Nhiều vùng quê lưu truyền bài thuốc bắt thằn lằn bóng đuôi dài đem nướng, chiên giòn hoặc ngâm rượu cho người bị hen suyễn ăn nhằm dứt hẳn cơn khó thở. Nhiều gia đình có con nhỏ hoặc người cao tuổi mắc bệnh mãn tính này thường tìm kiếm các biện pháp truyền miệng với hy vọng tìm kiếm cơ hội thoát khỏi việc dùng thuốc xịt kéo dài.
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có cơ sở thực chứng hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng? Xét dưới góc độ khoa học lâm sàng và y học chứng cứ hiện đại, phương pháp này hoàn toàn không có cơ sở khoa học để điều trị bệnh hen suyễn và tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với người bệnh.
Lời đồn dân gian bắt nguồn từ đâu?
Thịt thằn lằn bóng từ lâu đã đi vào các câu chuyện truyền miệng như một thứ thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ giảm ho, trừ đờm. Dân gian thường cho rằng loài bò sát này chứa các hoạt chất giúp làm ấm phổi, khai thông đường thở và chặn đứng các cơn co thắt phế quản cấp tính.
Thực tế, tâm lý muốn trị dứt điểm một căn bệnh mạn tính kéo dài là lý do khiến nhiều người bệnh bấu víu vào các bài thuốc lạ. Hen suyễn là hội chứng viêm đường dẫn khí mạn tính với nhiều đợt bùng phát khó lường, khiến người bệnh luôn mang tâm trạng mệt mỏi và mong muốn tìm phương cách dân dã đơn giản để chữa dứt điểm.
Dù vậy, cảm giác sức khỏe cải thiện sau khi ăn thịt thằn lằn đôi khi chỉ là hiệu ứng tâm lý nhất thời, hoặc trùng hợp vào giai đoạn bệnh tự lui cơn tạm thời. Cho đến nay, chưa từng có một cơ chế sinh hóa hay phân tích dược lý đáng tin cậy nào chứng minh thịt thằn lằn chứa chất giãn phế quản hay kháng viêm đường hô hấp.
Khoa học nói gì về y học thay thế trong điều trị hen?
Trong y văn thế giới, câu hỏi liệu các biện pháp bổ sung, thay thế từ dân gian hay tự nhiên có thực sự giúp ích cho bệnh nhân hen suyễn hay không đã từng được đặt ra và phân tích cụ thể qua các dữ liệu rà soát hệ thống.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2002 tiến hành tra cứu trên các cơ sở dữ liệu y khoa uy tín gồm Medline, Embase và Cochrane Library để đánh giá bằng chứng về các liệu pháp điều trị thay thế phổ biến nhất đối với bệnh hen suyễn [1]. Các nhà nghiên cứu đã rà soát hàng loạt phương pháp như châm cứu, vi lượng đồng căn, kỹ thuật thở, thảo dược và can thiệp dinh dưỡng [1].
Kết quả tổng quan xác nhận những tuyên bố cho rằng châm cứu hiệu quả trong điều trị hen suyễn không dựa trên các thử nghiệm lâm sàng được thực hiện tốt [1]. Với vi lượng đồng căn, vai trò của phương pháp này cần được đánh giá thêm; các kỹ thuật tập thở như yoga có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng nhưng số lượng thử nghiệm và số lượng bệnh nhân còn quá nhỏ để đưa ra nhận định chắc chắn [1]. Đáng chú ý, các bài thuốc từ thảo dược và liệu pháp tự nhiên không thể được khuyến nghị dựa trên các bằng chứng hiện có [1].
Nghiên cứu kết luận cho đến nay vẫn thiếu bằng chứng cho thấy các hình thức y học thay thế hiệu quả hơn giả dược trong điều trị hen [1]. Việc áp dụng những động vật dân dã như thằn lằn bóng thậm chí còn chưa từng bước vào bất kỳ thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào, do đó hoàn toàn không có cơ sở để khuyến cáo bệnh nhân sử dụng.
Chuẩn mực y khoa hiện đại kiểm soát hen suyễn ra sao?
Trái ngược với sự thiếu hụt bằng chứng của các phương thuốc truyền miệng, phác đồ điều trị hen suyễn chính thống đã trải qua quá trình nghiên cứu nghiêm ngặt từ phòng thí nghiệm tới giường bệnh nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người mắc.
