Ăn me có giúp hạ đường huyết? Sự thật từ các nghiên cứu

Me là loại quả dân dã quen thuộc trong ẩm thực Việt Nam, từ bát canh chua thanh mát đến những món ăn vặt khoái khẩu. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai nhau rằng ăn me có thể hỗ trợ điều trị đái tháo đường, giúp hạ và ổn định đường huyết tự nhiên. Điều này khiến không ít người bệnh đái tháo đường hào hứng thêm me vào thực đơn hàng ngày với hy vọng kiểm soát bệnh tốt hơn.

Tuy nhiên, câu trả lời từ lăng kính khoa học lại không đơn giản như vậy. Ăn thịt me chín thông thường không mang lại tác dụng hạ đường huyết rõ rệt trên người, thậm chí phần cùi me còn chứa lượng đường tự nhiên đáng kể. Ngược lại, các bằng chứng khoa học ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết chủ yếu nằm ở chiết xuất từ hạt me – bộ phận vốn thường bị bỏ đi khi ăn – và các dữ liệu này phần lớn mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và mô hình tế bào.

Nghiên cứu trên người: Ăn cùi me không làm hạ đường huyết

Nhiều người lầm tưởng vị chua của cùi me sẽ giúp kìm hãm lượng đường trong máu. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người đã bác bỏ quan điểm này.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 đánh giá tác động của quả me trên bệnh nhân người lớn bị thừa cân và béo phì ^[1]. Những người tham gia nghiên cứu được cho sử dụng phần cùi thịt của quả me với liều 20 g mỗi ngày ^[1]. Kết quả cho thấy, việc tiêu thụ 20 g cùi me hàng ngày không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với mức đường huyết lúc đói, cũng như không làm thay đổi trọng lượng cơ thể, vòng eo, huyết áp hay bộ mỡ máu của bệnh nhân ^[1].

Các tác giả của nghiên cứu năm 2020 cũng chỉ rõ những hạn chế của thử nghiệm này gồm thời gian can thiệp ngắn, chưa sử dụng dạng chiết xuất cô đặc từ cùi me, không kiểm soát chặt chẽ tổng lượng calo nạp vào của người tham gia và không có nhóm dùng giả dược ^[1]. Do đó, quả me ở liều lượng ăn thông thường không thể hiện hiệu quả hạ đường huyết ^[1].

Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên khác công bố năm 2019 tiến hành trên 18 nam giới khỏe mạnh người Trung Quốc (độ tuổi trung bình 37,5 ± 12,5 tuổi; chỉ số khối cơ thể BMI trung bình 21,8 ± 1,67 kg/m2) ^[2]. Nghiên cứu này kiểm tra việc bổ sung chiết xuất nước từ cùi me (dùng dưới dạng đồ uống hoặc nấu cùng với cơm) khi ăn kèm bữa cơm có chỉ số đường huyết cao, theo dõi đường huyết sau ăn, lượng insulin sau ăn và huyết áp trong suốt 3 giờ ^[2]. Kết quả chỉ ra rằng việc bổ sung chiết xuất cùi me ở cả hai hình thức đều không làm thay đổi mức đường huyết sau ăn hay huyết áp so với bữa ăn đối chứng chỉ gồm cơm trắng và nước lọc ^[2]. Dù việc nấu chiết xuất cùng cơm giúp nồng độ insulin sau ăn thấp hơn đáng kể so với dạng đồ uống (p < 0,01), bản thân chiết xuất cùi me vẫn không thể kéo giảm lượng đường trong máu sau bữa ăn ^[2].

Tiềm năng hạ đường huyết thực sự nằm ở hạt me

Trái ngược với phần thịt cùi, hạt me lại là đối tượng nhận được nhiều sự chú ý từ các nhà khoa học nhờ chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [1, 2, 5].

