Sơ ri là loại trái cây nhiệt đới quen thuộc, thường được nhiều gia đình ưa chuộng nhờ vị chua ngọt thanh mát và hàm lượng dưỡng chất dồi dào. Nhiều người có thói quen ăn liên tục một lượng lớn hoặc ép nước uống hằng ngày nhằm tăng sức đề kháng và thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, không ít người đang gặp các vấn đề về hệ bài tiết băn khoăn liệu thói quen này có gây hại cho thận hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là việc dung nạp một lượng quá lớn quả sơ ri trong thời gian dài có thể làm gia tăng nguy cơ hình thành sỏi thận oxalat, đặc biệt ở nhóm người có cơ địa dễ tạo sỏi hoặc có tiền sử sỏi thận. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở hàm lượng vitamin C cực kỳ đậm đặc trong quả sơ ri, khi đi vào cơ thể với lượng vượt ngưỡng sẽ bị chuyển hóa thành oxalat tự do và đào thải qua đường tiết niệu [1].

Cơ chế chuyển hóa từ vitamin C thành oxalat

Cơ chế bệnh sinh của sỏi thận canxi oxalat liên quan chặt chẽ đến sự tích tụ chất thải oxalat trong nước tiểu. Oxalat là một sản phẩm phụ chuyển hóa hữu cơ kém hòa tan được thận bài tiết ra ngoài [2]. Rối loạn chuyển hóa chất này có thể dẫn tới tình trạng tăng oxalat niệu, một yếu tố nguy cơ nổi bật dẫn đến sỏi thận, vôi hóa thận hoặc nguy cơ suy thận nghiêm trọng [3], [2].

Một trong những con đường chuyển hóa trực tiếp tạo thành oxalat nội sinh bắt nguồn từ acid ascorbic (tên gọi hóa học của vitamin C). Khi được đưa vào cơ thể ở mức liều cao, acid ascorbic sẽ chuyển hóa trực tiếp thành oxalat trước khi được bài xuất qua nước tiểu [1]. Tình trạng này khiến nồng độ oxalat trong dịch lọc cầu thận tăng vọt, vượt quá khả năng hòa tan tự nhiên [4]. Khi gặp ion canxi trong nước tiểu, oxalat sẽ nhanh chóng kết tinh tạo thành các tinh thể canxi oxalat [4]. Các tinh thể này tích tụ dần ở nhu mô thận và đài bể thận, từ đó hình thành nên sỏi đường tiết niệu [2], [4].

Bằng chứng khoa học về rủi ro từ vitamin C liều cao

Mối liên hệ giữa việc nạp nhiều acid ascorbic và nguy cơ tạo sỏi oxalat đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học lẫn lâm sàng quy mô lớn.

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu dịch tễ từ các đoàn hệ lớn gồm Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study I và II) và Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (Health Professionals Follow-up Study) [1]. Kết quả cho thấy tổng lượng nạp vitamin C trên 1000 mg mỗi ngày làm tăng 41% (khoảng tin cậy 95%, 11-80%) nguy cơ mắc viên sỏi thận đầu tiên sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ khác [1]. Mức tăng nguy cơ thể hiện rõ mối quan hệ theo liều dùng: tỷ số nguy cơ (HR) là 1,66 đối với lượng dùng dưới 7 viên mỗi ngày và tăng vọt lên 2,23 khi dùng từ 7 viên trở lên mỗi ngày [1]. Đáng chú ý, việc bổ sung vitamin C ở các mức liều hàng ngày 250-499 mg và 1000-1499 mg có liên quan đến việc tăng 11-14% nguy cơ sỏi thận ở nam giới, dù mối liên hệ này không quan sát thấy rõ ở phụ nữ [1].

Năm 2009, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo đã kiểm tra ảnh hưởng của các dạng bào chế vitamin C khác nhau đối với nồng độ oxalat niệu [3]. Nghiên cứu này ghi nhận dạng vitamin C kết hợp các chất chuyển hóa (Ester-C) làm giảm đáng kể mức oxalat trong nước tiểu so với việc dùng acid ascorbic đơn thuần [3]. Điều này củng cố thêm rằng chính phân tử acid ascorbic tự do liều cao là tác nhân trực tiếp thúc đẩy lượng oxalat bài tiết qua thận [3], [1].