Một bài tổng quan công bố năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ tháng 12/2008 đến tháng 12/2018 trên PubMed cho thấy tiotropium – thuốc đối kháng muscarinic tác dụng kéo dài (LAMA) – là liệu pháp điều trị bổ sung hiệu quả khi bệnh nhân không kiểm soát được cơn hen dù đã dùng corticosteroid dạng hít phối hợp với thuốc kích thích thụ thể beta-2 tác dụng kéo dài [2]. Cơ chế hoạt động của tiotropium bao gồm làm giãn phế quản, giảm tiết chất nhầy và đã có bằng chứng tiền lâm sàng cho thấy tác dụng kháng viêm [2]. Các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 2 và giai đoạn 3 chứng minh thuốc giúp cải thiện chức năng phổi rõ rệt ở người lớn, trẻ vị thành niên và trẻ em trên nhiều mức độ nghiêm trọng của bệnh [2].
Cùng quan điểm, một bài báo năm 2018 ghi nhận tiotropium đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cấp phép chỉ định điều trị hen suyễn vào năm 2015 [3]. Thuốc được chứng minh mang lại lợi ích rõ rệt khi bổ sung vào phác đồ kiểm soát cho cả bệnh nhân hen dị ứng và không dị ứng [3].
Ở người trưởng thành, nghiên cứu rà soát năm 2020 trên 6 cơ sở dữ liệu điện tử lớn (EMBASE, MEDLINE, Scopus, The Cochrane Library, Web of Science, Google Scholar) ghi nhận bằng chứng ngày càng tăng ủng hộ việc phối hợp bộ ba gồm corticosteroid dạng hít, thuốc kích thích beta tác dụng kéo dài và thuốc kháng muscarinic cho những trường hợp bệnh chưa được kiểm soát [4]. Nghiên cứu năm 2019 về triển vọng các thuốc kháng cholinergic cũng nêu rõ tiotropium đã hoàn thiện chương trình thử nghiệm lâm sàng ở mọi lứa tuổi, trong khi các hoạt chất khác như umeclidinium và glycopyrronium vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu thêm [5].
Bằng chứng trên trẻ em và đối tượng cao tuổi
Việc chữa trị hen suyễn đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt trên hai nhóm đối tượng nhạy cảm nhất là trẻ nhỏ và người già. Đây cũng chính là nhóm đối tượng thường bị người nhà cho sử dụng các bài thuốc dân gian như ăn thằn lằn bóng nhất.
Một tổng quan năm 2018 về việc dùng thuốc đối kháng muscarinic tác dụng kéo dài ở trẻ em chỉ ra rằng, các thử nghiệm lâm sàng nhi khoa của tiotropium (bao gồm CanoTinA-asthma, VivaTinA-asthma, RubaTinA-asthma và PensieTinA-asthma) cho thấy mức độ cải thiện FEV1 đỉnh và đáy tương đương với kết quả quan sát thấy ở người lớn [6]. Các phân tích dưới nhóm cũng chứng minh nồng độ kháng thể IgE hay số lượng bạch cầu ái toan trong máu không làm ảnh hưởng đến hiệu quả của thuốc [6]. Ngoài ra, việc lựa chọn dụng cụ phân phối thuốc xịt hít phù hợp với lứa tuổi và thể chất đóng vai trò sống còn để đảm bảo liều lượng chính xác [6].
Trong môi trường cấp cứu nhi khoa, một nghiên cứu trước - sau thực hiện tại khoa cấp cứu nhi tuyến ba đánh giá tác động của việc áp dụng bảng hướng dẫn thực hành lâm sàng hen suyễn trên trẻ từ 2 đến 16 tuổi [7]. Dữ liệu hồi cứu so sánh giai đoạn trước khi áp dụng (240 trẻ) và sau khi áp dụng (286 trẻ) cho thấy tỷ lệ dùng buồng đệm cho thuốc xịt salbutamol tăng từ 17% lên 26% [7]. Tỷ lệ dùng ipratropium giảm từ 58% xuống 44%, số lượng chụp X-quang ngực và tỷ lệ nhập viện đều giảm xuống [7]. Điều này cho thấy việc tuân thủ các quy trình chuẩn hóa giúp tối ưu hóa chăm sóc cho trẻ nhỏ thay vì trông chờ các giải pháp bên ngoài.
Đối với người cao tuổi, một nghiên cứu năm 2009 tìm kiếm các thử nghiệm ngẫu nhiên từ năm 1950 đến 2008 chỉ ra rằng người từ 65 tuổi trở lên mắc bệnh hen thường có nhiều bệnh nền phối hợp và nguy cơ gặp tác dụng phụ của thuốc cao hơn [8]. Việc điều trị nhóm bệnh nhân này đòi hỏi theo dõi y tế chặt chẽ thay vì tự ý áp dụng các mẹo dân gian chưa kiểm chứng [8].
