Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con còi cọc, chậm lớn thường sốt ruột tìm kiếm đủ phương pháp truyền miệng. Một trong những kinh nghiệm dân gian tai hại là bắt thằn lằn nướng hoặc nấu cháo cho trẻ ăn để trị suy dinh dưỡng. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho trẻ nhỏ.

Các chuyên gia dinh dưỡng và y tế khẳng định thằn lằn không phải là giải pháp trị còi xương hay suy dinh dưỡng. Cho trẻ ăn thằn lằn không giúp tăng cân khoa học mà còn khiến trẻ đối mặt trực tiếp với nguy cơ ngộ độc, nhiễm ký sinh trùng, dị ứng nặng và làm chậm trễ quá trình điều trị y khoa cần thiết.

Hiểm họa sinh học từ thịt bò sát hoang dã

Thịt thằn lằn thuộc nhóm động vật hoang dã, chứa đựng hệ vi sinh vật và mầm bệnh phức tạp. Nghiên cứu cổ ký sinh trùng học chỉ ra rằng thói quen ăn thịt thằn lằn từng khiến người tiền sử nuốt phải các loại ký sinh trùng như trứng giun Pharyngodonidae tồn tại nguyên vẹn trong đường ruột [1]. Mặc dù loài này không gây bệnh trực tiếp ở người, nhưng nó chứng minh mầm bệnh bò sát dễ dàng xâm nhập hệ tiêu hóa [1].

Đặc biệt, nghiên cứu sinh học ghi nhận việc tiêu thụ thịt các loài bò sát, bao gồm cả thằn lằn, luôn đi kèm rủi ro sinh học rất lớn [1]. Động vật bò sát là vật chủ chứa nhiều loại vi khuẩn nguy hiểm, virus, giun sán đường ruột và các mầm bệnh truyền nhiễm khác [1]. Đối với trẻ nhỏ có hệ miễn dịch non yếu, việc ăn thịt thằn lằn chưa qua kiểm định y tế là hành động tự đưa mầm bệnh vào người.

Bên cạnh nguy cơ nhiễm khuẩn, thịt bò sát lạ còn chứa các protein lạ dễ kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức. Trẻ có cơ địa nhạy cảm có thể bị nổi mề đay, khó thở, sốc phản vệ hoặc tiêu chảy cấp dữ dội sau khi ăn. Hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện của trẻ hoàn toàn không phù hợp để chuyển hóa các loại thịt hoang dã tiềm ẩn độc tố vi sinh vật như thằn lằn.

Vòng luẩn quẩn: Nhiễm trùng khiến suy dinh dưỡng nặng thêm

Nhiều phụ huynh lầm tưởng thịt thằn lằn "bổ dưỡng" nên cố ép trẻ ăn mà không biết hành động này đang đẩy con vào bẫy bệnh tật. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng an toàn thực phẩm đóng vai trò sống còn đối với sức khỏe, trong đó thực phẩm bẩn, không an toàn gây ra nhiều chứng bệnh từ tiêu chảy đến ung thư [2]. Việc xử lý và chế biến thực phẩm kém vệ sinh dẫn thẳng đến bệnh tật và suy dinh dưỡng, đe dọa đặc biệt đến trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [2].

Tại một nghiên cứu cắt ngang thực hiện từ tháng 1 đến tháng 8 năm 2024 trên 186 đối tượng chuỗi cung ứng sữa và thịt ở Ambo và Guder, các chuyên gia nhận thấy thực hành vệ sinh kém xuất hiện ở gần một nửa số người tham gia (tỷ lệ thực hành tốt của người vắt sữa là 52,8%, người bán sữa 43,3%, thợ mổ 50%, người bán thịt 54,3%) [2]. Điều này chứng minh rằng việc mất an toàn vệ sinh trong khâu xử lý thịt luôn là nguồn cơn gây hại cho sức khỏe cộng đồng [2]. Với thằn lằn tự bắt ngoài vườn, tường nhà thì nguy cơ nhiễm khuẩn lại càng cao gấp bội do hoàn toàn không có khâu kiểm dịch.

Hậu quả của thực phẩm nhiễm bẩn là các đợt tiêu chảy cấp và nhiễm trùng đường ruột. Một nghiên cứu trên trẻ từ 6 đến 59 tháng tuổi tại Afar, Ethiopia năm 2018 khẳng định: bệnh tiêu chảy ở trẻ em cùng với nguồn nước bẩn và thói quen thiếu vệ sinh rửa tay trước khi chuẩn bị đồ ăn là các yếu tố quyết định dẫn đến suy dinh dưỡng cấp tính [3]. Trẻ ăn thằn lằn bị tiêu chảy sẽ bào mòn niêm mạc ruột, mất nước và kiệt quệ dinh dưỡng.

