Nhiều người có thói quen dùng thảo dược song song với thuốc tây để bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính. Thảo dược tự nhiên thường được mặc định là an toàn và lành tính, dẫn đến việc dùng chung tùy tiện mà không báo trước cho bác sĩ điều trị. Tuy nhiên, việc phối hợp các vị thuốc dân gian như bạch cổ đinh cùng thuốc tân dược tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi tại gan, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị và tính an toàn của người bệnh [1], [2].
Câu trả lời ngắn gọn: Có nguy cơ tương tác dược lý học bất lợi khi dùng chung thảo dược với thuốc tân dược [1], [3]. Các hoạt chất thực vật có thể can thiệp trực tiếp vào hệ thống enzyme chuyển hóa thuốc qua gan, gây giảm hiệu quả điều trị hoặc tích tụ nồng độ thuốc dẫn đến ngộ độc gan [2], [4].
Cơ chế chuyển hóa thuốc tại gan diễn ra thế nào?
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm thanh thải và chuyển hóa hầu hết các hợp chất ngoại sinh, bao gồm thuốc tây và các hoạt chất từ thảo dược [5]. Quá trình này chủ yếu được thực hiện bởi hệ thống enzyme Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) nằm tại tế bào gan và đường ruột [2], [5], [6]. Trong số đó, CYP3A4 là enzyme giữ vai trò lớn nhất trong việc chuyển hóa rất nhiều loại thuốc quan trọng trên lâm sàng [7], [6].
Bên cạnh enzyme chuyển hóa, các protein vận chuyển thuốc (transporters) cũng điều phối sự hấp thu, phân bố và đào thải hóa chất ra khỏi cơ thể [1], [4]. Khi một loại thảo dược đưa vào cơ thể, các thành phần hóa thực vật phức tạp sẽ tác động lên enzyme CYP hoặc các protein vận chuyển này qua hai con đường chính: ức chế hoặc cảm ứng enzyme [3], [2].
Hiện tượng ức chế và cảm ứng enzyme gan
Sự tương tác dược động học qua gan chủ yếu xoay quanh việc tăng hoặc giảm hoạt tính của enzyme CYP [2], [5]. Nếu thảo dược chứa hoạt chất gây ức chế enzyme gan, quá trình phá hủy và đào thải thuốc tây sẽ bị chậm lại [2]. Kết quả là nồng độ thuốc trong huyết tương và mô tăng vọt, làm kéo dài thời gian bán thải, dễ dẫn đến quá liều và ngộ độc gan cấp tính [3], [2].
Ngược lại, nếu các thành phần trong thảo dược gây cảm ứng enzyme (làm tăng sinh hoặc tăng hoạt tính của enzyme CYP), thuốc tây sẽ bị chuyển hóa và đào thải nhanh hơn bình thường rất nhiều [2]. Điều này khiến nồng độ thuốc tự do trong máu sụt giảm nghiêm trọng, không đạt ngưỡng điều trị, dẫn đến thất bại trong phác đồ điều trị của bác sĩ [2], [4]. Các thụ thể nhân tế bào, điển hình như Thụ thể Pregnane X (PXR), đóng vai trò quan trọng trong việc kích hoạt biểu hiện gen của các enzyme chuyển hóa này khi gặp các hoạt chất thảo dược kích thích [8].
Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - tân dược
Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã ghi nhận nhiều bằng chứng cảnh báo về rủi ro tương tác khi dùng thảo dược cùng thuốc tây:
Năm 2015, một nghiên cứu sàng lọc bằng mô hình tin sinh học (pharmacophore và docking-based rank aggregation) đã khảo sát 820 thành phần hoạt chất thảo dược nhằm tìm kiếm các chất chủ vận thụ thể PXR gây cảm ứng enzyme chuyển hóa thuốc [8]. Kết quả lọc ban đầu chọn ra 305 hoạt chất tiềm năng; sau khi xếp hạng lại và đối chiếu cơ sở dữ liệu gồm 380 ca tương tác thuốc - thảo dược, 6 trong số 10 hoạt chất đứng đầu bảng đã được xác nhận thực tế có gây tương tác với thuốc tân dược [8]. Nghiên cứu cũng chỉ ra gần 40% người trưởng thành tại Mỹ dùng thảo dược thường xuyên và 1/6 số đó dùng chung với thuốc kê đơn mà không nhận thức được nguy cơ [8].
Năm 2014, một tổng quan dược động học đã phân tích cơ chế tương tác thông qua sự biến đổi diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC), nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) và thời gian bán thải (t1/2) của thuốc kê đơn khi kết hợp cùng các thảo dược phổ biến [3]. Tổng quan đã tổng hợp các thử nghiệm in vitro, mô hình động vật in vivo và dữ liệu lâm sàng từ 8 loại thảo dược điển hình (bao gồm bạch quả, nhân sâm, tỏi, cúc tím, kế sữa, kava, thiên ma và cỏ St. John's wort) để chứng minh tác động làm biến đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị [3].
Năm 2004, một nghiên cứu tổng quan về enzyme Cytochrome P450 chỉ ra rằng các thảo dược lưu hành tự do không cần kê đơn như tỏi, cỏ St. John's wort, piperine, nhân sâm, bạch quả đã từng gây ra các tương tác lâm sàng nghiêm trọng khi dùng kèm thuốc kê đơn [5]. Nghiên cứu nhấn mạnh yếu tố đa thành phần của dược liệu tự nhiên gây khó khăn cho việc kiểm soát phản ứng chuyển hóa [5].