Các nghiên cứu gần đây cũng cảnh báo về việc lạm dụng vitamin C qua thói quen tìm kiếm thông tin trên mạng internet. Nghiên cứu công bố năm 2025 sử dụng nền tảng Google Trends từ năm 2018 đến 2022 cho thấy lượng tìm kiếm trực tuyến về vitamin C đã tăng gấp bốn lần vào đầu đợt bùng phát COVID-19 năm 2020 và duy trì ở mức cao đáng kể (chỉ số tìm kiếm tương đối 37,7 so với 25,1 trước đại dịch, p<0.001) [5]. Đáng lo ngại là trong số các kết quả tìm kiếm phổ biến nhất, có đến 30% thông tin không chính xác về mặt y khoa và hoàn toàn không có kết quả nào cảnh báo nguy cơ tăng sỏi thận do dùng quá liều [5].

Tổn thương thận cấp và biến chứng nghiêm trọng

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ tạo sỏi thận thông thường, việc nạp vitamin C vượt quá khả năng bài tiết của thận còn có thể gây nhiễm canxi oxalat lan tỏa tại thận (renal oxalosis), dẫn tới suy thận không hồi phục [2], [6], [4].

Một báo cáo ca bệnh vào năm 2022 đã mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 55 tuổi bị tổn thương thận cấp phải lọc máu ngắt quãng [6]. Kết quả sinh thiết thận phát hiện mạng lưới tinh thể canxi oxalat dày đặc ở cả vùng vỏ và vùng tủy thận do tăng oxalat niệu bắt nguồn từ việc nạp vitamin C quá mức [6]. Bệnh nhân này sau đó đã tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối và phải phụ thuộc vào máy chạy thận nhân tạo kéo dài hơn ba tháng [6].

Tương tự, một báo cáo công bố năm 2025 ghi nhận một bệnh nhân nam 67 tuổi có tiền sử bệnh thận mạn tính xuất hiện suy giảm chức năng thận và tiểu đạm tiến triển sau khi dùng bổ sung vitamin C liều cao lên tới 3 g mỗi ngày trong đợt mắc SARS-CoV-2 [4]. Sinh thiết thận xác nhận sự hiện diện của các tinh thể canxi oxalat lắng đọng trong mô thận, bắt nguồn từ tình trạng tăng oxalat niệu thứ phát do dùng vitamin C quá liều [4]. Những bằng chứng này cho thấy tải lượng oxalat từ chuyển hóa vitamin C là mối nguy cơ thực tế có thể hủy hoại tế bào thận [6], [4].

Đánh giá lợi ích và giới hạn của bằng chứng

Quả sơ ri tự nhiên chứa hàm lượng acid ascorbic rất dồi dào cùng nhiều chất chống oxy hóa. Việc hấp thu vi chất qua thực phẩm tự nhiên nhìn chung an toàn hơn so với việc dùng các loại viên uống thực phẩm chức năng liều cao [5], [1]. Các chất chuyển hóa hoặc vi chất đi kèm trong quả tươi có thể hỗ trợ một phần quá trình hấp thu của cơ thể [3].

Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan rằng phần lớn các dữ liệu lâm sàng hiện nay đều được tiến hành trên dạng bổ sung acid ascorbic tinh khiết hoặc ghi nhận từ các trường hợp ngộ độc liều cao qua thực phẩm bổ sung [3], [1], [6], [4]. Bằng chứng trực tiếp đo lường số lượng quả sơ ri cụ thể chuyển đổi thành oxalat trong nước tiểu người khỏe mạnh vẫn còn hạn chế. Do đó, người bình thường không cần bài trừ sơ ri khỏi thực đơn, nhưng người có nguy cơ cao vẫn cần đặc biệt thận trọng với tổng lượng acid ascorbic nạp vào [1], [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sơ ri

Nhiều người lầm tưởng rằng vitamin C tan trong nước nên dù nạp vào bao nhiêu thì cơ thể cũng sẽ tự đào thải hết mà không để lại tác dụng phụ. Thực tế, con đường đào thải duy nhất của lượng vitamin C dư thừa và các sản phẩm chuyển hóa của nó chính là qua thận, dẫn đến tình trạng bão hòa oxalat niệu [2], [4].

