Nhãn (còn gọi là á lệ chi) là loại trái cây nhiệt đới thơm ngọt, quen thuộc trong mỗi gia đình Việt Nam vào mùa hè [1], [2]. Vị ngọt đậm cùng cùi mọng nước khiến nhiều người có thói quen ăn liên tục hàng chục quả một lúc. Tuy nhiên, ăn quá nhiều loại quả này tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe, đặc biệt với những người có thể trạng nhạy cảm.
Vậy những ai cần cẩn trọng khi thưởng thức nhãn? Nhóm người thừa cân, béo phì, bệnh nhân suy thận cần kiêng kali và trẻ nhỏ có nguy cơ hóc dị vật là những đối tượng hàng đầu nên hạn chế hoặc kiểm soát chặt chẽ lượng ăn mỗi ngày để bảo vệ sức khỏe.
Thành phần dinh dưỡng và cơ chế tác động của long nhãn
Cùi nhãn chứa nguồn dưỡng chất đa dạng bao gồm carbohydrate, protein, vitamin C, polysaccharide và các hợp chất polyphenol chống oxy hóa [2], [3]. Trong cùi nhãn cũng ghi nhận các hoạt chất sinh học tự nhiên như axit gallic, corilagin và axit ellagic [1]. Những chất này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hệ thống miễn dịch và chống lại các gốc tự do [1], [2].
Tuy nhiên, đặc điểm nổi bật nhất của cùi nhãn tươi lẫn cùi nhãn sấy khô (long nhãn) là hàm lượng đường tự do cực kỳ đậm đặc [4]. Các phân tích hóa học cho thấy tỷ lệ đường tự do trong nhãn chiếm mức rất cao, gồm 17,6% fructose, 13,7% glucose và 37,2% sucrose [4]. Đường sucrose khi đi vào đường tiêu hóa sẽ nhanh chóng bị phân giải thành glucose và fructose trước khi hấp thụ thẳng vào tuần hoàn máu [4]. Khi cơ thể nạp vào lượng lớn quả tươi trong thời gian ngắn, lượng đường đơn này sẽ tạo áp lực chuyển hóa lớn lên gan, tụy và toàn bộ hệ tiêu hóa.
Nghiên cứu khoa học về tác hại khi nạp quá mức long nhãn
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của việc tiêu thụ cùi nhãn liều lượng cao đối với sự cân bằng đường ruột trên mô hình chuột thí nghiệm [4]. Thử nghiệm sử dụng hai mức liều nhãn dư thừa gồm 8 g/kg (tương đương 40-56 g ở người) và 16 g/kg (tương đương 80-112 g ở người) [4].
Kết quả thực nghiệm cho thấy việc nạp lượng nhãn vượt mức nêu trên đã làm xáo trộn nghiêm trọng hệ vi sinh đường ruột và làm trầm trọng thêm tình trạng viêm đại tràng [4]. Lượng đường tự do đưa vào từ nhãn ở các liều này vượt quá ngưỡng khuyến nghị hàng ngày của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về đường tự do (dưới 25-50 g mỗi ngày, tương đương khoảng 36-72 g nhãn) [4]. Dữ liệu khoa học này đã giải thích cơ chế của hiện tượng dân gian thường gọi là "nóng trong người" hay rối loạn tiêu hóa khi ăn quá nhiều nhãn tươi hoặc khô [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chiết xuất cho thấy những hợp chất chống oxy hóa quý giá nhất lại phân bố không đồng đều [1]. Một nghiên cứu năm 2005 phát hiện hạt nhãn chứa hàm lượng axit gallic, corilagin và axit ellagic cao nhất, trong khi phần cùi thịt mà con người thường ăn lại chứa nồng độ các chất này thấp nhất [1].
Nhóm người thừa cân và béo phì
Người đang gặp tình trạng thừa cân hoặc béo phì là đối tượng đầu tiên cần đưa quả nhãn vào danh sách kiểm soát nghiêm ngặt. Cùi nhãn chứa hàm lượng đường tổng số rất cao, trong đó đường sucrose chiếm tới 37,2%, fructose chiếm 17,6% và glucose là 13,7% [4]. Khi tiêu thụ số lượng lớn, năng lượng dư thừa từ các loại đường tự do này sẽ nhanh chóng chuyển hóa thành mỡ thừa tích tụ trong cơ thể.
Mặc dù một nghiên cứu năm 2023 trên chuột biến đổi gen db/db cho thấy dịch chiết nhãn tinh chế có thể kích thích tế bào thần kinh POMC, ức chế peptide AgRP ở vùng dưới đồi để giảm cảm giác thèm ăn và giảm tích tụ mỡ mào tinh hoàn [5], người tiêu dùng không thể đánh đồng dịch chiết dược liệu này với việc ăn quả tươi nguyên vẹn. Ăn quả nhãn tự nhiên luôn đi kèm với khối lượng đường tự do rất lớn, dễ làm vượt ngưỡng 25-50 g đường khuyến cáo mỗi ngày của WHO [4]. Điều này trực tiếp gây cản trở nỗ lực giảm cân và làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa chất béo.
