Bà bầu ăn quả dọc được không: Cần lưu ý gì để tránh hại thai?

Canh chua quả dọc là món ăn quen thuộc trong mâm cơm mùa hè của nhiều gia đình Việt Nam. Vị chua thanh mát kích thích vị giác rất tốt, đặc biệt với phụ nữ mang thai đang trong giai đoạn ốm nghén. Tuy nhiên, nhiều mẹ bầu lo lắng liệu các thành phần dược tính tự nhiên trong quả dọc có ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi hay không.

Phụ nữ mang thai hoàn toàn có thể dùng quả dọc tươi nấu canh như một loại gia vị truyền thống với lượng nhỏ. Dù vậy, mẹ bầu tuyệt đối không nên sử dụng các chế phẩm cô đặc, viên uống giảm cân hay chiết xuất thảo mộc chứa thành phần từ cây dọc hoặc chi Garcinia. Bằng chứng khoa học về tính an toàn thai kỳ của nhóm thực vật này trên người hiện vẫn còn rất thiếu hụt, kèm theo một số rủi ro sinh học cần lưu ý.

Cây dọc và nhóm thực vật Garcinia chứa chất gì?

Cây dọc (danh pháp khoa học thường thuộc chi Garcinia, họ Bứa Clusiaceae) có họ hàng gần với nhiều loài nhiệt đới như quả bứa hay măng cụt. Các loài thuộc chi Garcinia từ lâu đã được y học cổ truyền châu Á và châu Phi sử dụng, chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học ^[1].

Đặc tính sinh hóa nổi bật nhất của vỏ quả nhóm Garcinia là hàm lượng cao axit hydroxycitric (HCA), thường dao động từ 10% đến 30% trọng lượng khô ^[2]. Nghiên cứu định lượng cũng chỉ ra thành phần HCA dạng tự do và dạng lactone có mặt với tỷ lệ thay đổi lớn tùy loài, từ 1,7% đến 20,7% ^[3]. Hoạt chất này được biết đến với vai trò ức chế cảm giác thèm ăn, cản trở quá trình tổng hợp chất béo và điều chỉnh chuyển hóa lipid ^[2], ^[4]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ nhóm quả này còn chứa các hợp chất benzophenone và xanthone ^[1].

Bằng chứng độc tính sinh sản trên động vật thí nghiệm

Mối lo ngại lớn nhất đối với phụ nữ mang thai khi tiếp xúc với các hợp chất từ chi Garcinia là nguy cơ ảnh hưởng lên sự phân chia tế bào và phát triển phôi thai. Các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm độc tính tiền lâm sàng để đánh giá nguy cơ này trên động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá độc tính phát triển của muối canxi/kali của HCA (HCA-SX) trên chuột cống trắng Sprague-Dawley ^[2]. Chuột bố mẹ được cho ăn HCA-SX ở các mức liều 1.000 ppm, 3.000 ppm hoặc 10.000 ppm qua nhiều thế hệ ^[2]. Nhóm chuột cái mang thai (khoảng 30 con mỗi nhóm) tiếp tục được theo dõi sát sao về cân nặng và lượng thức ăn tiêu thụ, trước khi mổ lấy thai vào ngày thứ 20 của thai kỳ để kiểm tra giải phẫu tử cung, buồng trứng và các khuyết tật thai nhi ^[2].

Kết quả cho thấy, ở mức liều cao nhất 10.000 ppm, mức tăng trọng lượng cơ thể chuột mẹ trong thai kỳ giảm nhẹ khoảng 13% ^[2]. Mặc dù vậy, nghiên cứu không ghi nhận dấu hiệu độc tính trên chuột mẹ, không thấy tác động bất lợi đến các thông số tử cung mang thai, đồng thời không phát hiện bất thường bên ngoài, bất thường mô mềm hay dị tật xương ở thai chuột ^[2]. Dù kết quả trên chuột cho thấy HCA tinh khiết không trực tiếp gây dị tật bẩm sinh, việc giảm tăng cân của cá thể mẹ do giảm nạp thức ăn vẫn là yếu tố đáng lo ngại đối với dinh dưỡng thai kỳ ^[2].