Nguy cơ tiềm ẩn khi ăn thịt thằn lằn bóng
Bên cạnh việc không có giá trị sinh học hay bằng chứng chứng minh tác dụng chữa bệnh hen suyễn, việc tự ý bắt và ăn thằn lằn bóng còn mang đến những hiểm họa khôn lường cho sức khỏe.
Nguy cơ đầu tiên là ngộ độc và nhiễm khuẩn. Các loài bò sát hoang dã là vật chủ tự nhiên mang nhiều loại vi khuẩn đường ruột nguy hiểm, đặc biệt là vi khuẩn Salmonella cùng các loại ký sinh trùng, giun sán cư trú trong cơ và nội tạng. Quy trình sơ chế thô sơ, nấu nướng chưa chín kỹ tại nhà rất dễ dẫn đến nhiễm trùng huyết, viêm ruột cấp tính hoặc sốc nhiễm trùng đường tiêu hóa.
Nguy cơ thứ hai là phản ứng dị ứng nghiêm trọng. Cơ địa người mắc hen suyễn vốn cực kỳ nhạy cảm và dễ phản ứng với các nguồn protein lạ. Thịt thằn lằn bóng có thể đóng vai trò như một dị nguyên mạnh, kích hoạt giải phóng ồ ạt histamin, dẫn tới sốc phản vệ, phù nề thanh quản và làm khởi phát cơn co thắt phế quản ác tính đe dọa tính mạng người bệnh ngay lập tức.
Nguy hiểm nhất là việc bỏ lỡ "thời gian vàng" điều trị chuẩn mực. Tin vào thịt thằn lằn khiến người bệnh lơ là, tự ý ngưng các loại thuốc xịt kiểm soát nền được bác sĩ chỉ định, dẫn đến tình trạng đường thở bị tái cấu trúc, xơ hóa và suy hô hấp cấp không thể hồi phục.
Hiểu lầm thường gặp về bệnh hen suyễn
Một trong những hiểu lầm lớn nhất là xem hen suyễn có thể "chữa dứt điểm hoàn toàn" bằng một loại thần dược hay món ăn bài thuốc truyền miệng. Trên thực tế, hen suyễn là bệnh lý viêm mạn tính của đường thở chịu ảnh hưởng bởi yếu tố cơ địa và môi trường, mục tiêu điều trị y khoa là kiểm soát tốt triệu chứng để bệnh nhân sinh hoạt bình thường chứ không có khái niệm dùng một thực phẩm nào để triệt tiêu bệnh vĩnh viễn.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng các loại động vật hoang dã hay bài thuốc dân gian "lành tính, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Quan niệm này vô cùng tai hại vì độc chất tự nhiên và dị nguyên từ sinh vật chưa qua tinh chế có thể kích thích hệ miễn dịch suy sụp nhanh hơn rất nhiều so với các tác dụng phụ đã được dự liệu của thuốc y tế.
Hiểu lầm khác là việc cho rằng hễ giảm ho, bớt khò khè sau một lần ăn là đã khỏi bệnh. Cơn hen có tính chất chu kỳ và hay thay đổi theo thời tiết; việc triệu chứng lắng xuống tạm thời không đồng nghĩa với việc tình trạng viêm dưới niêm mạc phế quản đã biến mất.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Để kiểm soát bệnh hen suyễn an toàn và khoa học, người bệnh và gia đình cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn điều trị của các bác sĩ chuyên khoa hô hấp:
- Dùng thuốc đúng chỉ định: Luôn mang theo thuốc cắt cơn bên mình và dùng thuốc xịt duy trì hàng ngày đều đặn theo đúng liều lượng chỉ định, không tự ý giảm liều hay ngưng thuốc khi thấy đỡ khó thở.
- Sử dụng đúng dụng cụ hít: Người bệnh, đặc biệt là trẻ em, cần học cách sử dụng dụng cụ hít đúng kỹ thuật hoặc dùng bình xịt định liều kèm buồng đệm để thuốc phân phối tối ưu vào phổi.
- Kiểm soát môi trường sống: Hạn chế tối đa các yếu tố khởi phát cơn hen như khói thuốc lá, bụi nhà, nấm mốc, lông thú cưng, hóa chất tẩy rửa có mùi nồng gắt và phấn hoa.
- Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Bổ sung đa dạng dưỡng chất, ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi giàu vitamin, uống đủ nước mỗi ngày; tuyệt đối tránh các thực phẩm lạ từng gây dị ứng hoặc các sinh vật hoang dã không rõ nguồn gốc kiểm dịch.
Tóm lại, ăn thịt thằn lằn bóng chữa hen suyễn hoàn toàn là lời đồn thiếu căn cứ khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, dị ứng nghiêm trọng. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, kiên trì theo đuổi phác đồ y khoa hiện đại để chung sống hòa bình và an toàn với bệnh hen suyễn.
