Nhiều gia đình khi thấy ông bà, cha mẹ được chẩn đoán tăng huyết áp thường áp dụng chế độ kiêng muối gần như tuyệt đối. Bữa ăn hàng ngày chỉ gồm các món luộc không chấm, nấu canh không nêm mắm, loại bỏ hoàn toàn muối vì nghĩ rằng ăn càng nhạt sẽ càng hạ được huyết áp và tốt cho tim mạch.

Quan niệm "ăn càng nhạt càng tốt" ở người cao tuổi là hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ nguy hiểm. Huyết áp cao cần kiểm soát lượng muối dư thừa, nhưng việc kiêng khem quá đà khiến nồng độ natri trong máu tụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng hạ natri máu. Rối loạn điện giải này nguy hiểm không kém gì cơn tăng huyết áp cấp tính, làm tăng nguy cơ té ngã, chấn thương sọ não, hôn mê và thậm chí tử vong.

Cơ chế giữ nước và muối suy giảm theo tuổi tác

Hạ natri máu là dạng rối loạn điện giải phổ biến nhất ở cả bệnh nhân điều trị nội trú lẫn người sống tại cộng đồng [1]. Tuổi tác càng cao là một yếu tố nguy cơ độc lập mạnh mẽ khiến tình trạng này dễ xảy ra hơn [1]. Ngay cả ở người cao tuổi khỏe mạnh, chức năng tái hấp thu natri tại các ống thận cũng có xu hướng suy giảm dần theo tiến trình lão hóa tự nhiên [2].

Cùng với sự suy giảm này, cơ chế điều hòa dịch và natri trong cơ thể người già cũng bị suy yếu trước tác động của nhiều cơ quan bị lão hóa [3]. Các yếu tố kích thích bài tiết hormone chống bài niệu (ADH) quá mức, việc sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính và hội chứng "trà và bánh mì nướng" (chế độ ăn nghèo đạm và muối ở người già) đều khiến nồng độ natri trong máu tụt dốc [1]. Khi thụ thể vasopressin type 2 ở ống lượn xa bị kích thích, thận sẽ giữ nước lại trong lòng mạch gây tình trạng pha loãng natri [4].

Khi nồng độ natri máu giảm nhanh trong vòng dưới 48 giờ, các triệu chứng cấp tính như buồn nôn, nôn mửa, đau đầu, sững sờ, co giật và hôn mê có thể bùng phát dữ dội [1]. Ở thể mạn tính tiến triển từ từ, việc thiếu hụt natri gây ra các biểu hiện âm thầm nhưng dai dẳng như mệt mỏi, suy giảm nhận thức, dáng đi xiêu vẹo, dễ té ngã, loãng xương và gãy xương [1].

Nguy cơ té ngã và tổn thương nặng nề từ các nghiên cứu

Một nghiên cứu hồi cứu tại trung tâm chấn thương cấp độ 1 từ tháng 1/2009 đến tháng 12/2014 đã so sánh dữ liệu của 492 bệnh nhân cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên) bị hạ natri máu (định nghĩa là natri huyết thanh dưới 135 mEq/L) với 2002 bệnh nhân cao tuổi không bị hạ natri máu và 125 bệnh nhân trưởng thành trẻ tuổi (20-64 tuổi) bị hạ natri máu [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bệnh nhân cao tuổi bị hạ natri máu phải nhập viện cấp cứu do ngã từ độ cao dưới 1 mét cao hơn rõ rệt so với nhóm không bị hạ natri máu (73,7% so với 52,6%; OR: 2,5; khoảng tin cậy 95% CI: 2,10-3,02; p < 0,001) [5].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra nhóm người già bị hạ natri máu phải đối mặt với tiên lượng xấu hơn hẳn: nguy cơ phải đặt nội khí quản cao hơn gấp 2,4 lần (OR: 2,4; 95% CI: 1,15-4,83; p = 0,025), thời gian nằm viện kéo dài hơn (trung bình 11 ngày so với 9 ngày; p < 0,001), tỷ lệ phải vào khoa hồi sức tích cực (ICU) cao hơn (20,9% so với 16,2%; OR: 1,4; 95% CI: 1,07-1,76; p = 0,013) và nguy cơ tử vong cao gấp 2,5 lần (OR: 2,5; 95% CI: 1,53-3,96; p < 0,001) [5]. Ngay cả khi đã hiệu chỉnh theo thang điểm mức độ nghiêm trọng của chấn thương (ISS), nguy cơ tử vong vẫn cao gấp 2,4 lần (AOR: 2,4; 95% CI: 1,42-4,21; p = 0,001) [5].

