Nhức mỏi xương khớp, sưng đau mô mềm thường khiến nhiều người tìm đến các cây thuốc nam truyền thống. Trong đó, bạch chỉ nam (Millettia pulchra) là dược liệu quen thuộc trong dân gian dùng chữa viêm loét, sưng đau.
Thực nghiệm cho thấy dịch chiết và hoạt chất từ bạch chỉ nam có khả năng ức chế các chất gây viêm và giảm phản xạ đau trên mô hình thí nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện nay dừng lại ở cấp độ ống nghiệm và chuột; chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn khi dùng điều trị.
Cơ chế sinh học: Tác động vào chuỗi tín hiệu viêm
Phản ứng viêm tạo ra các chất truyền tin khiến mô sưng đỏ, nóng và đau buốt. Hai hoạt chất chính tham gia quá trình này gồm oxit nitric (NO) và prostaglandin, vốn hình thành dưới sự xúc tác của enzyme iNOS và COX-2 [1], [2]. Khi kích thích viêm xuất hiện, chuỗi tín hiệu NF-kappaB trong tế bào được kích hoạt, thúc đẩy phóng thích hàng loạt chất trung gian cytokine gây viêm [1], [2].
Các phân tích phòng thí nghiệm ghi nhận hợp chất tự nhiên phân lập từ thân cây bạch chỉ nam có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu này [1], [2]. Bằng cách ngăn chặn enzyme xúc tác IKKbeta, hoạt chất làm gián đoạn quá trình hoạt hóa NF-kappaB [2]. Kết quả dẫn tới suy giảm sản sinh các chất gây viêm hạ nguồn, từ đó làm dịu phản ứng phù nề và ức chế truyền tín hiệu đau [1], [2].
Bằng chứng thực nghiệm: Khảo sát dịch chiết thân cây
Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát hoạt tính kháng viêm và giảm đau của dịch chiết cồn từ thân cây bạch chỉ nam (Millettia pulchra) trên mô hình động vật và tế bào [1]. Trên chuột thực nghiệm, dịch chiết cồn giúp giảm triệu chứng phù tai do hóa chất xylene gây ra [1]. Cùng với đó, dịch chiết làm dịu cơn đau do acid acetic kích thích và nâng cao ngưỡng chịu đau trong thử nghiệm mâm nhiệt [1].
Khi đi sâu phân lập các hợp chất đơn lẻ từ dịch chiết này, các nhà nghiên cứu nhận thấy chúng ức chế rõ rệt sự sinh sản oxit nitric (NO) trên tế bào nuôi cấy [1]. Tiêu biểu, hợp chất lanceolatin B cho thấy hiệu quả ức chế tổng hợp NO mạnh nhất trong số các chất được thử nghiệm [1]. Tùy theo nồng độ sử dụng, lanceolatin B làm giảm nồng độ các yếu tố gây viêm gồm interleukin-1 beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), cùng các enzyme COX-2 và iNOS [1]. Hợp chất này cũng ức chế phức hợp NF-kappaB và sự phosphoryl hóa IkappaBalpha [1].
Bằng chứng thực nghiệm: Các hợp chất isoflavonoid mới
Nghiên cứu công bố năm 2020 tiếp tục phân lập bốn hợp chất isoflavone mới đặt tên là pulvone A-D cùng mười một thành phần đã biết từ thân cây bạch chỉ nam (Millettia pulchra) [2]. Qua sàng lọc ban đầu trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích thích bằng LPS, hai chất pulvone A và pulvone C được chọn nghiên cứu sâu nhờ khả năng ức chế NO tốt và không gây độc tế bào [2].
