Ăn nhiều đạm hại thận khỏe mạnh không? Bằng chứng nói gì

Nhiều người tập gym hoặc áp dụng thực đơn giảm cân thường tăng tối đa lượng thịt, trứng trong bữa ăn. Tuy nhiên, nỗi sợ nạp nhiều chất đạm làm suy giảm chức năng lọc máu, gây hại thận vẫn luôn âm ỉ.

Khoa học hiện đại cho thấy chế độ ăn giàu protein không gây tổn hại chức năng thận ở những cá nhân hoàn toàn khỏe mạnh ^[1]. Thận điều chỉnh mức lọc như một phản ứng thích nghi sinh lý tự nhiên, thay vì là dấu hiệu của bệnh lý ^[1].

Hiện tượng tăng mức lọc cầu thận là gì?

Thận giữ vai trò then chốt trong quá trình chuyển hóa, đào thải các hợp chất nitơ từ protein ^[2]. Khi cơ thể hấp thu lượng đạm vượt quá 1,5 g/kg/ngày hoặc chiếm trên 25% tổng năng lượng khẩu phần, chế độ đó được xếp vào nhóm giàu protein ^[2]. Lượng axit amin tăng cao kích thích tái hấp thu natri ở ống lượn gần, kích hoạt hệ renin-angiotensin-aldosterone ^[2]. Phản ứng này co tiểu động mạch đi, giãn tiểu động mạch vào, làm tăng lưu lượng máu qua thận và đẩy mức lọc cầu thận (GFR) lên cao ^[2].

Một số quan điểm từng lo ngại việc tăng áp lực lọc liên tục có thể gây tổn thương tế bào podocyte hoặc gây protein niệu ^[2]. Dẫu vậy, các bài tổng quan y khoa xác nhận hiện tượng tăng mức lọc này thực chất là cơ chế thích nghi thông thường của cơ thể trước các kích thích sinh lý, không phải là khởi đầu của tổn hại thận ở người khỏe mạnh ^[1].

Nghiên cứu ngắn hạn ở các nhóm tuổi

Một thử nghiệm bắt chéo năm 2007 đánh giá tác động ngắn hạn của khẩu phần đạm lên người trẻ (25-40 tuổi, n=12) và người cao tuổi (55-70 tuổi, n=10) ^[3]. Đối tượng ăn chế độ bình thường 2 tuần, sau đó chuyển sang chế độ đạm thấp (0,5 g/kg/ngày) hoặc đạm cao (2,0 g/kg/ngày) trong 1 tuần ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm người lớn tuổi có mức lọc cầu thận tăng lên khi dùng khẩu phần đạm cao, trong khi nhóm người trẻ không ghi nhận thay đổi này ^[3].

Ở cả hai lứa tuổi, nồng độ pH nước tiểu giảm rõ rệt và sự bài tiết amoni tăng cao khi ăn nhiều đạm ^[3]. Mặc dù thận phải tăng bài tiết axit qua nước tiểu, không có người tham gia nào bị toan chuyển hóa trên lâm sàng sau một tuần can thiệp ^[3]. Điểm hạn chế của công trình này là cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn chỉ trong 7 ngày ^[3].

Bằng chứng từ can thiệp dinh dưỡng OmniHeart

Thử nghiệm OmniHeart trên 164 người trưởng thành bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp giai đoạn 1 đã cung cấp cái nhìn chi tiết hơn ^[4]. Nghiên cứu bắt chéo 3 giai đoạn, mỗi giai đoạn kéo dài 6 tuần, so sánh chế độ ăn giàu carbohydrate (15% protein), giàu chất béo không bão hòa (15% protein) và giàu protein (25% protein) ^[4].

Chỉ số lọc cầu thận ước tính (eGFR) tính theo cystatin C ban đầu của nhóm nghiên cứu đạt mức 92,0 ± 16,3 mL/phút/1,73 m² ^[4]. Sau 6 tuần ăn khẩu phần giàu protein (25% năng lượng), chỉ số eGFR tăng thêm khoảng 4 mL/phút/1,73 m² so với hai thực đơn còn lại (P < 0,001) ^[4]. Sự thay đổi mức lọc này độc lập với biến động huyết áp của người tham gia ^[4]. Dù chỉ số eGFR gia tăng, nghiên cứu ghi nhận đây là đối tượng không mắc bệnh thận từ ban đầu và tác động lâu dài trong nhiều năm vẫn cần thêm dữ liệu làm rõ ^[4].

Dữ liệu từ các nghiên cứu quan sát và vận động viên

Một tổng quan hệ thống năm 2018 đã phân tích hàng loạt dữ liệu quan sát về mối liên hệ giữa đạm ăn vào và chức năng thận ^[5]. Khảo sát ở nhóm phụ nữ ăn chay (0,96 g đạm/kg) và ăn thịt tổng hợp (1,3 g đạm/kg) ghi nhận mọi chỉ số sinh hóa thận đều nằm trong giới hạn bình thường ^[5]. Khi theo dõi các vận động viên thể hình tiêu thụ tới gần 2,0 g đạm/kg/ngày suốt 30 ngày, các dấu ấn chức năng thận trong máu và nước tiểu vẫn duy trì ổn định trong ngưỡng an toàn ^[5].