Bên cạnh đó, các đánh giá an toàn khác đối với cơ quan sinh sản cũng phát hiện những tín hiệu rủi ro. Trong các nghiên cứu bán trường diễn trên động vật, việc dùng liều cao một số chế phẩm chứa HCA đã dẫn tới độc tính tinh hoàn, gây teo tinh hoàn và suy giảm sinh tinh, xác định mức liều không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) là 389 mg HCA/kg thể trọng mỗi ngày ^[5].

Các nghiên cứu độc tính chung về chiết xuất Garcinia

Các nghiên cứu độc tính dài hạn trên các loài Garcinia khác cũng cung cấp thêm dữ liệu về mức độ an toàn của nhóm thực vật này:

• Nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm độc tính bán trường diễn dịch chiết ethanol của quả Garcinia atroviridis trên chuột cống trắng Wistar trong 90 ngày ^[6]. Các liều dùng được thử nghiệm gồm 50, 200 và 800 mg/kg thể trọng ^[6]. Kết quả kiểm tra chỉ số huyết học và sinh hóa có một số thay đổi về thể tích khối hồng cầu, bạch cầu, men gan SGOT/SGPT và creatinine, nhưng các nhà nghiên cứu kết luận dịch chiết an toàn và không gây tổn thương mô bệnh học ở 10 cơ quan nội tạng chính ^[6].
• Nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống cái béo phì sử dụng chiết xuất methanol của loài Garcinia cho thấy liều gây chết đường miệng (LD50) đạt mức trên 2.000 mg/kg thể trọng ^[4]. Động vật sau 9 tuần được ghi nhận giảm cân nặng và cải thiện mỡ máu nhờ thay đổi chuyển hóa lipid và axit béo chưa bão hòa, đồng thời tác động lên chuyển hóa axit arachidonic và tryptophan gây ức chế cảm giác thèm ăn ^[4].
• Tổng quan y văn năm 2012 tổng hợp các nghiên cứu cho thấy mức an toàn không gây hại của HCA đường uống có thể lên tới 2.800 mg/ngày ^[7].

Dù các kết quả tiền lâm sàng cho thấy độc tính cấp tính của thảo mộc tự nhiên ở mức thấp, phần lớn nghiên cứu chỉ thực hiện trên chuột khỏe mạnh hoặc chuột béo phì, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu nào kiểm tra độc tính phôi thai trên người ^[5], ^[4], ^[6].

Lợi ích có hạn và lỗ hổng bằng chứng khoa học

Quả dọc tươi dùng nấu canh chua đem lại hương vị thơm ngon, kích thích tiêu hóa và cung cấp một lượng nhỏ chất chống oxy hóa tự nhiên ^[4], ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu chiết xuất trên động vật hoặc ứng dụng giảm cân ở người trưởng thành không mang thai ^[2], ^[4], ^[8].

Hạn chế lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng về độ an toàn của chiết xuất Garcinia trên phụ nữ mang thai và cho con bú ^[5]. Các nhà khoa học cảnh báo rằng dữ liệu trên người về độ an toàn của HCA còn rất hạn chế, dẫn đến nhiều điểm bất định về độ an toàn của các sản phẩm bổ sung liều cao ^[5]. Hơn nữa, việc HCA can thiệp vào quá trình tổng hợp chất béo và làm giảm hấp thu dinh dưỡng là cơ chế đối nghịch hoàn toàn với nhu cầu tích lũy năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho thai nhi phát triển bình thường ^[2].

Ngoài ra, các báo cáo độc tính gan lâm sàng đã được ghi nhận ở người sử dụng thực phẩm chức năng từ Garcinia, cùng một số trường hợp nhiễm độc serotonin ^[8]. Dù các triệu chứng thường liên quan đến thực phẩm bổ sung đa thành phần hơn là quả ăn tự nhiên, tính an toàn tuyệt đối của chiết xuất đậm đặc vẫn chưa được xác lập vững chắc ^[8], ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi thứ có nguồn gốc thảo dược tự nhiên đều lành tính tuyệt đối và dùng bao nhiêu cũng được. Thực tế, nhiều người có tâm lý coi thực phẩm chức năng là không độc hại nên thường bỏ qua không thông báo với bác sĩ về các sản phẩm tự nhiên mình đang sử dụng ^[8]. Điều này tiềm ẩn nguy cơ tương tác với thuốc hoặc che giấu các tác dụng phụ đối với gan ^[8].

