Ăn việt quất mỗi ngày có cải thiện trí nhớ ngắn hạn ở người cao tuổi?

Nhiều người cao tuổi thường xuyên đối mặt với tình trạng "nhớ trước quên sau", từ việc bỏ quên chùm chìa khóa đến không nhớ nổi tên người vừa gặp. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp dinh dưỡng làm chậm quá trình lão hóa thần kinh, quả việt quất nổi lên như một thực phẩm được quan tâm đặc biệt.

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận việc bổ sung quả việt quất mỗi ngày mang lại lợi ích nhất định trong việc tăng cường lưu lượng máu não và kích hoạt tín hiệu thần kinh [1, 8]. Tuy nhiên, tác động trực tiếp lên việc cải thiện trí nhớ ngắn hạn hoặc trí nhớ làm việc vẫn cho thấy kết quả hỗn hợp, đòi hỏi cái nhìn khách quan và khoa học [1, 7].

Hoạt chất anthocyanin tác động thế nào đến não bộ?

Quả việt quất chứa hàm lượng rất lớn các hợp chất polyphenol thực vật, nổi bật nhất là nhóm sắc tố anthocyanin ^[1]. Hoạt chất này mang lại đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ và chống viêm trong cơ thể [3, 8].

Các bằng chứng từ mô hình thực nghiệm và đánh giá tổng quan chỉ ra rằng anthocyanin có khả năng làm giảm căng thẳng oxy hóa, phản ứng viêm và quá trình thoái hóa tại tế bào não ^[2]. Không những thế, hoạt chất này còn thúc đẩy quá trình xử lý đường glucose và hỗ trợ tăng cường dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh tại các trung tâm não bộ phụ trách chức năng ghi nhớ ^[1].

Các nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) cho thấy sau khi được bổ sung hoạt chất từ việt quất, tưới máu não và phản ứng của mạng lưới thần kinh khi thực hiện các nhiệm vụ tư duy được gia tăng rõ rệt [1, 2, 8]. Việc cải thiện lưu lượng tuần hoàn giúp não bộ tiếp nhận oxy và dưỡng chất hiệu quả hơn trong quá trình truy xuất dữ liệu [1, 8].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận sự cải thiện trí nhớ

Năm 2011, một nghiên cứu sơ bộ can thiệp bằng nước ép việt quất hoang dã hàng ngày trên 9 người cao tuổi có dấu hiệu suy giảm trí nhớ sớm ^[1]. Thử nghiệm kéo dài trong 12 tuần ghi nhận các đối tượng cải thiện đáng kể khả năng học liên kết cặp từ (p = 0.009) và khả năng nhớ lại danh sách từ ngữ (p = 0.04) ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận xu hướng giảm nhẹ các triệu chứng trầm cảm và hạ mức đường huyết ở nhóm dùng việt quất ^[1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 24 tuần ở người cao tuổi có tình trạng suy giảm nhận thức chủ quan đã đánh giá hiệu quả của việt quất và dầu cá ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung việt quất báo cáo giảm các than phiền về triệu chứng nhận thức (p = 0.05) và có sự cải thiện rõ rệt về khả năng phân biệt trí nhớ (p = 0.04) ^[3]. Lợi ích nhận thức này đi liền với sự xuất hiện của anthocyanin dạng tự nhiên trong nước tiểu sau khi sử dụng thực phẩm ^[3].

Năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên người cao tuổi khỏe mạnh được phân ngẫu nhiên sử dụng 30 mL nước việt quất cô đặc (cung cấp 387 mg anthocyanidins, gồm 5 nữ, 7 nam, tuổi trung bình 67,5) hoặc giả dược (8 nữ, 6 nam, tuổi trung bình 69,0) trong 12 tuần ^[4]. Chụp cộng hưởng từ cho thấy nhóm dùng việt quất tăng hoạt hóa não bộ ở nhiều vùng (vùng Brodmann 4/6/10/21/40/44/45, hồi trước chêm, vỏ não đai trước, đảo/đồi thị) với p < 0.001 ^[4]. Tưới máu chất xám tại thùy đỉnh tăng 5,0% so với mức giảm 2,9% ở nhóm giả dược (p = 0.013) và thùy chẩm tăng 8,0% so với mức giảm 0,7% ở nhóm giả dược (p = 0.031) ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận bằng chứng cải thiện trí nhớ làm việc qua bài kiểm tra 2-back (p = 0.05) ^[4].

