Nhiều người tiêu dùng hiện nay chi trả số tiền lớn để tìm mua rau củ hữu cơ trồng tại địa phương với hy vọng ngăn ngừa các căn bệnh hiểm nghèo, đặc biệt là ung thư. Thói quen ưu tiên thực phẩm bản địa không dùng hóa chất bảo vệ thực vật trở thành xu hướng chăm sóc sức khỏe phổ biến trong nhiều gia đình đô thị.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chỉ ghi nhận mối liên hệ giữa tần suất tiêu thụ thực phẩm dán nhãn hữu cơ nói chung với việc giảm tỷ lệ mắc một số dạng ung thư nhất định, chứ chưa có dữ liệu khẳng định riêng nông sản "địa phương" giúp triệt tiêu nguy cơ này [1]. Việc hiểu đúng bản chất dữ liệu dịch tễ giúp người tiêu dùng lựa chọn dinh dưỡng hợp lý mà không tốn kém vô ích.
Cơ chế sinh học và dư lượng hóa chất
Nguyên nhân người tiêu dùng tìm đến nông sản canh tác tự nhiên xuất phát từ nỗi lo hóa chất tổng hợp dùng trong nông nghiệp truyền thống. Thực phẩm hữu cơ được chứng nhận thường ít nguy cơ chứa dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hơn đáng kể so với nông sản canh tác theo phương pháp thông thường [1].
Về mặt lý thuyết, việc giảm thiểu tiếp xúc với các hóa chất ngoại lai đưa vào cơ thể qua đường ăn uống giúp giảm bớt gánh nặng chuyển hóa độc chất ở tế bào. Dù vậy, ung thư hình thành do quá trình đột biến phức tạp chịu ảnh hưởng từ cả yếu tố môi trường, lối sống và cơ địa di truyền [6, 8].
Bằng chứng dịch tễ quy mô lớn từ Pháp
Để kiểm chứng tác động thực tế của chế độ ăn này trên con người, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn mang tên NutriNet-Santé đã được thực hiện trên nhóm người trưởng thành tại Pháp [1]. Đây là một trong số ít các nghiên cứu dịch tễ lớn trên thế giới phân tích trực tiếp tần suất sử dụng thực phẩm dán nhãn hữu cơ và tỷ lệ mắc ung thư [1].
Nghiên cứu theo dõi 68.946 người tình nguyện tham gia, trong đó nữ giới chiếm tỷ lệ 78,0% với độ tuổi trung bình ban đầu là 44,2 tuổi (độ lệch chuẩn 14,5 năm) [1]. Dữ liệu theo dõi được thu thập liên tục từ ngày 10 tháng 5 năm 2009 cho đến ngày 30 tháng 11 năm 2016 [1]. Người tham gia tự báo cáo mức độ tiêu thụ thường xuyên đối với 16 nhóm thực phẩm hữu cơ có dán nhãn theo các mức không bao giờ, thỉnh thoảng hoặc phần lớn thời gian, từ đó tính ra thang điểm từ 0 đến 32 điểm [1].
Kết quả sau thời gian theo dõi ghi nhận có 1.340 ca ung thư mới phát sinh lần đầu [1]. Trong số này, các bệnh phổ biến nhất bao gồm 459 ca ung thư vú, 180 ca ung thư tuyến tiền liệt, 135 ca ung thư da, 99 ca ung thư đại trực tràng, 47 ca u lympho không Hodgkin và 15 ca u lympho khác [1].
Phân tích bằng mô hình hồi quy đa biến cho thấy nhóm tiêu thụ thực phẩm hữu cơ cao nhất (nhóm 25% điểm cao nhất - quartile 4) có nguy cơ mắc ung thư tổng thể giảm 25% so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (nhóm quartile 1), thể hiện qua tỷ số nguy cơ hazard ratio là 0,75 với khoảng tin cậy 95% từ 0,63 đến 0,88 [1]. Mức giảm nguy cơ tuyệt đối được ghi nhận là 0,6% [1]. Khi tính toán theo mức tăng 5 điểm trong thang đo thực phẩm hữu cơ, tỷ số nguy cơ giảm tương ứng là 0,92 với khoảng tin cậy 95% từ 0,88 đến 0,96 [1].
Giới hạn nghiên cứu và yếu tố địa phương
Mặc dù kết quả từ nghiên cứu của Pháp cho thấy xu hướng tích cực, nhóm tác giả nhấn mạnh rằng vẫn cần thêm các nghiên cứu tiếp theo để xác định chính xác các yếu tố tiềm ẩn chi phối mối liên hệ này [1]. Thiết kế nghiên cứu đoàn hệ quan sát dựa trên dữ liệu người tham gia tự báo cáo qua bảng câu hỏi, do đó không tránh khỏi nguy cơ sai số nhớ lại.
Đáng chú ý, trích đoạn nghiên cứu tiến cứu này đánh giá thực phẩm hữu cơ có dán nhãn chứng nhận chung, không tách biệt riêng nhóm nông sản được trồng tại địa phương [1]. Yếu tố "địa phương" thường liên quan đến độ tươi mới và chuỗi cung ứng ngắn, nhưng các phân tích dịch tễ học chưa có thước đo riêng rẽ để khẳng định rau bản địa có khả năng kháng ung thư vượt trội hơn rau hữu cơ từ vùng khác.
