Bạch cương tằm là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị ho, tiêu đờm hoặc chống co giật. Tuy nhiên, người đang điều trị các bệnh tim mạch, huyết khối thường băn khoăn liệu có thể kết hợp dược liệu này với thuốc chống đông hay không.
Câu trả lời là người bệnh không nên tự ý kết hợp bạch cương tằm khi đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu. Sự kết hợp này tiềm ẩn nguy cơ tương tác dược lý nguy hiểm, làm tăng tác dụng chống đông và gia tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng.
Cơ chế tác động và hoạt tính sinh học của bạch cương tằm
Bạch cương tằm là xác khô của sâu tằm chết do nhiễm vi nấm, một dược liệu động vật được sử dụng từ thời cổ đại tại phương Đông [1]. Nghiên cứu tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng thành phần hóa học chính của vị thuốc bao gồm các hợp chất protein polypeptide, sterol và flavonoid [1].
Các nghiên cứu dược lý cho thấy bạch cương tằm có nhiều tác dụng sinh học đáng chú ý như chống co giật, hạ đường huyết, an thần và đặc biệt là đặc tính chống đông máu, chống huyết khối [1]. Do chính bản thân vị thuốc đã mang hoạt tính kháng đông tự nhiên, việc đưa thêm một lượng hoạt chất này vào cơ thể người đang dùng thuốc chống đông tân dược sẽ tạo ra hiệu ứng cộng dồn nguy hiểm.
Khi kết hợp các chất có tác dụng sinh học tương tự, khả năng ngăn cản quá trình đông máu sẽ bị khuếch đại vượt khỏi tầm kiểm soát. Điều này tương đương với hiện tượng quá liều thuốc chống đông, khiến cơ thể mất đi khả năng cầm máu tự nhiên khi có tổn thương mạch máu [2].
Nguy cơ tương tác thuốc trên bệnh nhân dùng thuốc chống đông
Thuốc chống đông đường uống là nhóm thuốc có hiệu quả điều trị cao nhưng khoảng an toàn hẹp và dễ phát sinh tương tác [3]. Nghiên cứu năm 1978 về nhóm chống đông coumarin đã khẳng định các tương tác thuốc thường làm tăng tác dụng chống đông gây nguy cơ xuất huyết hoặc làm giảm hiệu quả dẫn đến huyết khối [2].
Đặc biệt, các tương tác làm tăng cường tác dụng chống đông sẽ làm bùng phát nguy cơ chảy máu nghiêm trọng [4]. Một nghiên cứu bệnh chứng tại Catalonia (Tây Ban Nha) theo dõi giai đoạn 2011-2020 trên cơ sở dữ liệu SIDIAP đã phân tích 2.811 ca nhập viện vì xuất huyết lớn (gồm 77,9% xuất huyết não và 22,1% xuất huyết tiêu hóa), đối chiếu với 28.054 người đối chứng [4]. Kết quả ghi nhận việc tiếp xúc với các thuốc có tương tác trong vòng 3 tháng trước đó liên quan rõ rệt đến biến cố xuất huyết ở nhóm dùng thuốc kháng vitamin K (OR 1,30; khoảng tin cậy 95% 1,16-1,47) [4]. Mọi dạng tương tác làm tăng hoạt tính đều dẫn đến nguy cơ chảy máu cao hơn ở tất cả các loại thuốc chống đông [4].
Đối với các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOACs), các tài liệu hướng dẫn lâm sàng năm 2016 khuyến cáo cần tránh phối hợp đồng thời với các thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAID), trừ khi lợi ích vượt trội nguy cơ chảy máu [5]. Bất kỳ tác nhân nào làm thay đổi chức năng tiểu cầu hay ức chế đông máu thêm đều khiến người bệnh rơi vào tình trạng dễ xuất huyết [5], [3].
Nghiên cứu tiền cứu năm 2020 theo dõi 108 bệnh nhân ung thư điều trị dự phòng huyết khối ghi nhận số lượng tương tác tiềm tàng trung bình ở người dùng warfarin là 3,04 tương tác, so với 1,28 ở apixaban, 1,02 ở rivaroxaban và 0,98 ở heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH) [6]. Mức độ nghiêm trọng của tương tác đối với apixaban gồm 1,6% mức độ X, 50,8% mức độ D và 47,5% mức độ C; với rivaroxaban có 2,1% mức độ X, 64,9% mức độ D và 33,0% mức độ C [6]. Sau thời gian theo dõi đã ghi nhận 11 biến cố xuất huyết và 7 biến cố thuyên tắc huyết khối [6].
