Nhiều người bệnh ung thư và gia đình thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian với hy vọng tìm thấy cứu cánh. Trong số các loại thảo dược được lan truyền rộng rãi, bạch hoa xà thiệt thảo nổi lên như một vị thuốc có khả năng tiêu u, giải độc và kháng ung thư mạnh mẽ. Không ít bệnh nhân đã tự ý mua loại cây này về đun sắc uống hàng ngày thay nước với niềm tin có thể loại bỏ khối u mà không cần can thiệp y tế hiện đại.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng bạch hoa xà thiệt thảo mới dừng lại ở các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật. Thảo dược này chưa có đủ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người để được công nhận là một loại thuốc điều trị ung thư. Việc hiểu sai giá trị thực tế của dược liệu có thể dẫn tới những quyết định sai lầm, làm gián đoạn phác đồ chuẩn và gây nguy hiểm cho tính mạng người bệnh.
Dược tính từ góc nhìn hệ thống và bộ gen
Bạch hoa xà thiệt thảo là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được phối hợp trong các bài thuốc cổ phương với mục đích thanh nhiệt, giải độc và tán kết [1]. Nhằm làm sáng tỏ các cơ sở khoa học của dược liệu này, các nhà nghiên cứu đã áp dụng các phương pháp phân tích mạng lưới dược lý và hệ thống bộ gen [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích tương tác giữa các thành phần của thảo dược này với hệ gen và các chu trình sinh học [2]. Kết quả phân tích cho thấy các tương tác thảo dược - gen và thảo dược - con đường truyền tín hiệu hoàn toàn phù hợp với kinh nghiệm lâm sàng của y học cổ truyền và các hoạt tính dược lý đã ghi nhận trước đó [2].
Phương pháp tiếp cận dựa trên hệ gen này giúp xác định chính xác các gen liên quan cùng các con đường sinh học tác động mà không cần nhiều tri thức giả định từ trước [2]. Từ đó, nghiên cứu mở ra hướng đi tiềm năng để tạo tiền đề cho các phân tích chuyên sâu hơn trong tương lai [2].
Các phân tích hóa thực vật cho thấy sự đa dạng rất lớn về mặt thành phần của vị thuốc này. Một bài tổng quan công bố năm 2013 ghi nhận có ít nhất 69 hợp chất khác nhau đã được phân lập và định danh từ bạch hoa xà thiệt thảo [3]. Trong số đó, các nhóm hợp chất chính chiếm đa số bao gồm anthraquinone, flavonoid và terpenoid [3]. Các dạng chiết xuất bằng methanol, ethanol và nước của cây đều thể hiện tiềm năng chống ung thư trong nhiều mô hình tiền lâm sàng khác nhau, tạo nền tảng cho các nghiên cứu dược lý tiếp nối [3].
Tác động trên các dòng tế bào ung thư in vitro
Để kiểm chứng tác dụng kháng u, các nhà khoa học đã tiến hành hàng loạt thử nghiệm in vitro trên các dòng tế bào ung thư nuôi cấy nhân tạo. Phương pháp dược lý mạng kết hợp với thực nghiệm đã xác định quercetin là thành phần hoạt chất cốt lõi của bạch hoa xà thiệt thảo trong tác động chống ung thư vú [4]. Nghiên cứu này chỉ ra các mục tiêu phân tử then chốt mà thảo dược tác động bao gồm BIRC5, CDK1, FOS và HSP90AA1 [4]. Đồng thời, các phân tích lộ trình sinh học cho thấy thảo dược can thiệp vào nhiều con đường liên quan đến ung thư, điển hình là con đường tín hiệu estrogen và con đường PI3K-AKT [4].
Khi thử nghiệm thực tế trên dòng tế bào ung thư vú người MCF-7 và MDA-MB-231, hoạt chất quercetin từ cây đã ức chế sự tăng sinh của cả hai dòng tế bào theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [4]. Dữ liệu thực nghiệm cũng chứng minh quercetin làm giảm mức độ biểu hiện của các protein BIRC5, CDK1 và HSP90AA1 trong tế bào MCF-7 [4]. Những thay đổi phân tử này khẳng định tiềm năng sinh học của hoạt chất trong việc cản trở tế bào ung thư vú phát triển [4].
Bên cạnh ung thư vú, tác động của bạch hoa xà thiệt thảo đối với ung thư đại trực tràng cũng được ghi nhận. Một nghiên cứu năm 2012 đã đánh giá tác động của dịch chiết ethanol từ thảo dược này lên dòng tế bào ung thư biểu mô đại tràng người HT-29 [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm giảm khả năng sống và tỷ lệ sống sót của tế bào HT-29 theo cả liều lượng lẫn thời gian tiếp xúc [5]. Dịch chiết này hoạt động bằng cách ngăn chặn chu kỳ tế bào, làm ngưng trệ quá trình chuyển pha từ G1 sang S [5].
