Dầu đại phong tử (chaulmoogra oil) cùng các thành phần đặc hữu từ lâu đã gắn liền với lịch sử điều trị bệnh phong trước khi thuốc kháng sinh ra đời [1, 3]. Hiện nay, trước làn sóng vi khuẩn đề kháng kháng sinh gia tăng, nhiều người tìm lại các bài thuốc cổ truyền và kỳ vọng axit hydnocarpic trong đại phong tử có thể trở thành "cứu cánh" tự nhiên giúp tiêu diệt mầm bệnh.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực tế hiện nay chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm (in vitro) và mô hình động vật [1, 2, 5]. Hoạt chất này hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng hiện đại trên người để chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả đối với các bệnh nhiễm khuẩn kháng thuốc.
Cơ chế tác động sinh học của axit hydnocarpic
Axit hydnocarpic là một axit béo đặc biệt chứa vòng cyclopentenyl [2, 4]. Cấu trúc phân tử độc đáo này giúp hoạt chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động trao đổi chất nội tại của tế bào vi khuẩn [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1973 đã phân tích chi tiết cơ chế kìm hãm vi khuẩn của axit hydnocarpic trên chủng Mycobacterium intracellulare [1]. Kết quả đo độ đục trong môi trường Dubos cho thấy chủng vi khuẩn này bị ức chế phát triển ở nồng độ 2 microgam/ml axit hydnocarpic [1].
Các nhà nghiên cứu phát hiện sự tương đồng về mặt cấu trúc giữa axit hydnocarpic và biotin (vitamin B7) [1]. Do đó, axit hydnocarpic tác động bằng cách ức chế quá trình tổng hợp biotin của vi sinh vật hoặc phong tỏa hoạt tính coenzyme của chất này [1]. Đáng chú ý, khi bổ sung thêm biotin từ bên ngoài, hoạt tính ức chế vi khuẩn của axit hydnocarpic bị đối kháng rõ rệt [1].
Nghiên cứu trên động vật và vi khuẩn phong
Hoạt tính chống vi khuẩn Mycobacterium leprae gây bệnh phong đã được đánh giá thực nghiệm trên mô hình đệm bàn chân chuột vào năm 1975 [2]. Nghiên cứu này kiểm tra tác động của muối natri thô chiết xuất từ dầu đại phong tử, axit hydnocarpic và axit chaulmoogric [2].
Thử nghiệm cho thấy sự nhân lên của vi khuẩn phong bị ức chế khi tiêm màng bụng và tiêm dưới da dạng muối natri với tần suất 3 lần mỗi tuần [2]. Tương tự, axit chaulmoogric tiêm màng bụng 5 lần mỗi tuần với nửa liều lượng tương đương cũng mang lại hiệu quả ức chế, trong khi axit palmitic không có tác dụng [2].
Tuy nhiên, giới hạn thử nghiệm chỉ ra rằng khi tiêm axit hydnocarpic vào màng bụng mỗi tuần một lần với liều bằng một nửa muối natri của axit béo chaulmoogra, hoạt chất lại không mang lại hiệu quả ức chế [2]. Kết quả gợi ý rằng hiệu lực của hoạt chất phụ thuộc rất lớn vào phác đồ, liều lượng và dạng chuyển hóa trong cơ thể sinh vật sống [2].
Hoạt tính kháng khuẩn mở rộng và cản trở màng sinh học
Không chỉ giới hạn ở nhóm vi khuẩn phong, các chiết xuất chứa axit hydnocarpic từ chi thực vật Hydnocarpus còn được thử nghiệm trên các chủng vi khuẩn gây bệnh thông thường [5, 6].
Năm 2022, nghiên cứu về phân đoạn ethyl axetat hạt Hydnocarpus laurifolia ghi nhận thành phần chứa 6,76% axit hydnocarpic và 80,59% axit chaulmoogric [3]. Chiết xuất này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ trước trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa với đường kính vòng ức chế 33,16 ± 0,88 mm, nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 3,12 mg/ml và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 6,25 mg/ml [3]. Đáng chú ý, chiết xuất ức chế đến 99,22% màng sinh học (biofilm) của P. aeruginosa tại nồng độ MIC [3].
Đến năm 2023, một nghiên cứu phát triển hệ hydrogel nano chứa dầu Hydnocarpus wightiana (chứa methyl hydnocarpate) kết hợp gôm arabic và gôm guar với kích thước hạt trung bình 103,6 nm [4]. Dạng bào chế này cho nồng độ ức chế và diệt khuẩn đối với vi khuẩn và nấm dao động từ 0,78 đến 1,56 microlit/ml, đồng thời cản trở hình thành màng sinh học từ 70,29% đến 83,62% [4]. Tốc độ tiêu diệt trực khuẩn Escherichia coli đạt mức 7,89 log CFU/ml, vượt trội hơn so với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus (7,81 log CFU/ml) [4].
Tác động kháng viêm và hỗ trợ mô hạt
Ngoài khả năng ức chế vi sinh vật, các phân đoạn chứa axit hydnocarpic còn thể hiện tác động dược lý lên phản ứng viêm và chữa lành tổn thương [3, 4].