Khi nhiễm trùng xuất hiện, cơ thể trẻ rơi vào vòng xoắn ốc thoái lui nghiêm trọng. Báo cáo nghiên cứu năm 2015 tại khu vực Mount Cameroon nhấn mạnh: các bệnh lý nhiễm trùng tác động tiêu cực đến tình trạng dinh dưỡng, tạo thành một "vòng luẩn quẩn suy dinh dưỡng và nhiễm trùng" khép kín [4]. Nhiễm bệnh làm suy dinh dưỡng, và suy dinh dưỡng lại khiến trẻ dễ nhiễm trùng tử vong hơn [4]. Cùng nghiên cứu ghi nhận các chiến dịch tẩy giun định kỳ và kiểm soát ký sinh trùng đã giúp giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em [4]. Việc cho trẻ ăn thằn lằn chứa đầy ký sinh trùng [1] đi ngược lại hoàn toàn nguyên tắc y khoa này.

Nguy cơ thiếu hụt vi chất và tổn thương cơ thể

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng thịt thú rừng hoang dã sẽ tốt hơn thực phẩm thông thường. Một nghiên cứu năm 2015 tại lưu vực Congo, châu Phi trên các vùng sinh thái cho thấy: dù lượng thịt thú rừng hoang dã khai thác và sẵn có tại khu vực Marginal Rainforest Diversity cao hơn khu vực Deep Rainforest Diversity, nhưng tỷ lệ trẻ em bị còi cọc tại đây lại cao hơn [5]. Điều này chỉ ra rằng việc phụ thuộc vào thịt hoang dã không đồng nghĩa với việc trẻ em được phát triển tối ưu hay thoát khỏi suy dinh dưỡng [5].

Trẻ suy dinh dưỡng không chỉ cần năng lượng thô mà cần các vi chất thiết yếu và đạm chất lượng cao được cơ thể hấp thu an toàn. Một nghiên cứu năm 2018 về sở thích người tiêu dùng tại Đông CHDC Congo nhắc lại rằng thịt là nguồn cung cấp protein, khoáng chất như sắt, kẽm, canxi và các vitamin A, B12, nhóm B [6]. Thịt rừng hoang dã tuy chứa các chất này [5], nhưng việc ăn thằn lằn lẻ tẻ không thể bù đắp nổi khẩu phần dinh dưỡng thiếu hụt toàn diện của trẻ.

Hơn nữa, nếu trẻ còi cọc do các bệnh lý chuyển hóa tiềm ẩn, việc tự ý bổ sung thực phẩm bậy bạ càng gây nguy hiểm. Nghiên cứu năm 2017 trên 380 trẻ em từ 1 tháng đến 5 tuổi nhập viện vì bệnh gan cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng còi cọc là 9,8%, nhẹ cân là 9,0% và gầy còm là 7,9% [7]. Gan đóng vai trò quan trọng trong điều hòa chuyển hóa, lưu trữ, tổng hợp và hấp thu chất dinh dưỡng [7]. Ở những trẻ này, ứ mật liên quan chặt chẽ đến còi cọc (OR = 4,18) và nhẹ cân (OR = 3,26) [7]. Nếu phụ huynh tự ý bắt thằn lằn cho trẻ ăn, độc tố và vi khuẩn có thể làm quá tải chức năng gan của trẻ, gây suy gan cấp trên nền bệnh lý chưa được chẩn đoán.

Nguồn đạm chuẩn mực giúp trẻ phục hồi chiều cao

Thay vì tìm kiếm các loài bò sát hoang dã nguy hiểm, khoa học chứng minh việc phục hồi dinh dưỡng phải đến từ các nguồn protein động vật an toàn, hợp vệ sinh và quen thuộc.

Nghiên cứu công bố năm 2019 phân tích dữ liệu từ hai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 355 trẻ em từ 12-36 tháng tuổi tại vùng nông thôn Malawi [8]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ ăn nhiều cá hơn (54% so với 35%, p = 0,009) và hấp thu nhiều đạm sinh học hơn (26,0 ± 10,3 g/ngày so với 23,1 ± 8,1 g/ngày, p = 0,018) đã cải thiện rõ rệt chỉ số chiều cao theo tuổi (HAZ, p = 0,047) [8]. Nghiên cứu đi đến kết luận: tiêu thụ thực phẩm có nguồn gốc động vật an toàn giúp thúc đẩy tăng trưởng chiều cao ở trẻ nhỏ [8].