Ngoài ra, dịch tễ học môi trường cũng lưu ý rằng các yếu tố vùng miền đôi khi tiềm ẩn nguy cơ nếu nguồn đất hoặc nước bị ô nhiễm cục bộ. Điển hình như các khảo sát dịch tễ học về ung thư thực quản tại Iran từng ghi nhận mối tương quan giữa bệnh lý này với việc tiêu thụ một số loại thực phẩm được sản xuất tại chính địa phương đó [2]. Do đó, nông sản địa phương chỉ thực sự an toàn khi vùng đất và nguồn nước canh tác được kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt [2].
Nhiều yếu tố nguy cơ khác cũng tương tác lẫn nhau làm tăng nguy cơ ác tính, ví dụ nghiên cứu dịch tễ hoạt động cho thấy nguy cơ ung thư thực quản tăng mạnh khi thói quen uống chè/cháo nóng kết hợp cùng tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng và hút thuốc lá [3]. Việc ngăn ngừa bệnh tật đòi hỏi sự can thiệp đa yếu tố chứ không chỉ phụ thuộc vào một loại nông sản đơn lẻ [3].
Hiểu lầm phổ biến khi chọn mua thực phẩm
Nhiều người tiêu dùng lầm tưởng rằng chỉ cần dán nhãn "rau nhà trồng" hoặc "hái tại vườn địa phương" là đã mặc nhiên đạt tiêu chuẩn hữu cơ và chống được bệnh tật. Thực tế, nếu canh tác vườn nhà nhưng vẫn lạm dụng phân bón hóa học hoặc nguồn nước tưới nhiễm độc, sản phẩm vẫn có thể tồn dư hóa chất bất lợi.
Một sai lầm khác là tư tưởng coi thực phẩm hữu cơ như một phương thuốc chữa bách bệnh. Nghiên cứu khoa học chỉ ghi nhận mức giảm nguy cơ tương đối trên quần thể rộng lớn, mức giảm nguy cơ tuyệt đối chỉ đạt 0,6% [1]. Nếu giữ thói quen ăn uống thiếu cân đối, lạm dụng chất kích thích hoặc sống trong môi trường độc hại, việc ăn rau hữu cơ không thể đảo ngược hoàn toàn nguy cơ bệnh tật [6, 8].
Đối tượng cần thận trọng
Người tiêu dùng có ngân sách hạn hẹp không nên quá áp lực hoặc cắt giảm các chi phí chăm sóc sức khỏe thiết yếu khác chỉ để cố mua toàn bộ rau củ hữu cơ đắt đỏ. Mức giảm nguy cơ tuyệt đối 0,6% trong nghiên cứu không đồng nghĩa với việc người ăn rau canh tác thông thường chắc chắn sẽ mắc bệnh [1].
Bệnh nhân đang điều trị ung thư hoặc có các bệnh lý mạn tính không được tự ý bỏ phác đồ y khoa của bác sĩ để chuyển sang chế độ "thanh lọc" thuần rau củ hữu cơ. Việc thay đổi chế độ dinh dưỡng khi đang trị bệnh cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để tránh suy kiệt.
Người mua rau tự trồng từ các hộ gia đình nhỏ lẻ tại địa phương không rõ nguồn gốc cũng cần cẩn trọng. Nếu vùng đất từng có lịch sử ô nhiễm hóa chất công nghiệp hoặc nguồn nước tưới không đảm bảo, nông sản địa phương chưa chắc đã sạch hơn nông sản được kiểm định từ các chuỗi cung ứng lớn [2].
Hướng dẫn áp dụng thực tế
Để tối ưu hóa lợi ích từ rau củ trong chế độ ăn hàng ngày mà vẫn đảm bảo an toàn và kinh tế, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:
Ưu tiên mua nông sản có chứng nhận: Nếu chọn thực phẩm hữu cơ, hãy tìm các sản phẩm có chứng nhận rõ ràng thay vì chỉ tin vào lời quảng cáo truyền miệng của người bán [1]. Chứng nhận quy chuẩn đảm bảo quy trình kiểm soát dư lượng hóa chất nông nghiệp nghiêm ngặt [1].
Rửa và sơ chế đúng cách: Dù là rau hữu cơ hay rau thông thường, việc rửa kỹ dưới vòi nước chảy nhiều lần và gọt vỏ các loại củ quả giúp loại bỏ đáng kể bụi bẩn, vi sinh vật gây hại và dư lượng bám ngoài bề mặt.
Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Thay vì phụ thuộc vào một loại rau củ bản địa duy nhất, hãy ăn phong phú các nhóm màu sắc khác nhau để cung cấp đủ vi chất cho cơ thể. Kết hợp lối sống lành mạnh, hạn chế các yếu tố nguy cơ đã được chứng minh như hút thuốc lá, đồ uống quá nóng hay thiếu hụt dinh dưỡng để bảo vệ đường tiêu hóa [3].
Tóm lại, tiêu thụ thực phẩm hữu cơ thường xuyên có mối liên hệ với việc giảm tỷ lệ mắc một số bệnh ung thư, nhưng đây không phải là tấm lá chắn tuyệt đối [1]. Việc duy trì chế độ ăn nhiều rau xanh, sạch khuẩn, cân bằng vi chất kết hợp lối sống lành mạnh vẫn là giải pháp phòng bệnh bền vững và khoa học nhất.