Một hiểu lầm khác là việc đồng nhất quả dọc tươi nấu canh với các loại viên uống chiết xuất. Quả dọc tươi dùng trong ẩm thực chứa nồng độ hoạt chất HCA thấp hơn rất nhiều và được nấu chín, pha loãng cùng nhiều nguyên liệu khác. Ngược lại, các sản phẩm giảm cân thương mại có thể chứa từ 29 mg đến 289 mg HCA trong mỗi viên, tương đương tỷ lệ đậm đặc từ 4,6% đến 50,6%, mang lại tải lượng hoạt chất hoàn toàn khác biệt cho cơ thể mẹ bầu ^[3].

Mẹ bầu cũng không nên có tư tưởng sử dụng các sản phẩm từ chi Garcinia để kiểm soát cân nặng trong thai kỳ. Việc giảm thèm ăn và giảm chuyển hóa mỡ do chiết xuất này gây ra có thể làm suy giảm lượng calo cung cấp cho thai nhi, dẫn đến chậm tăng trưởng trong tử cung ^[2], ^[4].

Ai cần thận trọng tuyệt đối khi dùng?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng đối với quả dọc và các sản phẩm liên quan bao gồm:

• Phụ nữ đang mang thai trong 3 tháng đầu: Giai đoạn hình thành các cơ quan thai nhi nhạy cảm nhất với các chất có hoạt tính sinh học lạ.
• Phụ nữ mang thai có nguy cơ suy dinh dưỡng thai kỳ, thai chậm phát triển hoặc mẹ bầu nhẹ cân: Cơ chế giảm thèm ăn của hoạt chất HCA có thể khiến tình trạng dinh dưỡng xấu đi ^[2], ^[4].
• Phụ nữ có tiền sử bệnh lý về gan hoặc đường mật: Các ghi nhận về tổn thương gan do chế phẩm Garcinia đòi hỏi nhóm này phải tránh xa các dạng chiết xuất cô đặc ^[8].
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Khả năng tương tác giữa các hợp chất trong thảo mộc với thuốc chuyển hóa qua gan chưa được kiểm soát đầy đủ ^[8].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Để vừa thưởng thức được món ăn yêu thích vừa đảm bảo an toàn cho thai kỳ, mẹ bầu nên tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:

• Dùng quả tươi nấu chín: Chỉ sử dụng quả dọc tươi đã nướng chín bóc vỏ hoặc thái lát nấu canh chua truyền thống. Quá trình nấu chín và lượng nước canh lớn sẽ làm loãng nồng độ các axit hữu cơ.
• Liều lượng điều độ: Mỗi tuần chỉ nên ăn 1-2 bữa canh có quả dọc, không nên ăn liên tục nhiều ngày hoặc dùng làm món ăn chính hàng ngày.
• Tránh xa chiết xuất giảm cân: Tuyệt đối không dùng các loại trà thảo mộc, bột pha nước uống, hay viên nang giảm cân có nhãn chứa Garcinia, quả bứa hoặc axit hydroxycitric trong suốt thai kỳ.
• Chế biến đa dạng: Kết hợp quả dọc với các thực phẩm giàu đạm như cá, sườn nạc và các loại rau xanh thanh mát để cân bằng giá trị dinh dưỡng của bữa ăn.

Quả dọc tươi nấu canh chua là gia vị an toàn nếu được mẹ bầu sử dụng với lượng nhỏ và tần suất thưa thớt trong các bữa ăn gia đình. Mẹ bầu cần tuyệt đối tránh các dạng chiết xuất cô đặc nhằm bảo vệ thai nhi khỏi các nguy cơ chưa được kiểm chứng đầy đủ. Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào trong thai kỳ, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản luôn là nguyên tắc an toàn hàng đầu.