Bên cạnh nguy cơ té ngã, hạ natri máu còn đe dọa trực tiếp tính mạng của những người già sống tại các viện dưỡng lão. Một nghiên cứu theo dõi từ tháng 5/2005 đến tháng 4/2007 trên 118 cư dân tại một cơ sở chăm sóc sức khỏe người cao tuổi (82% là nữ, độ tuổi trung bình 85,5 tuổi) cho thấy có tới 33 người (28%) bị hạ natri máu dưới ngưỡng 135 mEq/L [6]. Sau 1 năm theo dõi, mô hình đa biến xác nhận hạ natri máu làm tăng tỷ lệ tử vong lên gấp 2,73 lần (HR hiệu chỉnh: 2,73; 95% CI: 1,01-5,16; p = 0,047) so với nhóm có nồng độ natri bình thường [6].

Cảnh giác khi dùng thuốc hạ áp và thuốc tâm thần

Nhiều trường hợp hạ natri máu nguy hiểm bắt nguồn từ chính việc dùng thuốc điều trị huyết áp kết hợp với việc nhịn ăn muối. Một nghiên cứu tiền cứu năm 2015 trên 76 bệnh nhân ngoại trú bị hạ natri máu (tuổi trung bình 74,7 tuổi, 68,4% là nữ) ghi nhận nồng độ natri huyết thanh trung bình chỉ đạt 123,6 mEq/L [2]. Có tới 37 bệnh nhân (48,7%) rơi vào tình trạng hạ natri máu mức độ nặng dưới 125 mEq/L [2]. Nguyên nhân hàng đầu được xác định là do sử dụng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide chiếm 48,7%, và hơn một nửa số bệnh nhân (52,6%) xuất phát từ đa nguyên nhân kết hợp [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 8 bệnh nhân (10,5%) đã tử vong, với các yếu tố dự báo tử vong là giới tính nam, dấu hiệu lờ đờ khi nhập viện, kèm theo bệnh xơ gan, ung thư hoặc giảm albumin máu [2].

Tác động gây hạ natri của thuốc lợi tiểu thiazide có thể xuất hiện rất nhanh và dữ dội. Một báo cáo lâm sàng năm 1984 đã ghi nhận 6 bệnh nhân cao tuổi điều trị ngoại trú bị hạ natri máu nặng có triệu chứng (nồng độ natri huyết thanh trung bình tụt xuống mức 112 mEq/L) chỉ trong vòng 4 ngày sau khi bắt đầu dùng thuốc lợi tiểu thiazide [7]. Tình trạng tụt natri nghiêm trọng này cũng được ghi nhận ở 3 bệnh nhân cao tuổi khác sau cú sốc tâm lý căng thẳng cấp tính khi chuyển nơi ở vào viện dưỡng lão hoặc bệnh viện [7]. Đáng lưu ý, các biểu hiện thần kinh nghiêm trọng ở những bệnh nhân này ban đầu đều bị chẩn đoán nhầm thành sa sút trí tuệ do xơ vữa mạch máu hoặc tai biến mạch máu não, và đã có 2 bệnh nhân tử vong [7].

Ngoài ra, các thay đổi trên hệ thần kinh trung ương do tăng hay hạ natri máu ở người già mắc bệnh tâm thần là rất giống nhau, và bệnh nhân cao tuổi bị tăng natri máu thường đi kèm sa sút trí tuệ [8]. Bác sĩ không thể chỉ chờ đợi các dấu hiệu lâm sàng đặc hiệu mà phải lập tức xét nghiệm nồng độ natri máu ngay khi người cao tuổi có biểu hiện biến đổi ý thức hoặc tâm thần [8]. Một số bệnh nhân cao tuổi còn có thể gặp hội chứng tiết hormone chống bài niệu không thích hợp (SIADH) ngắt quãng khi xuất hiện đồng thời các yếu tố như bệnh mạch máu não dưới lâm sàng và tác dụng của thuốc hướng thần levomepromazine [3].

Ở bệnh nhân ung thư dạ dày cao tuổi, tình trạng hạ natri máu hoặc hạ canxi máu trước mổ cũng là yếu tố dự báo tiên lượng xấu, đòi hỏi phải được điều chỉnh và duy trì ở mức ổn định trước khi tiến hành phẫu thuật [4]. Việc hạn chế dịch để xử trí hạ natri máu thoáng qua thường gặp khó khăn ở đối tượng này vì truyền dịch là khâu bắt buộc trong hóa trị và việc hạn chế nước có thể ảnh hưởng xấu đến hấp thu dinh dưỡng [4].

Ngưỡng an toàn và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng huyết áp tăng là phải cắt đứt hoàn toàn muối trong mọi bữa ăn. Một hiểu lầm phổ biến khác là khi người già lơ mơ, mệt lỏi, chậm chạp thì gia đình chỉ nghĩ đến tai biến mạch máu não hay bệnh lẫn tuổi già mà bỏ qua khả năng cơ thể đang thiếu hụt muối nghiêm trọng [7]. Trên thực tế, các biểu hiện thần kinh do hạ natri máu rất dễ bị nhầm lẫn với sa sút trí tuệ mạch máu hoặc đột quỵ [7].

Về mặt lâm sàng, ngưỡng an toàn của nồng độ natri trong máu cần được duy trì từ 135 mEq/L trở lên; khi chỉ số natri huyết thanh dưới 135 mEq/L, người bệnh đã được xác định là hạ natri máu [3, 8]. Khi nồng độ này rơi xuống dưới 125 mEq/L, tình trạng đã chuyển sang mức độ nặng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh [2].

