lệch trung bình -0,53 cm) và giảm triglycerid máu, các bằng chứng vẫn chưa đủ mạnh để coi đây là giải pháp giảm béo [6].
Hiểu lầm phổ biến: Cứ tự nhiên là không béo
Sai lầm lớn nhất của nhiều người là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc tự nhiên" hoặc "chỉ số đường huyết thấp" với "không chứa năng lượng". Lêkima là quả có chứa tinh bột và đường tự nhiên. Khi được chế biến thành dạng bột khô, nước bay hơi hết, để lại phần tinh bột và đường cô đặc.
Nếu bạn thêm 2-3 thìa bột lêkima vào cốc sinh tố, yến mạch hoặc bánh ngọt mỗi ngày với suy nghĩ nó giúp đốt mỡ, bạn thực chất đang bổ sung một lượng calo đáng kể vào cơ thể. Giảm cân chỉ xảy ra khi có sự thâm hụt năng lượng, nghĩa là lượng calo tiêu hao phải lớn hơn lượng calo nạp vào qua đường ăn uống.
Chất xơ từ thực phẩm có thể hỗ trợ kiểm soát chuyển hóa, nhưng phải nằm trong một chế độ ăn tổng thể lành mạnh. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống bị gây béo phì bằng chế độ ăn giàu chất béo cho thấy công thức bột giàu chất xơ (từ yến mạch, ngô, konjac, sắn dây và bí đỏ) giúp giảm cân nặng chuột và tăng cường lợi khuẩn đường ruột sau 8 tuần [7]. Nhóm dùng bột chất xơ ghi nhận lượng leptin gan giảm từ 5,67 microgam/lít xuống 0,12 microgam/lít và insulin giảm từ 12,71 microgam/lít xuống 7,13 microgam/lít so với nhóm đối chứng [7]. Dù vậy, đây là thử nghiệm trên chuột với một công thức chất xơ phối hợp cụ thể, hoàn toàn không thể suy diễn rằng người ăn bột lêkima sẽ tự động tiêu mỡ hay giảm cân tương tự.
Bên cạnh đó, việc điều chỉnh cân nặng qua gia vị tự nhiên đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về khẩu phần. Chẳng hạn, một thử nghiệm năm 2014 trên 88 phụ nữ thừa cân và béo phì cho thấy nhóm dùng 3 g bột thì là mỗi ngày kèm sữa chua kết hợp tư vấn dinh dưỡng giảm cân đã cải thiện cân nặng, chỉ số BMI và vòng eo so với nhóm đối chứng [8]. Điểm cốt lõi ở đây là tất cả bệnh nhân trong nghiên cứu đều phải nhận tư vấn dinh dưỡng giảm cân đồng bộ chứ không chỉ đơn thuần là uống bột để giảm béo [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng bột lêkima?
Dù lêkima là thực phẩm tự nhiên, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý và không nên tùy tiện sử dụng:
Người đang cần giảm cân, siết cơ: Bột lêkima chứa lượng calo và tinh bột đáng kể. Sử dụng thiếu kiểm soát sẽ làm tăng tổng lượng calo nạp vào, gây tăng cân hoặc chững cân.
Bệnh nhân đái tháo đường: Dù chiết xuất nước có hoạt tính ức chế enzym phân giải đường trong ống nghiệm [2], bản thân bột lêkima sấy khô vẫn chứa carbohydrate tự nhiên. Người bệnh không được dùng bột này thay thế cho thuốc hạ đường huyết hoặc ăn uống thoải mái mà không kiểm tra đường huyết.
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Việc bổ sung đột ngột các loại bột giàu xơ cô đặc có thể dẫn tới đầy hơi, khó chịu bụng hoặc rối loạn tiêu hóa tương tự như phản ứng gặp phải ở các loại chất xơ bổ sung khác [3].
Cách dùng hợp lý trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị thơm ngọt giống caramel của lêkima, bạn hoàn toàn có thể sử dụng nó như một nguyên liệu ẩm thực thay vì một loại thuốc giảm cân:
Dùng lượng vừa phải: Chỉ nên dùng 1-2 thìa cà phê nhỏ để tạo mùi hương cho món ăn, không nên lạm dụng với suy nghĩ càng ăn nhiều càng giảm béo.
Dùng thay thế một phần đường tinh luyện: Bột lêkima có thể dùng trong làm bánh hoặc pha chế sinh tố để giảm bớt lượng đường cát trắng, nhưng vẫn phải tính toán lượng calo của bột vào tổng năng lượng trong ngày.
Kết hợp chế độ sống khoa học: Cốt lõi của việc giảm cân bền vững vẫn là duy trì thâm hụt calo vừa phải, ăn uống đa dạng rau củ, đạm nạc và tập luyện thể dục đều đặn. Không có bất kỳ loại bột nào có thể thay thế việc kiểm soát khẩu phần. Nếu bạn có bệnh lý nền mạn tính, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung thường xuyên bất kỳ loại bột thực phẩm nào.
Bột lêkima là một loại phụ gia tạo hương vị thơm ngon và độc đáo trong ẩm thực. Tuy nhiên, việc coi loại bột này là "thần dược giảm cân" hoàn toàn là chiêu bài tiếp thị không có căn cứ khoa học. Hãy tỉnh táo trước các trào lưu ăn kiêng và xây dựng lối sống lành mạnh dựa trên nguyên tắc cân bằng năng lượng thực tế.