Nhiều thai phụ Việt Nam thường nghe lời khuyên kiêng hoàn toàn quả long nhãn (còn gọi là á lệ chi) vì sợ đặc tính "nóng", dễ gây động thai hay sảy thai. Quan niệm này tạo ra tâm lý hoang mang, khiến nhiều gia đình cấm đoán bà bầu chạm vào loại quả quen thuộc này. Liệu việc ăn long nhãn có thực sự gây sảy thai trực tiếp như lời đồn?
Khoa học hiện đại không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy long nhãn chứa độc tố kích thích co bóp tử cung gây sảy thai. Mối đe dọa sức khỏe thực sự của loại quả này đối với thai kỳ không nằm ở khái niệm "nóng trong", mà bắt nguồn từ hàm lượng đường cô đặc rất cao, làm gia tăng nguy cơ rối loạn đường huyết và tiểu đường thai kỳ.
Mối liên hệ giữa trái cây ngọt và đường huyết thai kỳ
Cơ thể phụ nữ mang thai trải qua sự thay đổi hormone mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng kháng insulin sinh lý tự nhiên nhằm ưu tiên dinh dưỡng nuôi thai nhi. Nếu mẹ bầu tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa đường hấp thu nhanh, tuyến tụy không sản xuất đủ insulin để cân bằng, dẫn tới tình trạng lượng đường trong máu tăng vọt [1]. Long nhãn tươi hay dạng sấy khô đều chứa mật độ đường tự nhiên cao, dễ khiến đường huyết tăng nhanh sau khi ăn.
Bệnh đái tháo đường thai kỳ (GDM) là một trong những biến chứng sản khoa phổ biến, ảnh hưởng khoảng 4% tổng số ca mang thai tại Mỹ [2]. Tỷ lệ này tại một số quần thể châu Á thậm chí đã tăng vọt từ khoảng 5% lên hơn 16% sau khi áp dụng các tiêu chuẩn chẩn đoán mới [3]. Đái tháo đường thai kỳ kéo theo nhiều biến chứng nguy hiểm cho cả mẹ lẫn thai nhi, bao gồm tăng nguy cơ phát triển đái tháo đường tuýp 2 lâu dài ở người mẹ và nguy cơ thừa cân, béo phì ở trẻ nhỏ [1].
Trẻ sinh ra từ những người mẹ mắc đái tháo đường thai kỳ nếu có cân nặng lớn hơn tuổi thai (LGA) còn phải đối mặt với nguy cơ suy giảm kết quả học tập và chậm phát triển nhận thức trong tương lai [4]. Do đó, việc kiểm soát lượng đường nạp vào từ hoa quả ngọt như long nhãn là vấn đề then chốt để bảo vệ sức khỏe mẹ và con.
Bằng chứng khoa học về việc ăn nhiều trái cây ngọt khi mang thai
Nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn đã đi sâu phân tích tác động của lượng tiêu thụ hoa quả đến nguy cơ đái tháo đường thai kỳ:
Một nghiên cứu quan sát tiến hành trên 2.987 phụ nữ mang thai tại Trung Quốc từ tháng 6/2013 đến tháng 6/2014 đã ghi nhận 405 trường hợp (chiếm 13,6%) được chẩn đoán mắc đái tháo đường thai kỳ [5]. Kết quả phân tích cho thấy việc tiêu thụ quá mức các loại trái cây ngọt, khoai tây và nước ép trái cây có liên quan thuận với việc gia tăng tỷ lệ mắc bệnh [5]. Ngược lại, nhóm ăn nhiều táo, cam và các loại rau xanh lại giảm tỷ lệ mắc biến chứng này [5].
Một nghiên cứu tiến cứu khác thực hiện từ tháng 4/2013 đến tháng 8/2014 trên 772 phụ nữ mang thai đã ghi nhận 169 ca mắc đái tháo đường thai kỳ [3]. Các tác giả phát hiện ra rằng việc tiêu thụ nhiều trái cây trong tam cá nguyệt thứ hai làm tăng khả năng mắc bệnh, trong đó nhóm ăn nhiều nhất có nguy cơ cao gấp 4,82 lần nhóm ăn ít nhất (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR = 4,82; khoảng tin cậy 95%: 2,38 - 9,76) [3]. Nghiên cứu chỉ rõ việc ăn quá nhiều trái cây vùng nhiệt đới và trái cây có chỉ số đường huyết (GI) từ trung bình đến cao làm gia tăng đáng kể nguy cơ này [3].
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2017 trên 1.453 phụ nữ mang thai khỏe mạnh tại Tây Nam Trung Quốc cho thấy tổng lượng trái cây nói chung không làm giảm nguy cơ đái tháo đường thai kỳ (tỷ số rủi ro RR = 1,03; khoảng tin cậy 95%: 0,83 - 1,27) [6]. Tuy nhiên, nhóm ăn nhiều trái cây giàu sắc tố anthocyanin giúp giảm nguy cơ mắc bệnh (RR = 0,73; khoảng tin cậy 95%: 0,56 - 0,93) [6]. Lượng tiêu thụ quả nho ở nhóm cao nhất cũng ghi nhận mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc bệnh so với nhóm thấp nhất (RR = 0,65; khoảng tin cậy 95%: 0,43 - 0,98) [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 theo dõi 1.453 phụ nữ mang thai 3 tháng đầu và 1.049 phụ nữ 3 tháng giữa (tuổi trung bình 28,5) đã tính toán tỷ lệ thiếu hụt trái cây là 18,8% ở 3 tháng đầu và 43,2% ở 3 tháng giữa [7]. Kết quả cho thấy nhóm ăn lượng trái cây phù hợp có mức đường huyết lúc đói giảm so với nhóm ăn thiếu (hệ số beta = -0,071; khoảng tin cậy 95%: -0,111 đến -0,003) [7]. Ngược lại, việc thiếu hụt trái cây trong 3 tháng giữa có thể làm tăng nguy cơ đái tháo đường thai kỳ (RR = 1,13; khoảng tin cậy 95%: 1,11 - 1,58) [7].
Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2019 theo dõi 3.300 phụ nữ mang thai ghi nhận 378 ca (11,5%) mắc đái tháo đường thai kỳ, với mức tiêu thụ trái cây tươi trung bình là 381,7 g/ngày [8]. Phân tích cho thấy tiêu thụ trái cây có tải lượng đường huyết (GL) thấp giúp giảm nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ, trong khi các loại quả có tải lượng đường huyết cao không mang lại lợi ích bảo vệ này [8].
Dữ liệu trên cho thấy trái cây không hoàn toàn có hại hay có lợi tuyệt đối; rủi ro phụ thuộc vào liều lượng và loại quả được chọn.
Hiểu lầm thường gặp: "Ăn nhãn gây nóng làm tuột thai"
Quan niệm dân gian cho rằng long nhãn có tính nhiệt, ăn vào khiến thai phụ bốc hỏa, xuất huyết dẫn đến sảy thai. Thực chất, y học hiện đại không ghi nhận cơ chế nào chứng minh cùi nhãn kích hoạt sự co thắt của cơ tử cung.
Sự nhầm lẫn xuất phát từ việc ăn quá nhiều nhãn ngọt khiến đường huyết tăng nhanh đột ngột, gây cảm giác mệt mỏi, khát nước, bức bối trong người. Nếu thai phụ đã có sẵn tình trạng đề kháng insulin hoặc tiền tiểu đường, đường huyết tăng vọt kéo dài có thể dẫn đến nhiều rối loạn chuyển hóa phức tạp, từ đó ảnh hưởng gián tiếp đến thai nhi. Đổ lỗi hoàn toàn cho việc "sảy thai do ăn long nhãn" là cách hiểu sai lệch nguyên nhân bệnh lý.
Ai nên thận trọng khi dùng long nhãn?
Dù không trực tiếp gây sảy thai, long nhãn vẫn là thực phẩm chứa nồng độ đường cao, đặc biệt ở dạng long nhãn sấy khô. Các nhóm đối tượng sau cần hết sức cẩn trọng:
Phụ nữ thừa cân trước khi mang thai hoặc có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường [1, 4]. Đây là những yếu tố nguy cơ nền tảng khiến cơ thể dễ bùng phát đái tháo đường thai kỳ khi nạp nhiều đường [2].
Thai phụ đã được chẩn đoán mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc có kết quả nghiệm pháp dung nạp glucose bất thường ở tuần thai 24-28 [1, 2, 8]. Việc tiếp tục tiêu thụ các loại quả nhiệt đới ngọt nhiều đường sẽ làm đường huyết mất kiểm soát nghiêm trọng [3].
Những người mang thai trong tam cá nguyệt thứ hai [1, 8]. Đây là giai đoạn cơ thể bắt đầu có những biến chuyển lớn về chuyển hóa đường; việc ăn thừa mứa hoa quả ngọt trong giai đoạn này làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh rõ rệt [3].
Hướng dẫn sử dụng long nhãn và trái cây an toàn cho thai phụ
Để tận hưởng vị ngon của long nhãn mà không gây hại cho sức khỏe, thai phụ có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng sau:
Kiểm soát chặt chẽ số lượng: Nếu thèm, thai phụ khỏe mạnh chỉ nên ăn một lượng rất nhỏ trái cây tươi mỗi lần, tránh ăn liên tục nhiều ngày. Ưu tiên ăn quả tươi thay vì long nhãn sấy khô hay chè long nhãn nấu thêm đường mía.
Lựa chọn thời điểm hợp lý: Không ăn long nhãn ngay sau bữa chính giàu tinh bột. Nên dùng như một món tráng miệng phụ cách xa bữa ăn chính để tránh tạo đỉnh đường huyết quá cao.
Ưu tiên trái cây có tải lượng đường huyết thấp: Thay vì tập trung vào các loại quả ngọt nhiệt đới, thai phụ nên lựa chọn các loại quả giàu sắc tố anthocyanin, táo, cam hoặc quả nho ở mức điều độ nhằm hỗ trợ chuyển hóa tốt hơn [1, 2, 6].
Thai phụ có bệnh nền chuyển hóa hoặc nghi ngờ đường huyết cao cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được xây dựng thực đơn cá nhân hóa an toàn.
Ăn long nhãn không phải là nguyên nhân trực tiếp gây sảy thai như những lời truyền miệng vô căn cứ. Rủi ro lớn nhất của loại quả này nằm ở nguy cơ làm tăng đột ngột đường huyết, góp phần thúc đẩy bệnh đái tháo đường thai kỳ nếu tiêu thụ quá trớn. Thai phụ chỉ cần giữ mức ăn điều độ, kết hợp chế độ ăn uống đa dạng và kiểm tra đường huyết định kỳ để có một thai kỳ khỏe mạnh trọn vẹn.