Ở mức độ phân tử, dịch chiết ethanol làm giảm biểu hiện mRNA của các yếu tố kích thích tăng sinh như PCNA, Cyclin D1 và CDK4, đồng thời làm tăng chất ức chế tăng sinh p21 [5]. Những biến đổi này giải thích vì sao thảo dược có thể làm ngừng trệ quá trình phân chia của tế bào ung thư đại trực tràng trong ống nghiệm [5].
Kết quả từ các mô hình thử nghiệm trên động vật
Các thử nghiệm trên động vật sống cung cấp dữ liệu giá trị hơn về phản ứng sinh học phức tạp so với mô hình tế bào đơn lẻ. Một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát tác dụng của nước sắc cô đặc bạch hoa xà thiệt thảo trên mô hình chuột nhắt thiếu tuyến ức mang khối u ghép ung thư cổ tử cung người [1]. Khi khối u phát triển đến đường kính 10 mm, chuột được phân ngẫu nhiên vào nhóm dùng thuốc qua đường uống hoặc nhóm đối chứng [1].
Kết quả thực nghiệm cho thấy thảo dược có tác dụng ức chế trực tiếp sự tăng sinh của tế bào ung thư cổ tử cung và kích hoạt quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [1]. Mức độ biểu hiện của protein chỉ điểm tăng sinh khối u Ki-67 trong tế bào Hela ở nhóm dùng thảo dược giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [1]. Đồng thời, thời gian sống trung bình của chuột mang khối u trong nhóm dùng thuốc được kéo dài hơn đáng kể [1]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng thảo dược thể hiện hiệu quả tích cực trong việc thu nhỏ khối u và hỗ trợ điều trị ung thư cổ tử cung trên mô hình chuột [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã xem xét sự kết hợp giữa bạch hoa xà thiệt thảo và xuyên tâm liên trên ung thư vòm họng [6]. Các thí nghiệm trên chuột mang khối u ghép đã xác nhận lại những phát hiện trong phòng thí nghiệm về khả năng ức chế khối u [6]. Bài thuốc kết hợp này đã ngăn chặn sự tăng sinh tế bào, thúc đẩy tổn thương DNA và chặn chu kỳ tế bào ung thư vòm họng ở pha G1 chuyển sang pha S [6].
Cơ chế phân tử cho thấy sự phối hợp hai thảo dược này làm tăng biểu hiện của hai protein ức chế khối u là p53 và p21, đồng thời làm giảm mức CCND1, Phospho-Rb, E2F1, gammaH2AX và Ki-67 cả trên mô hình in vitro lẫn in vivo [6]. Ngược lại, nếu ức chế p53 và p21 thì tác dụng làm ngừng chu kỳ tế bào của thảo dược sẽ bị triệt tiêu [6]. Nghiên cứu khẳng định sự kết hợp dược liệu này ngăn chặn sự tiến triển của ung thư vòm họng thông qua cơ chế phụ thuộc vào trục p53/p21 và ức chế sự phát triển của khối u trên động vật [6].
Vai trò của nhóm hoạt chất polysaccharide
Ngoài các hợp chất phân tử nhỏ như flavonoid hay anthraquinone, nhóm polysaccharide chiết xuất từ bạch hoa xà thiệt thảo cũng thu hút sự chú ý đặc biệt. Bài tổng quan năm 2021 xác định polysaccharide là thành phần chính và là chất có hoạt tính sinh học quan trọng của loại thảo mộc này [7]. Các polysaccharide này hoạt động như những chất điều hòa miễn dịch hiệu quả, sở hữu nhiều hoạt tính dược lý bao gồm kháng u, chống viêm, chống oxy hóa, chống mệt mỏi và nâng cao khả năng miễn dịch [7].
Tổng lượng polysaccharide khi kết hợp chiết xuất từ bạch hoa xà thiệt thảo và bán chi liên cho thấy những tác dụng đáng kể trong mô hình nghiên cứu các bệnh như ung thư gan, ung thư dạ dày, ung thư trực tràng, u thần kinh đệm và ung thư vòm họng [7]. Tuy nhiên, hoạt tính sinh học của nhóm hợp chất này không cố định mà phụ thuộc nhiều vào yếu tố kỹ thuật [7]. Các nguyên liệu đầu vào khác nhau cùng các phương pháp chiết xuất, tinh chế khác nhau sẽ dẫn đến sự khác biệt lớn về cấu trúc hóa học và hiệu lực sinh học của polysaccharide [7]. Do đó, việc tự ý sắc nấu thủ công tại nhà khó có thể thu được hoạt chất đồng nhất và đạt chuẩn dược lý [7].