Năm 2015, nghiên cứu về nhóm hợp chất polyphenol tự nhiên (như flavonoid, axit phenolic, stilbenoid, lignan) phong phú trong các loài thực vật ăn được và dược liệu đã chứng minh khả năng ức chế hoặc cảm ứng trực tiếp lên enzyme CYP3A4 [6]. Khi phối hợp với thuốc điều trị ung thư hoặc tim mạch chuyển hóa qua CYP3A4, các polyphenol này có thể làm thay đổi đáng kể độc tính hoặc làm mất tác dụng của tân dược [6].
Năm 2002, một tổng quan về tương tác thuốc trong hóa trị ung thư cho thấy nhiều loại thực phẩm (đặc biệt là bưởi chùm) và thảo dược có khả năng can thiệp enzyme CYP3A3/4 qua gan [7]. Dù một số tương tác ban đầu được phát hiện trên lý thuyết hoặc tiền lâm sàng, các chuyên gia vẫn khuyến cáo bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị không nên tự ý dùng thảo dược để tránh biến chứng chưa lường trước [7].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Các nghiên cứu hiện tại đã làm sáng tỏ cơ chế dược động học cơ bản: thảo dược không hề trơ về mặt hóa học mà chứa nhiều hoạt chất sinh học có ái lực cao với enzyme gan và protein vận chuyển [1], [4]. Việc xác định được các con đường enzyme CYP và thụ thể PXR giúp y học dự đoán trước các rủi ro tương tác tiềm ẩn trên lâm sàng [8], [2].
Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên từng vị thuốc cụ thể như bạch cổ đinh vẫn còn những khoảng trống [2], [5]. Phần lớn các đánh giá hiện nay dựa trên dữ liệu in vitro, mô hình tính toán máy tính hoặc suy luận từ các nhóm hoạt chất polyphenol thực vật nói chung [8], [5], [6]. Trong thực tế lâm sàng, các ca tương tác thảo dược - thuốc tân dược thường ít được báo cáo đầy đủ hoặc bị nhầm lẫn với các tác dụng phụ của bệnh nền [2], [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc nam, thuốc bắc
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc có nguồn gốc từ cỏ cây hoa lá thì an toàn tuyệt đối, uống thêm chỉ có tác dụng bồi bổ chứ không gây hại [1], [5]. Sự thực là mỗi loại thảo dược chứa đồng thời hàng chục đến hàng trăm hợp chất hóa học có hoạt tính dược lý mạnh [1], [3]. Khi đi vào gan, chúng cùng tranh chấp một "cổng chuyển hóa" với thuốc tân dược [2], [5].
Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần uống thảo dược cách thuốc tây 1 đến 2 giờ là sẽ an toàn. Khoảng cách này chỉ giúp hạn chế tương tác vật lý trong đường tiêu hóa (như cản trở hấp thu tại ruột) [1]. Nếu hoạt chất thảo dược đã kích hoạt thụ thể nhân PXR hoặc làm thay đổi lượng enzyme CYP tại gan, tình trạng cảm ứng hoặc ức chế enzyme này có thể kéo dài suốt nhiều ngày, khiến việc tách giờ uống thuốc thông thường mất đi tác dụng bảo vệ [8], [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang sử dụng các thuốc kê đơn có khoảng điều trị hẹp (chỉ cần nồng độ thuốc tăng hoặc giảm một chút là gây độc hoặc mất tác dụng) cần tuyệt đối cảnh giác [2], [4]. Việc dùng kèm thảo dược có thể gây biến động mạnh nồng độ các loại thuốc này trong máu [3].
Người đang tiếp nhận hóa trị liệu điều trị ung thư, người đang điều trị các bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc các bệnh suy giảm chức năng gan cần tránh hoàn toàn việc tự ý bổ sung dược liệu không rõ nguồn gốc [7], [6]. Nhóm người cao tuổi, người có thói quen hút thuốc lá hoặc thường xuyên uống rượu bia cũng có chức năng enzyme gan biến đổi phức tạp, làm tăng rủi ro khi dùng phối hợp đông - tây y [7], [5].
Áp dụng thực tế an toàn trong chăm sóc sức khỏe
Khi đang điều trị bệnh bằng thuốc tây kê đơn, nguyên tắc an toàn hàng đầu là cung cấp đầy đủ thông tin cho bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm thảo dược, thuốc nam, trà lá đang sử dụng tại nhà [8], [1]. Không tự ý kết hợp các bài thuốc truyền miệng như bạch cổ đinh với tân dược khi chưa có tư vấn chuyên môn [2].
Người bệnh cần theo dõi sát các biểu hiện bất thường của cơ thể khi lỡ dùng chung thảo dược với thuốc tây, bao gồm dấu hiệu vàng da, mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu (nguy cơ tổn thương gan) hoặc triệu chứng bệnh tái phát trở lại (do thuốc tây bị mất tác dụng) [2], [4]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều thuốc tây khi thấy bệnh chưa thuyên giảm mà chưa loại trừ nguy cơ tương tác thuốc [2].
Việc sử dụng thảo dược tự nhiên đòi hỏi sự hiểu biết khoa học và thận trọng đúng mức. Các phản ứng chuyển hóa enzyme tại gan là rào cản dược lý phức tạp, có thể biến bài thuốc dân gian lành tính thành tác nhân gây hại cho sức khỏe. Hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi quyết định phối hợp bất kỳ sản phẩm thảo dược nào với phác đồ điều trị tân dược.