Thử nghiệm Western blot chỉ ra pulvone A làm giảm đáng kể mức biểu hiện của cả hai protein iNOS và COX-2, còn pulvone C chỉ làm giảm mức protein iNOS [2]. Đo lường miễn dịch ELISA cho thấy pulvone A ức chế tiết cả IL-6 lẫn IL-1beta, trong khi pulvone C thể hiện tác động ức chế IL-1beta vượt trội hơn [2]. Về cơ chế tác động, hai chất này làm giảm sự chuyển vị vào nhân của tiểu đơn vị NF-kappaB(p65) và ngăn chặn quá trình phosphoryl hóa IkappaB [2]. Phép đo động học kinase xác nhận pulvone A và C ức chế trực tiếp hoạt tính enzyme IKKbeta với tỷ lệ ức chế đạt 40% [2].
Khoảng trống lâm sàng: Động vật khác xa người bệnh
Dù các số liệu thực nghiệm trên ống nghiệm và chuột mang lại kết quả khả quan, người bệnh không thể đồng nhất kết quả này với công dụng thực tế trên cơ thể người [1], [2]. Chuột hay dòng tế bào nuôi cấy có môi trường chuyển hóa, phân bố và đào thải chất hoàn toàn khác với hệ cơ quan phức tạp của người.
Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên người để đánh giá tác dụng giảm đau hay chống viêm của bạch chỉ nam. Liều dung nạp an toàn, hiệu quả sinh khả dụng qua đường uống, khả năng tích tụ độc tính mô mềm hay nguy cơ quá liều trên người bệnh hiện vẫn là ẩn số khoa học chưa được khai phá.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị viêm
Nhiều người lầm tưởng cây thuốc mọc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối, có thể dùng thay thế thuốc giảm đau tây y đang uống. Quan niệm uống nước sắc bạch chỉ nam thay thế thuốc kháng viêm nhóm NSAIDs hay corticoid do bác sĩ kê đơn là sai lầm nguy hại, dễ dẫn đến bùng phát bệnh khớp nặng hơn.
Một ngộ nhận khác là sắc càng đặc, uống càng nhiều thì hiệu quả giảm đau càng nhanh. Trong các nghiên cứu tế bào, các hợp chất pulvone hay lanceolatin B chỉ tác động tốt ở nồng độ tinh khiết nhất định [1], [2]. Dịch chiết thô tại nhà chứa lẫn nhiều tạp chất không rõ liều lượng, tự ý tăng liều có thể gây quá tải cho hệ tiêu hóa và gan thận.
Ai nên thận trọng với dược liệu này?
Người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển hoặc suy giảm chức năng gan, thận cần cẩn trọng tối đa. Các chất can thiệp vào con đường COX-2 và NO có thể tác động đến tưới máu vi mạch hoặc niêm mạc đường tiêu hóa [1], [2]. Dù dịch chiết thô chưa rõ độc tính toàn thân trên người, việc thận trọng là bắt buộc.
Phụ nữ có thai, người đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc từ dược liệu này do thiếu dữ liệu an toàn phôi thai và sự bài tiết qua sữa. Bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch phải thông báo cho bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào.
Áp dụng thực tế và khuyến cáo sử dụng an toàn
Nếu lựa chọn bạch chỉ nam như một phương pháp bổ trợ y học cổ truyền cho chứng nhức mỏi, người dùng cần mua sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng tại các cơ sở đông y được cấp phép. Việc tự hái rễ cây rừng dễ gây ngộ độc do nhầm lẫn loài thực vật.
Chỉ nên sử dụng dược liệu khô theo đúng thang thuốc được thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định, không lạm dụng đun uống thay nước lọc dài ngày. Khi xuất hiện các cơn đau khớp cấp tính, sưng đỏ nóng buốt hoặc chấn thương, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa xương khớp để chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự điều trị tại nhà.
Bạch chỉ nam thể hiện tiềm năng dược lý đáng chú ý trong việc kháng viêm và cắt cơn đau trên mô hình thí nghiệm động vật và tế bào [1], [2]. Tuy nhiên, việc đưa hoạt chất từ phòng thí nghiệm ra ứng dụng lâm sàng đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu khoa học xác thực trên người. Duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ phác đồ y khoa chuẩn mực vẫn là giải pháp an toàn hàng đầu để kiểm soát các phản ứng viêm mạn tính.