Một nghiên cứu tiền lâm sàng công bố năm 2022 đã phân lập một loại protein ức chế trypsin từ hạt me (TTI) để đánh giá tác dụng trên mô hình chuột cống đực Wistar bị đái tháo đường tuýp 2 do chế độ ăn ^[3]. Nghiên cứu phân chia 15 cá thể chuột thành 3 nhóm (mỗi nhóm 5 con): nhóm bệnh không điều trị, nhóm điều trị bằng chế độ ăn phù hợp, và nhóm được điều trị bằng TTI với liều 25 mg/kg thể trọng trong 10 ngày ^[3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy nhóm chuột được điều trị bằng chất chiết từ hạt me có nồng độ đường huyết lúc đói thấp hơn đáng kể (p = 0,0031) ^[3]. Đồng thời, chỉ số kháng insulin HOMA-IR giảm (p = 0,0432) và chỉ số chức năng tế bào beta tuyến tụy HOMA-beta tăng rõ rệt (p = 0,0052) so với các nhóm khác ^[3]. Phân tích điện toán mô phỏng cũng cho thấy phân tử protein TTI từ hạt me có khả năng gắn kết chặt chẽ vào thụ thể insulin với năng lượng tương tác thấp hơn cả insulin thông thường, mở ra hướng đi mới về cơ chế tác động lên phản ứng đường huyết ^[3].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2018 trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng hóa chất alloxan đã sử dụng chiết xuất hydroethanol từ vỏ hạt me (HETI) giàu polyphenol ^[4]. Khi dùng liều đơn và dùng lặp lại trong 14 ngày, dịch chiết vỏ hạt me làm giảm đáng kể mức đường huyết ở cả chuột bình thường, chuột được nạp glucose và chuột bị tăng đường huyết do alloxan ^[4]. Phân tích mô bệnh học ghi nhận chiết xuất này giúp bảo vệ các tế bào beta của tuyến tụy, đồng thời thúc đẩy hấp thu đường tại cơ hoành của chuột và ngăn ngừa tình trạng sụt cân do bệnh ^[4].

Một nghiên cứu trên động vật bị đái tháo đường do streptozotocin cũng ghi nhận dịch chiết hạt me có tác dụng hạ đường huyết phụ thuộc vào liều lượng ^[1]. Cơ chế được đề xuất bao gồm phục hồi và sửa chữa tổn thương tế bào beta đảo tụy, từ đó thúc đẩy tăng tiết insulin huyết thanh ^[1]. Bên cạnh đó, các cơ chế ngoài tụy như tăng nhạy cảm insulin tại các cơ quan đích, ức chế enzyme phân giải insulinase ở gan và thận cũng được ghi nhận ^[1].

Phân biệt cùi me và chiết xuất hạt me

Người tiêu dùng rất dễ nhầm lẫn giữa công dụng của "chiết xuất hạt me trong phòng thí nghiệm" và "quả me ăn hàng ngày".

Phần cùi me – bộ phận chúng ta thường ăn sống, làm mứt hoặc nấu canh – chứa một lượng đường tự nhiên đáng kể và các axit hữu cơ. Các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rõ rằng việc nạp phần cùi quả me với lượng 20 g mỗi ngày không mang lại tác động hạ đường huyết hay mỡ máu trên người ^[1]. Khi nấu chiết xuất cùi me với gạo trắng, lượng đường huyết sau ăn của người tham gia nghiên cứu cũng không hề thuyên giảm ^[2]. Do đó, ăn nhiều cùi me chín ngọt không những không hạ được đường huyết mà còn có thể nạp thêm calo và carbohydrate không cần thiết.

Ngược lại, các hoạt chất có khả năng giảm đường huyết, tăng độ nhạy insulin và bảo vệ tế bào beta tuyến tụy đều được tách chiết từ hạt và vỏ hạt của me [1, 2, 5]. Tuy nhiên, đây là các hợp chất được bào chế, tinh chế đặc biệt trong phòng thí nghiệm dưới dạng dịch chiết phân đoạn hoặc protein tinh sạch [2, 5]. Hạt me thô rất cứng, chứa hàm lượng tanin chát cao, người bình thường không thể tự chế biến ăn trực tiếp như món ăn hàng ngày để chữa bệnh.

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng về hạt me rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng này.