Nguồn đạm từ cá, trứng, sữa, thịt gia súc và gia cầm đã được kiểm dịch chứa đầy đủ các axit amin thiết yếu. Những thực phẩm này vừa giàu dinh dưỡng, vừa dễ tiêu hóa và đảm bảo an toàn nếu được nấu chín kỹ, hoàn toàn vượt trội so với các loại thịt bò sát hoang dã tự bắt.

Những hiểu lầm cần xóa bỏ khi chăm sóc trẻ còi cọc

Nhiều gia đình rỉ tai nhau rằng "thịt thằn lằn tính hàn, trị cam tích, giúp trẻ hết biếng ăn". Đây là kinh nghiệm truyền khẩu không có căn cứ thực nghiệm. Thằn lằn sống ở các góc nhà, kẽ tường, thức ăn của chúng là côn trùng mang theo nhiều thuốc xịt muỗi, hóa chất độc hại và mầm bệnh vi khuẩn. Khi chế biến thủ công, độc tố và ký sinh trùng [1] không dễ dàng bị loại bỏ.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "ăn một vài con là khỏi còi xương". Suy dinh dưỡng là hệ quả của thiếu hụt năng lượng và vi chất kéo dài, rối loạn hấp thu hoặc do các bệnh lý nhiễm trùng mạn tính [7, 8]. Việc chỉ bổ sung một vài bữa thịt thằn lằn không giải quyết được gốc rễ vấn đề, ngược lại còn làm lỡ mất giai đoạn vàng điều trị của trẻ.

Hiểu lầm thứ ba là coi thường khâu vệ sinh an toàn. Nhiều người cho rằng chỉ cần nướng cháy con thằn lằn là diệt hết vi khuẩn. Thực tế, quy trình bắt, mổ xẻ thủ công dễ làm phát tán vi khuẩn ra các dụng cụ bếp, dẫn đến nguy cơ ngộ độc chéo sang các thức ăn khác của trẻ [2].

Ai cần tuyệt đối tránh xa thịt thằn lằn?

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi: Nhóm tuổi này có hệ miễn dịch và chức năng tiêu hóa rất non nớt, dễ tử vong do mất nước nếu bị tiêu chảy nhiễm khuẩn [5, 7].
  • Trẻ có cơ địa dị ứng, hen suyễn: Dễ bị sốc phản vệ khi tiếp xúc với protein lạ từ bò sát hoang dã.
  • Trẻ có bệnh lý gan mật: Gan suy yếu không thể thanh lọc được các độc tố vi sinh vật hay chuyển hóa tốt lượng đạm phức tạp [7].
  • Trẻ đang bị rối loạn tiêu hóa: Niêm mạc ruột đang tổn thương, nguy cơ thẩm thấu mầm bệnh và ký sinh trùng [1] tăng cao.

Lời khuyên thực hành dinh dưỡng an toàn cho cha mẹ

Để giúp trẻ thoát khỏi tình trạng suy dinh dưỡng, cha mẹ cần áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học:

  • Bổ sung đạm động vật an toàn: Đưa vào thực đơn hàng ngày của trẻ các nguồn đạm chất lượng cao như cá, trứng, sữa, thịt lợn, thịt bò [3, 4]. Chế biến đa dạng, mềm nhuyễn, chia nhỏ bữa ăn để trẻ hấp thu tối đa.
  • Giữ vệ sinh thực phẩm và nguồn nước: Luôn rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng trước khi chế biến thức ăn và cho trẻ ăn; đảm bảo dùng nguồn nước sạch và vệ sinh môi trường xung quanh để ngăn ngừa tiêu chảy cấp [1, 5].
  • Tẩy giun định kỳ: Đưa trẻ đi tẩy giun theo hướng dẫn của trạm y tế nhằm cắt đứt vòng luẩn quẩn ký sinh trùng gây còi cọc [6, 7].
  • Đưa trẻ đi khám chuyên khoa: Khi thấy trẻ đứng cân kéo dài, sụt cân hoặc còi cọc, phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện hoặc trung tâm dinh dưỡng để bác sĩ đánh giá các chỉ số nhân trắc học và tìm nguyên nhân bệnh lý tiềm ẩn [7].

Tóm lại, thằn lằn không phải là thuốc chữa bệnh và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, nhiễm ký sinh trùng nghiêm trọng. Phụ huynh hãy kiên trì xây dựng chế độ ăn cân bằng, an toàn vệ sinh và tham khảo ý kiến bác sĩ để giúp con phát triển khỏe mạnh.