Năm 2021, một tổng quan hệ thống tổng hợp 18 nghiên cứu can thiệp anthocyanin quả mọng trên người, trong đó có 15 nghiên cứu dùng việt quất ^[5]. Trong bài kiểm tra Flanker cải tiến về chú ý và tốc độ tâm vận động, can thiệp việt quất liều cao (254 mg anthocyanins) mang lại hiệu quả cải thiện năng lực thực hiện ^[5].

Những nghiên cứu cho kết quả chưa đồng nhất

Mặc dù tín hiệu kích hoạt não bộ rất khả quan, nhiều thử nghiệm lâm sàng lại ghi nhận năng lực trí nhớ ngắn hạn không cải thiện rõ rệt như kỳ vọng [1, 7].

Năm 2018, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược theo dõi người cao tuổi bị suy giảm nhận thức nhẹ can thiệp việt quất hàng ngày trong 16 tuần ^[6]. Hình ảnh fMRI khi thực hiện nhiệm vụ trí nhớ làm việc cho thấy nhóm dùng việt quất tăng tín hiệu kích hoạt BOLD tại hồi trước trung tâm trái, hồi trán giữa trái và thùy đỉnh dưới trái (p < 0.01) ^[6]. Dù vậy, dữ liệu không ghi nhận dấu hiệu rõ ràng về việc nâng cao hiệu suất trí nhớ làm việc thực tế ^[6].

Một nghiên cứu khác thực hiện trên 112 người từ 65 đến 80 tuổi so sánh 4 nhóm trong 6 tháng: bột việt quất hoang dã toàn phần liều 1,35 mg anthocyanin (WBP500), bột việt quất hoang dã liều 2,7 mg anthocyanin (WBP1000), dịch chiết tinh khiết liều 7 mg anthocyanin (WBE111), và nhóm giả dược ^[7]. Tại thời điểm 3 tháng, nhóm dùng chiết xuất WBE111 có điểm nhận diện từ trễ và trí nhớ không gian ngắn hạn tốt hơn giả dược, nhưng sự khác biệt này biến mất tại mốc 6 tháng, còn các nhóm bột toàn phần không mang lại thay đổi ^[7].

Trong một thử nghiệm kéo dài 90 ngày trên 13 nam và 24 nữ từ 60 đến 75 tuổi sử dụng 24 g quả việt quất sấy thăng hoa (chứa 19,2 mg/g anthocyanins) hoặc giả dược ^[7]. Nhóm can thiệp việt quất ghi nhận giảm lỗi chuyển đổi kích thích (chức năng điều hành) với p = 0.033 và giảm lỗi lặp lại trong bài kiểm tra gọi nhớ tự do CVLT với p = 0.031 ^[7]. Tuy nhiên, can thiệp hoàn toàn không tạo ra tác động nào lên các bài kiểm tra trí nhớ ngắn hạn, tốc độ tâm vận động, nhận thức không gian hay khả năng chú ý ^[7].

Rào cản sinh khả dụng của anthocyanin

Một trong những hạn chế lớn khiến kết quả nghiên cứu giữa các đợt can thiệp không đồng nhất nằm ở bản chất hóa học của anthocyanin ^[8]. Hợp chất này có sinh khả dụng tương đối thấp khi đi vào cơ thể người ^[8].

Anthocyanin rất kém bền trong dịch cơ thể ở điều kiện sinh lý bình thường (độ pH xấp xỉ 7 và nhiệt độ 37 độ C) ^[8]. Do tỷ lệ hấp thu thấp và dễ phân hủy, phần lớn các nghiên cứu lâm sàng phải sử dụng liều lượng quả mọng rất cao, gây bất tiện nếu áp dụng duy trì kéo dài ngoài đời sống thường nhật ^[8].

Chính vì vậy, dù khả năng kích thích lưu lượng tuần hoàn não và kích hoạt thần kinh khi thực hiện bài kiểm tra trí nhớ đã được ghi nhận trên fMRI, việc chuyển hóa thành sự cải thiện rõ ràng các bài kiểm tra trí nhớ ngắn hạn trên giấy vẫn còn phụ thuộc rất nhiều vào liều lượng và dạng bào chế [1, 4, 8].