Người có bệnh lý chuyển hóa và viêm đại tràng
Nhóm người có bệnh lý đường ruột mạn tính, đặc biệt là bệnh viêm ruột hoặc hội chứng viêm đại tràng, cũng cần tránh ăn nhiều nhãn tươi hay long nhãn sấy khô [4]. Bằng chứng thực nghiệm đã khẳng định nạp dư thừa cùi nhãn làm phá vỡ cân bằng nội môi đường ruột và thúc đẩy các phản ứng viêm tiến triển nặng hơn [4].
Lượng đường tự do dồi dào trở thành nguồn thức ăn làm biến đổi hệ vi khuẩn đường ruột theo hướng tiêu cực [4]. Bệnh nhân đang gặp các đợt bùng phát viêm đại tràng nên loại bỏ nhãn khỏi thực đơn để tránh các cơn đau thắt bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy kéo dài.
Bệnh nhân suy thận cần kiêng kali
Đối với những bệnh nhân suy giảm chức năng thận, việc kiểm soát chế độ dinh dưỡng hàng ngày đòi hỏi sự khắt khe đặc biệt. Thận hư tổn không còn khả năng lọc và đào thải hiệu quả các khoáng chất dư thừa ra khỏi máu, trong đó có kali. Khi nạp quá nhiều trái cây ngọt đậm như nhãn, nồng độ kali trong máu có thể tăng vọt đột ngột, gây ra tình trạng tăng kali máu nguy hiểm.
Hiện tượng tăng kali máu không biểu hiện rõ ràng ở giai đoạn đầu nhưng có thể dẫn tới rối loạn nhịp tim, suy tim cấp tính hoặc thậm chí ngừng tim đột ngột. Bệnh nhân suy thận độ nặng, người đang chạy thận nhân tạo cần hỏi ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng về số lượng quả nhãn tối đa được phép dùng, tuyệt đối không ăn theo sở thích.
Trẻ nhỏ dễ gặp nguy cơ hóc nghẹn hạt
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị tai nạn dị vật đường thở từ quả nhãn. Quả nhãn có đặc điểm cùi trơn, mọng nước bao bọc lấy phần hạt tròn, cứng và nhẵn bóng bên trong. Khi trẻ tự bóc ăn hoặc vừa ăn vừa đùa nghịch, phản xạ nuốt chưa hoàn thiện rất dễ khiến hạt nhãn trơn trượt thẳng vào thanh quản hoặc khí quản.
Tình trạng hóc dị vật đường thở có thể gây tắc nghẽn thông khí cấp tính, dẫn tới thiếu oxy não, tím tái và đe dọa tính mạng chỉ sau vài phút nếu không được cấp cứu gắp dị vật kịp thời. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, phụ huynh và người chăm sóc cần loại bỏ hoàn toàn hạt nhãn, tách nhỏ phần cùi thịt trước khi đưa cho trẻ ăn, đồng thời luôn giám sát trẻ trong suốt bữa ăn.
Những hiểu lầm phổ biến khi ăn nhãn
Nhiều người lầm tưởng rằng ăn nhãn giúp thanh nhiệt do quả mọng nước, hoặc cho rằng ăn càng nhiều nhãn càng bổ máu và cung cấp nhiều chất chống oxy hóa cho cơ thể. Thực tế, phần cùi nhãn chứa hàm lượng hợp chất chống oxy hóa phenolic thấp nhất so với vỏ và hạt [1]. Việc ăn nhiều cùi nhãn chủ yếu nạp vào đường tự do, kích thích hiện tượng "nóng trong" và rối loạn vi sinh đường ruột đã được khoa học chứng minh [4].
Một hiểu lầm khác là người tiểu đường hoặc tiền tiểu đường có thể ăn nhãn thoải mái vì tin rằng dịch chiết nhãn giúp hạ đường huyết. Dù nghiên cứu năm 2023 ghi nhận dịch chiết cùi nhãn có tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin và dung nạp glucose trên chuột tiểu đường [5], quả nhãn tự nhiên chứa lượng đường glucose và fructose rất cao [4]. Người bệnh khi ăn quả tươi trực tiếp vẫn đối mặt với nguy cơ đường huyết sau ăn tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.
Hướng dẫn sử dụng nhãn an toàn trong chế độ ăn
Để tận hưởng hương vị thơm ngon của nhãn mà không gây hại cho sức khỏe, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên ăn từ 10 đến 15 quả mỗi ngày, không nên ăn quá 36-72 g cùi nhãn để tránh vượt ngưỡng đường tự do của WHO [4]. Nên chia nhỏ lượng quả này thành nhiều lần trong ngày, tránh ăn dồn vào một thời điểm ngay sau bữa ăn chính nhiều tinh bột.
Thời điểm thích hợp nhất để ăn nhãn là vào các bữa phụ buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, cách xa bữa ăn chính khoảng 1-2 tiếng. Không nên ăn nhãn vào buổi tối trước khi đi ngủ vì dễ gây khó tiêu, đầy trướng bụng và tích lũy năng lượng dạng mỡ. Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp, tiểu đường hay bệnh thận mạn tính cần chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được tư vấn khẩu phần phù hợp nhất với thể trạng cá nhân. Nhãn là loại quả giàu dinh dưỡng nếu được thưởng thức điều độ, có chừng mực và đúng cách.