Thứ nhất, các phát hiện về khả năng hạ đường huyết, cải thiện HOMA-IR và bảo vệ tế bào beta tụy của hạt me chỉ mới được tiến hành trên chuột thí nghiệm và mô phỏng trên máy tính [1, 2, 5]. Hiện tại hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người mắc bệnh đái tháo đường để kiểm chứng hiệu quả thực tế và độ an toàn của hạt me.

Thứ hai, các nghiên cứu trên chuột chỉ kéo dài trong khoảng thời gian rất ngắn (10 đến 14 ngày) với số lượng mẫu hạn chế (như 5 con mỗi nhóm) [2, 5]. Hiệu quả lâu dài, tác dụng phụ khi dùng kéo dài cũng như độc tính tích lũy ở người vẫn là dấu hỏi lớn cần thêm nhiều công trình nghiên cứu trong tương lai [1, 2].

Hiểu lầm thường gặp về quả me và bệnh đái tháo đường

Hiểu lầm lớn nhất là xem quả me như một loại "thuốc hạ đường huyết tự nhiên". Nhiều người truyền tai nhau ăn me chua mỗi ngày để trị tiểu đường, thậm chí tự ý giảm liều thuốc hạ đường huyết bác sĩ kê đơn. Việc này tiềm ẩn rủi ro lớn khiến đường huyết mất kiểm soát.

Thực tế, quả me ăn không có tác dụng hạ đường huyết ^[1]. Người bệnh đái tháo đường nếu lạm dụng các sản phẩm từ me chế biến sẵn như me ngào đường, mứt me, nước giải khát đá me... sẽ đối mặt với nguy cơ đường huyết tăng vọt do lượng đường bổ sung rất lớn trong các món ăn này.

Dân gian thường tin rằng các nguyên liệu tự nhiên giàu dưỡng chất đều có thể hạ đường huyết, tuy nhiên các nghiên cứu lâm sàng đối chứng thực tế đã cảnh báo rằng các tuyên bố chữa bệnh truyền miệng thường thiếu nền tảng bằng chứng xác thực trên người ^[2].

Ai nên thận trọng khi ăn me?

Người mắc bệnh đái tháo đường: Không nên ăn me với mục đích trị bệnh hoặc hạ đường huyết [1, 3]. Cần kiểm soát lượng tiêu thụ cùi me chín ngọt, tránh xa các loại mứt me ngào đường để tránh gây biến động chỉ số đường huyết.

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, viêm loét dạ dày: Cùi me có tính axit cao, việc ăn nhiều me chua khi đói có thể kích ứng niêm mạc dạ dày, gây cồn cào, ợ chua và khó chịu.

Người đang điều trị bệnh lý mạn tính: Mọi can thiệp bằng thảo dược hoặc các dạng thực phẩm chức năng tự ý chiết xuất từ hạt me đều phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.

Cách sử dụng me hợp lý trong thực đơn

Nếu bạn yêu thích hương vị của me, hoàn toàn có thể sử dụng loại quả này như một gia vị ẩm thực lành mạnh thay vì coi nó là thần dược:

• Dùng cùi me tươi hoặc me chua chín với lượng vừa phải để tạo vị chua tự nhiên cho các món canh (như canh chua cá, canh chua thịt băm), súp hoặc nước sốt chấm.
• Không thêm đường tinh luyện, mật ong hay muối ớt quá nhiều vào các món chế biến từ me.
• Tránh ăn các loại quả me sấy khô ngào đường công nghiệp.
• Khi muốn bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn lộ trình ăn uống cân bằng, khoa học.

Me là một loại gia vị và trái cây hấp dẫn trong đời sống hàng ngày, nhưng cùi me ăn thông thường không có khả năng hạ đường huyết trên người [1, 3]. Tiềm năng hạ đường huyết nằm ở các hoạt chất tinh chế từ hạt me, vốn mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng [1, 2, 5]. Người bệnh đái tháo đường không nên tự ý dùng me để thay thế thuốc điều trị, hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ phác đồ của bác sĩ.