Lợi ích y học cổ truyền và giới hạn bằng chứng
Bạch cương tằm từ lâu đã ghi nhận công dụng dập tắt phong nhiệt, cắt cơn co giật, trừ phong giảm đau, hóa đờm và tán kết trong y học cổ truyền [1]. Vị thuốc qua các phương pháp chế biến như sao cám, tẩm nước gừng hay sao rượu giúp giảm độc tính, bớt mùi tanh và tránh kích ứng buồn nôn [1].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện đại về mức độ tương tác trực tiếp giữa bạch cương tằm và từng loại thuốc chống đông cụ thể vẫn còn rất hạn chế. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu dừng ở việc xác định hoạt tính chống đông máu, kháng huyết khối của các chiết xuất từ dược liệu [1].
Giới hạn lớn nhất là chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn đo lường sự thay đổi chỉ số đông máu (như INR) khi uống kèm bạch cương tằm. Dù vậy, theo nguyên tắc an toàn dược lý, những chất có cùng cơ chế ức chế đông máu khi dùng chung đều phải được xếp vào nhóm nguy cơ cao [2], [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu cùng thuốc tây
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng thuốc y học cổ truyền và thảo dược, động vật khô có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn vô hại, có thể dùng song song với thuốc tây y mà không cần kiêng cữ. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Bất kỳ hoạt chất tự nhiên nào có tác dụng dược lý đều có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc hoặc cộng hưởng tác dụng với thuốc điều trị [3]. Khi dùng chung vị thuốc có khả năng chống huyết khối như bạch cương tằm với thuốc chống đông, người bệnh rất dễ đối mặt với biến chứng xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng kéo dài, xuất huyết dạ dày hoặc nặng nhất là đột quỵ xuất huyết não [4], [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các thuốc chống đông thế hệ mới không bị ảnh hưởng bởi tương tác. Thực tế, các tương tác thuốc làm tăng nguy cơ chảy máu đều ảnh hưởng lên mọi nhóm thuốc chống đông, đòi hỏi phải quản lý và theo dõi chặt chẽ [4], [5], [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông kháng vitamin K (như warfarin) hoặc các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOACs như dabigatran, apixaban, rivaroxaban, edoxaban) tuyệt đối không dùng bạch cương tằm mà không có chỉ định chuyên khoa [5], [3].
Bệnh nhân có tiền sử xuất huyết tiêu hóa hoặc mang các yếu tố nguy cơ xuất huyết não cần đặc biệt cảnh giác [4]. Nhóm người cao tuổi, người suy giảm chức năng thận hoặc người có thể trạng cân nặng quá mức bình thường cũng thuộc đối tượng dễ bị tổn thương bởi các tương tác thuốc chống đông [5].
Những người đang dùng đồng thời thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin, clopidogrel) hoặc thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) nếu dùng thêm bạch cương tằm sẽ làm gia tăng đột biến nguy cơ chảy máu do nhiều cơ chế cầm máu bị ức chế cùng lúc [5], [3].
Hướng dẫn xử trí và áp dụng an toàn trong thực tế
Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào có chứa bạch cương tằm, người bệnh phải thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về danh sách các thuốc tân dược đang sử dụng [5].
Bác sĩ cần đánh giá nguy cơ tái phát thuyên tắc huyết khối và nguy cơ xuất huyết của từng cá nhân trước khi quyết định can thiệp điều trị [5]. Khi chưa có dữ liệu tương tác rõ ràng, việc giải thích cho người bệnh về các rủi ro tiềm ẩn và lựa chọn phương pháp thay thế an toàn không tương tác là điều bắt buộc [5].
Trong trường hợp vô tình đã sử dụng chung, người bệnh cần theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết như bầm tím bất thường dưới da, chảy máu cam khó cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu đỏ. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.
Kết luận
Bạch cương tằm là vị thuốc có hoạt tính chống đông và chống huyết khối đã được ghi nhận qua các nghiên cứu dược lý hiện đại [1]. Sự phối hợp tùy tiện giữa dược liệu này với các thuốc chống đông tân dược có thể đẩy người bệnh vào nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng [2], [4]. Người bệnh cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc huyết học trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào song song với thuốc chống đông.