Các nghiên cứu khác trên người lớn khỏe mạnh tại châu Á (tiêu thụ 0,97 ± 0,28 g đạm/kg/ngày) hay người Thụy Sĩ (1,05 g đạm/kg/ngày) đều không phát hiện mối liên hệ tiêu cực nào giữa lượng đạm nạp vào với chỉ số eGFR hay creatinin huyết thanh ^[5]. Nghiên cứu diện rộng của Berryman phân tích các mức ăn đạm lên đến 1,45 g/kg/ngày từ nhiều nguồn khác nhau (động vật, sữa, thực vật) cũng khẳng định chỉ số lọc cầu thận luôn phù hợp với chức năng thận bình thường ^[5].

Người lớn tuổi và bài toán duy trì khối cơ

Ở người cao tuổi, việc tăng cường đạm mang lại giá trị lớn nhằm ngừa teo cơ, giảm tỷ lệ tử vong ^[6]. Thử nghiệm MEASUR-UP can thiệp giảm cân kéo dài 6 tháng trên 67 người lớn tuổi (≥60 tuổi, BMI ≥30 kg/m²) có độ lọc cầu thận bình thường theo tuổi (GFR ≥45 mL/phút) ^[7]. Nhóm can thiệp dùng 1,2 g đạm/kg/ngày (30 g đạm mỗi bữa, n=41) được so sánh với nhóm đối chứng dùng 0,8 g đạm/kg/ngày (n=21) ^[7].

Kết quả sau 6 tháng can thiệp cũng như sau 1 năm theo dõi cho thấy không có sự khác biệt giữa hai nhóm về eGFR, nồng độ urê máu (BUN) hay creatinin ^[7]. Tương tự, nghiên cứu trên người từ 75 tuổi trở lên nằm viện vì bệnh lý cấp tính ghi nhận việc tăng mức nạp đạm lên 1,3 g/kg/ngày không làm suy giảm chức năng thận ^[6]. Dữ liệu từ các đoàn hệ ở người cao tuổi cũng chỉ ra rằng giảm tiêu thụ đạm làm tăng nguy cơ tử vong ở nam giới từ 65 tuổi ^[6].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng việc thận phải lọc nhiều hơn đồng nghĩa với việc thận đang bị tổn thương ^[1]. Thực tế, thận có dự trữ sinh lý lớn, sẵn sàng điều chỉnh lưu lượng máu để xử lý các sản phẩm thoái hóa mà không để lại di chứng mô học ở người có cấu trúc thận nguyên vẹn [5, 6].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện có đa số giới hạn ở các thử nghiệm ngắn hạn từ vài tuần đến vài tháng hoặc nghiên cứu quan sát [1, 2, 3]. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài hàng chục năm về chế độ ăn cực kỳ giàu đạm vẫn còn thiếu ^[4].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù an toàn cho người khỏe mạnh, khẩu phần giàu đạm lại là gánh nặng nguy hiểm cho những người có bệnh nền ^[2]. Nhóm có mức lọc cầu thận giảm vừa phải (GFR < 60 mL/phút) hoặc có nguy cơ cao mắc bệnh thận mạn như đái tháo đường, béo phì, tăng huyết áp cần đặc biệt cảnh giác ^[2]. Ở những người này, việc nạp quá nhiều đạm sẽ gây quá tải cầu thận, tích tụ chất chuyển hóa độc hại trong máu do thận không còn khả năng bù trừ hiệu quả ^[2]. Người có bệnh thận mạn thường được khuyến cáo áp dụng chế độ ăn hạn chế đạm, ưu tiên đạm thực vật để bảo tồn chức năng thận [4, 5].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế

Người khỏe mạnh có thể duy trì lượng đạm từ 1,0 đến 1,5 g/kg/ngày để hỗ trợ chuyển hóa và duy trì cơ bắp mà không lo ngại tổn thương thận [3, 5]. Vận động viên có thể dùng đến gần 2,0 g/kg/ngày trong giai đoạn tập luyện ^[5]. Khi tăng lượng đạm, nên phân bổ đều khoảng 30 g đạm cho mỗi bữa chính để tối ưu hấp thu ^[7].

Bên cạnh đạm động vật, cần kết hợp các nguồn protein thực vật từ các loại đậu để giảm thiểu rủi ro chuyển hóa ^[6]. Uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận bài tiết các sản phẩm nitơ qua nước tiểu. Người có tiền sử gia đình mắc bệnh thận, đái tháo đường hoặc huyết áp cao cần xét nghiệm chức năng thận trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng giàu đạm.

Khẩu phần giàu protein không làm hại chức năng thận ở những cá nhân có hệ tiết niệu bình thường. Sự gia tăng mức lọc cầu thận là phản ứng sinh lý thích ứng, không phải bệnh lý. Hãy xây dựng chế độ ăn cân đối giữa các nhóm dưỡng chất và chủ động thăm khám định kỳ để bảo vệ sức khỏe thận toàn diện.