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ những thực phẩm giàu oxalat sẵn (như rau bina hay củ dền) mới gây sỏi oxalat. Dữ liệu khoa học đã chứng minh oxalat nội sinh hình thành do ngộ độc chuyển hóa acid ascorbic liều cao cũng nguy hiểm không kém và là nguyên nhân trực tiếp gây sỏi thận hoặc vôi hóa mô thận [2], [1], [4]. Ngoài ra, việc dùng nhiều sơ ri chua ép đặc để "giải độc", "chữa bệnh" mà không uống đủ nước càng làm gia tăng độ cô đặc của nước tiểu, thúc đẩy nhanh tốc độ kết tinh sỏi [2], [4].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dựa trên các nghiên cứu về chuyển hóa oxalat, các nhóm đối tượng sau cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng sơ ri tiêu thụ:

  • Người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat tái phát hoặc gia đình có người mắc bệnh lý tăng oxalat niệu [2], [1].
  • Nam giới trưởng thành, do các nghiên cứu dịch tễ cho thấy nguy cơ tăng sỏi liên quan đến vitamin C liều cao xuất hiện rõ rệt ở nam giới hơn nữ giới [1].
  • Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính, suy giảm chức năng thận hoặc tổn thương cầu thận, vì thận đã suy giảm khả năng lọc chất cặn bã và rất dễ bị lắng đọng tinh thể oxalat [6], [4].
  • Người từng phẫu thuật bắc cầu dạ dày hoặc mắc các hội chứng kém hấp thu đường ruột [2].

Cách ăn sơ ri an toàn và phòng ngừa sỏi

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của sơ ri mà không gây gánh nặng cho hệ bài tiết, bạn đọc có thể áp dụng các nguyên tắc sau trong sinh hoạt:

  • Kiểm soát khẩu phần: Ăn sơ ri ở mức độ vừa phải, coi đây là một loại quả tráng miệng luân phiên trong tuần thay vì ép lấy nước uống hàng lít mỗi ngày. Tránh việc dồn ép lượng lớn sơ ri trong một thời điểm khiến nồng độ acid ascorbic trong máu tăng đột biến [1], [4].
  • Uống đủ nước làm loãng nước tiểu: Biện pháp can thiệp quan trọng hàng đầu trong việc giảm thiểu nguy cơ tăng oxalat niệu là duy trì độ pha loãng nước tiểu tối ưu [2]. Hãy uống đủ nước lọc rải đều trong ngày để giảm độ bão hòa của tinh thể canxi oxalat [2], [4].
  • Cung cấp canxi hợp lý trong bữa ăn: Phác đồ quản lý tăng oxalat niệu khuyến cáo cần giảm hấp thu oxalat thông qua việc tăng lượng canxi tiêu thụ qua chế độ ăn [2]. Canxi trong thức ăn sẽ liên kết trực tiếp với oxalat trong đường tiêu hóa tạo thành hợp chất không hấp thu và thải ra ngoài theo phân, giảm bớt tải lượng đến thận [2].
  • Bổ sung vitamin B6 và chất ức chế kết tinh: Dữ liệu nghiên cứu cho thấy vitamin B6 là một cofactor trong chuyển hóa oxalat và có vai trò bảo vệ, làm giảm nguy cơ hình thành sỏi thận ở phụ nữ [1]. Đồng thời, việc bổ sung các chất ức chế tạo sỏi như citrate cũng là một giải pháp hữu hiệu được khuyến nghị trong y khoa để ngăn chặn mầm sỏi kết tụ [2].

Sơ ri vẫn là nguồn cung cấp dưỡng chất tự nhiên rất tốt nếu được thưởng thức một cách điều độ và cân đối. Bất kỳ sự lạm dụng nào, kể cả với trái cây tự nhiên giàu acid ascorbic, đều có thể tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa thành oxalat gây hại cho thận [1], [4]. Nếu bạn có tiền sử sỏi tiết niệu hoặc đang mắc bệnh thận mạn tính, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn uống phù hợp và an toàn nhất.