Nghiên cứu năm 2005 trên chuột cống và chuột nhắt trắng Swiss ghi nhận phân đoạn axit chứa 40,5% axit hydnocarpic từ hạt Carpotroche brasiliensis đường uống (liều 10-500 mg/kg) giúp giảm phù chân chuột do carrageenan từ 30-40% [5]. Ở liều 200 mg/kg, hỗn hợp này ức chế 57% số cơn co thắt do axit axetic và giảm 55% mức độ đau do formalin pha hai [5]. Tuy vậy, phân đoạn này không mang lại tác dụng trên mô hình viêm khớp mạn tính [5].
Tại mô hình viêm cấp in vitro công bố năm 2012, phân đoạn ethyl axetat từ hạt đại phong tử kích hoạt đại thực bào gia tăng sản xuất yếu tố hoại tử u TNF-alpha [6]. Phân đoạn này cũng thúc đẩy tiết yếu tố biến đổi tăng trưởng TGF-beta và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu VEGF, hỗ trợ kích hoạt nguyên bào sợi và kích thích hình thành mạch máu mới để phục hồi mô [6].
Nguy cơ xuất hiện đột biến kháng thuốc và hạn chế bằng chứng
Dù có phổ tác dụng in vitro tương đối đa dạng, việc ứng dụng axit hydnocarpic đối mặt với thách thức vi khuẩn thích nghi nhanh chóng [1]. Nghiên cứu năm 1973 cảnh báo rằng sự phát triển trở lại của vi khuẩn sau một thời gian ức chế thường đi kèm với việc suy giảm nồng độ thuốc hữu hiệu, bắt nguồn từ việc vi khuẩn chuyển hóa thuốc hoặc sinh chất đối kháng [1]. Các vi khuẩn phát triển tiếp tục trong môi trường chứa axit hydnocarpic chính là những thể đột biến kháng thuốc [1].
Thêm vào đó, toàn bộ dữ liệu khoa học hiện hành chỉ đến từ các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật (chuột) [1, 2, 4]. Y văn hiện đại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh để đánh giá khả năng diệt trừ các chủng vi khuẩn đa kháng thuốc nguy hiểm.
Hơn nữa, dầu đại phong tử ở dạng thô tự nhiên rất dễ bị oxy hóa, tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính cao khi hấp thu với số lượng lớn vào cơ thể [4]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng hạt hay dầu thô để chữa nhiễm trùng.
Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng
Nhiều người lầm tưởng rằng một hoạt chất từng chữa được bệnh phong trong lịch sử thì có thể dùng để thay thế kháng sinh điều trị mọi loại viêm nhiễm hiện nay. Thực tế, phác đồ điều trị vi khuẩn đa kháng hiện đại đòi hỏi các thuốc có bằng chứng lâm sàng chặt chẽ, liều lượng chuẩn hóa và cơ chế vượt qua các bơm tống thuốc của vi sinh vật.
Độc tính từ các phân đoạn dầu thô chưa tinh chế cũng là rào cản lớn [4]. Hoạt động kích thích miễn dịch gia tăng sản sinh cytokine như TNF-alpha trong vết thương hở cần có sự kiểm soát y khoa chặt chẽ, tránh nguy cơ kích ứng mô quá mức [6].
Những người đang mắc bệnh nhiễm trùng nặng, nhiễm vi khuẩn kháng thuốc, người có tổn thương da lan rộng, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người suy giảm chức năng gan thận tuyệt đối không được tự ý dùng đại phong tử. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong việc tiếp cận phác đồ kháng sinh chuẩn đều có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Khuyến nghị áp dụng thực tế
Axit hydnocarpic và các dẫn xuất cyclopentenyl hiện chỉ mang giá trị nghiên cứu phát triển dược chất và làm tiền đề mở đường cho việc tổng hợp các phân tử kháng khuẩn mới trong phòng thí nghiệm [1, 5]. Hoạt chất này chưa được cấp phép lưu hành như một thuốc kháng khuẩn đơn độc trong phác đồ lâm sàng đại trà.
Người dân khi gặp các vấn đề nhiễm khuẩn da, loét mạn tính hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn đề kháng cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để làm kháng sinh đồ. Việc chăm sóc vết thương cần tuân theo hướng dẫn vô khuẩn tiêu chuẩn, dùng nước muối sinh lý và thuốc bôi được bác sĩ chỉ định. Không tự ý đắp bột hạt đại phong tử, bôi dầu thô chưa qua tinh chế lên vết thương hở để tránh biến chứng hoại tử và nhiễm trùng thứ phát.
Tóm lại, axit hydnocarpic trong đại phong tử là hợp chất tự nhiên có hoạt tính ức chế vi khuẩn và cản trở màng sinh học đầy tiềm năng trong ống nghiệm [5, 6]. Tuy nhiên, do hiện tượng kháng thuốc nhanh chóng của vi khuẩn và sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng, người bệnh không nên kỳ vọng vào việc tự trị liệu bằng dược liệu thô mà cần tuân thủ hướng dẫn của y học hiện đại [1].