Hiểu lầm thường gặp: Việt quất có chữa khỏi bệnh sa sút trí tuệ?

Hiện nay, bệnh Alzheimer và các hội chứng sa sút trí tuệ chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn [1, 3]. Quả việt quất là một thực phẩm bổ dưỡng hỗ trợ thần kinh và tuần hoàn, hoàn toàn không phải là "thần dược" chữa trị hay đảo ngược hoàn toàn tổn thương sa sút trí tuệ [1, 3].

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn một vài thìa quả việt quất là có thể lập tức minh mẫn, nhớ nhanh các dữ kiện đã quên. Trên thực tế, các biến chuyển tích cực về tưới máu não và phản xạ nhận thức đòi hỏi quá trình bổ sung kiên trì từ 12 đến 24 tuần kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng tổng thể [3, 5, 8]. Việc chỉ ăn việt quất mà duy trì thói quen thức khuya, ăn nhiều đường và lười vận động sẽ không mang lại kết quả bảo vệ não bộ.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù việt quất là loại quả lành tính, một số nhóm người vẫn cần lưu ý khi đưa vào chế độ ăn mỗi ngày:

• Người đang điều trị bệnh đái tháo đường: Nước ép việt quất có xu hướng hỗ trợ hạ đường huyết nhẹ ^[1]. Nếu người bệnh uống các loại nước ép đóng hộp nhiều đường bổ sung hoặc uống lượng lớn cùng lúc với thuốc điều trị, đường huyết có thể dao động bất thường.
• Người có vấn đề tiêu hóa mẫn cảm: Quả việt quất chứa hàm lượng chất xơ và acid hữu cơ thực vật tự nhiên, nếu ăn lượng lớn khi đói có thể gây khó chịu dạ dày, đầy hơi hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc đặc trị: Bất kỳ thay đổi lớn nào trong việc sử dụng chiết xuất cô đặc liều cao đều cần tham vấn nhân viên y tế để tránh các tương tác chuyển hóa không mong muốn.

Áp dụng việt quất đúng cách vào bữa ăn hàng ngày

Để tận dụng tốt nhất các polyphenol tự nhiên từ việt quất cho sức khỏe não bộ, người cao tuổi có thể tham khảo các cách sử dụng cân bằng sau:

• Dạng dùng ưu tiên: Sử dụng quả việt quất tươi hoặc quả việt quất sấy thăng hoa nguyên quả để giữ được trọn vẹn chất xơ và các dạng anthocyanin nguyên bản [5, 7]. Tránh dùng các loại mứt hoặc nước quả đóng chai bổ sung nhiều đường phụ gia.
• Liều lượng phù hợp: Các nghiên cứu thường áp dụng khoảng 24 g quả sấy thăng hoa hoặc khoảng 30 mL nước quả cô đặc nguyên chất mỗi ngày [7, 8]. Trong bữa ăn thông thường, một nắm tay quả tươi (khoảng 50-100 g) mỗi ngày là lượng vừa phải, dễ dung nạp.
• Thời điểm và cách phối hợp: Có thể chia nhỏ ăn vào bữa sáng hoặc bữa phụ ban ngày. Việt quất kết hợp tốt cùng sữa chua không đường, yến mạch hoặc các loại hạt dinh dưỡng để làm chậm tốc độ hấp thu đường tự nhiên và tăng cường thêm chất chống oxy hóa lành mạnh.
• Uống đủ nước và vận động: Hoạt tính anthocyanin hỗ trợ tưới máu não tốt nhất khi cơ thể được cấp đủ nước hàng ngày và có sự vận động thể chất nhẹ nhàng như đi bộ, dưỡng sinh ^[4].

Ăn việt quất mỗi ngày mang lại sự hỗ trợ tích cực đối với lưu lượng máu và các tín hiệu thần kinh tại các vùng phụ trách trí nhớ ở người cao tuổi [1, 8]. Dù vậy, thực phẩm này không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa hay một lối sống lành mạnh. Để duy trì một trí tuệ minh mẫn, người cao tuổi cần kết hợp dinh dưỡng cân bằng, rèn luyện não bộ thường xuyên và chủ động kiểm tra sức khỏe tổng quát định kỳ.