Tuy nhiên, việc đánh giá và điều trị hạ natri máu ở người cao tuổi rất phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các bác sĩ cần thận trọng loại trừ các bệnh lý nội tiết trước khi đưa ra chẩn đoán hội chứng SIAD, đồng thời phải thực hiện các bước thăm dò từng bước để tìm chính xác nguyên nhân gốc rễ [1]. Đặc biệt trong quá trình điều trị, việc bù natri cần được kiểm soát ở tốc độ thích hợp, nhất là ở những trường hợp hạ natri mạn tính, nhằm phòng tránh biến chứng nguy hiểm là hội chứng thoái hóa myelin cầu não (hội chứng hủy myelin do thẩm thấu) [1].

Ai nên thận trọng với việc kiêng muối quá mức?

Những đối tượng sau đây tuyệt đối không được tự ý ăn nhạt cực đoan hay cắt bỏ hoàn toàn muối nếu không có chỉ định chuyên biệt:

  • Người cao tuổi đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp thuộc nhóm lợi tiểu thiazide hoặc thuốc chống trầm cảm, do đây là các nhóm thuốc làm tăng bài xuất muối và giữ nước hàng đầu [5, 7].
  • Người già có biểu hiện chán ăn, thờ ơ, ăn uống kém hoặc theo chế độ ăn "trà và bánh mì nướng" kéo dài thiếu hụt chất đạm và khoáng chất [5, 7].
  • Bệnh nhân cao tuổi có các bệnh lý mạn tính đi kèm như xơ gan, bệnh gan mạn tính, suy giảm nồng độ albumin trong máu hoặc đang mắc bệnh lý ác tính [2].
  • Người già thường xuyên bị nôn mửa hoặc gặp căng thẳng tâm lý, chấn động tinh thần cấp tính (như chuyển chỗ ở, thay đổi môi trường sống đột ngột) [4, 5].
  • Bệnh nhân cao tuổi có tiền sử té ngã nhiều lần, dáng đi loạng choạng, suy giảm nhận thức hoặc sa sút trí tuệ [2, 3, 7].

Áp dụng thực tế để duy trì huyết áp và natri ổn định

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch mà không đẩy người thân vào bẫy hạ natri máu, các gia đình cần áp dụng cách chăm sóc khoa học:

  1. Không kiêng muối tuyệt đối: Trừ khi có yêu cầu nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa do phù nặng hoặc suy tim tiến triển, người cao tuổi vẫn cần lượng muối nhất định mỗi ngày để duy trì điện giải. Vẫn nêm nếm thức ăn với lượng gia vị vừa phải để món ăn hợp khẩu vị, giúp người già ăn ngon miệng, tránh tình trạng chán ăn suy kiệt.

  2. Cảnh giác khi bắt đầu dùng thuốc huyết áp: Trong vài tuần đầu sau khi bác sĩ kê đơn hoặc đổi sang thuốc lợi tiểu thiazide, người nhà cần theo dõi sát sao sức khỏe của người già. Nếu thấy xuất hiện cảm giác buồn nôn, lờ đờ, thờ ơ, bước đi không vững hoặc lú lẫn, cần đưa ngay đến cơ sở y tế để kiểm tra điện giải [4, 5, 7].

  3. Chú ý bù dịch và hạn chế nước đúng cách: Việc điều trị hạ natri máu do ứ dịch thường đòi hỏi phương pháp hạn chế nước uống (thường hạn chế xuống mức thấp hơn lượng nước tiểu hàng ngày khoảng 500 mL) [4], hoặc sử dụng dung dịch muối đẳng trương/nhược trương tùy thể bệnh [8]. Tuy nhiên, gia đình tuyệt đối không tự ý ép uống quá nhiều nước lọc hay tự ý cắt nước, mà phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ dựa trên xét nghiệm sinh hóa cụ thể [1, 2].

  4. Xét nghiệm điện giải định kỳ: Người cao tuổi có bệnh nền huyết áp, đái tháo đường hay các bệnh lý thần kinh cần được kiểm tra công thức máu và điện giải đồ (natri, kali, canxi) định kỳ, không để đến khi xảy ra té ngã hay lơ mơ mới can thiệp [1, 2, 8].

Ăn nhạt có chừng mực là lời khuyên đúng để kiểm soát huyết áp, nhưng ăn kiêng quá mức biến thành "càng nhạt càng tốt" lại là sai lầm nguy hại cho người cao tuổi. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, nêm nếm vừa phải cùng sự giám sát y tế chặt chẽ khi dùng thuốc lợi tiểu chính là chìa khóa giúp duy trì huyết áp ổn định mà vẫn bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho cha mẹ, ông bà. Khi người cao tuổi có bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi hay lơ mơ bất thường, việc đi khám và tham vấn ý kiến bác sĩ là điều bắt buộc.