Nguy cơ làm giảm hiệu quả của thuốc hóa trị
Trái ngược với hy vọng của nhiều người rằng uống thảo dược song song với hóa trị sẽ giúp tăng hiệu quả tiêu diệt tế bào ung thư, bằng chứng thực nghiệm lại cảnh báo nguy cơ ngược lại. Bệnh nhân ung thư giai đoạn muộn hoặc tái phát thường tự ý dùng thảo dược kết hợp trong thời gian truyền hóa chất nhằm tìm kiếm tác dụng cộng hưởng [8]. Nghiên cứu năm 2014 đã khảo sát tương tác này khi thử nghiệm dịch chiết nước của bạch hoa xà thiệt thảo trên dòng tế bào ung thư vú người MCF-7 [8].
Nghiên cứu chỉ ra rằng phân đoạn thô chứa alkaloid và flavonoid từ thảo dược có hoạt tính kháng tế bào ung thư vú MCF-7, thay vì các thành phần đơn lẻ riêng biệt [8]. Tuy nhiên, phát hiện đáng lo ngại nhất là việc dùng đồng thời dịch chiết nước của bạch hoa xà thiệt thảo lại làm giảm độc tính tế bào của các thuốc hóa trị điều trị ung thư vú gồm doxorubicin, cyclophosphamide và docetaxel đối với tế bào ung thư MCF-7 [8]. Hiện tượng này đồng nghĩa với việc thảo dược có thể bảo vệ tế bào ung thư khỏi tác động tiêu diệt của thuốc hóa trị [8]. Từ kết quả này, các tác giả nghiên cứu đã đưa ra khuyến cáo rõ ràng rằng không nên sử dụng bạch hoa xà thiệt thảo trong quá trình hóa trị ung thư vú [8].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến điều trị thực tế
Những kết quả khả quan trên đĩa petri hay trên chuột thường khiến người dân ngộ nhận rằng thảo dược đã đủ khả năng thay thế thuốc chữa bệnh. Trong quy trình phát triển dược phẩm, việc một hoạt chất ức chế được tế bào ung thư trong ống nghiệm mới chỉ là bước khởi đầu sơ khai nhất [1, 6]. Cơ thể con người là một hệ sinh học vô cùng phức tạp, khác xa hoàn toàn với môi trường tế bào nuôi cấy hay mô hình chuột nhắt [3, 5].
Hiện nay, y văn hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người để xác nhận hiệu quả tiêu u độc lập của bạch hoa xà thiệt thảo. Một chất có thể tiêu diệt tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm nhưng khi uống vào cơ thể người có thể bị enzym phân hủy, không đạt đủ nồng độ trong máu, hoặc bị đào thải trước khi tiếp cận được mô đích. Hơn nữa, việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng không được kiểm soát về hàm lượng hoạt chất, tồn dư kim loại nặng hay nấm mốc có thể gây suy giảm chức năng gan, thận trên nền thể trạng vốn đã suy kiệt của người bệnh ung thư.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận phác đồ điều trị tiêu chuẩn là nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa. Đặc biệt, những bệnh nhân ung thư vú đang trong quá trình truyền hóa chất như doxorubicin, cyclophosphamide hoặc docetaxel tuyệt đối không nên dùng loại thảo mộc này để tránh nguy cơ bị triệt tiêu tác dụng điều trị của hóa chất [8]. Việc tự ý bổ sung nước sắc thảo dược có thể vô tình làm giảm cơ hội khống chế bệnh từ các phác đồ đã được chứng minh hiệu quả [8].
Bên cạnh đó, những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc cơ địa suy nhược nặng không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc liều cao kéo dài. Các chất chuyển hóa trong thảo dược chưa được định lượng rõ ràng có thể làm gia tăng gánh nặng giải độc cho các tạng này. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng không được khuyến cáo sử dụng vì thiếu dữ liệu an toàn toàn diện. Bất kỳ quyết định sử dụng dược liệu nào cũng bắt buộc phải thông qua ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị trực tiếp.
Cách tiếp cận khoa học và lời khuyên sử dụng
Bạch hoa xà thiệt thảo nên được nhìn nhận đúng với bản chất là một vị thuốc y học cổ truyền có đặc tính thanh nhiệt, giải độc và kháng viêm nhẹ, chứ không phải một liệu pháp đặc trị ung thư [3, 4]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ dở phác đồ phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc liệu pháp nhắm trúng đích của bệnh viện để chuyển sang dùng thảo dược đơn thuần. Việc trì hoãn điều trị y khoa chính thống sẽ làm mất đi thời điểm vàng, khiến khối u di căn và tước đoạt cơ hội sống của chính người bệnh.
Nếu muốn sử dụng thảo dược này như một biện pháp hỗ trợ giải nhiệt, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền tại các cơ sở y tế uy tín để được kê đơn phù hợp với thể trạng. Không mua các sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc trên mạng xã hội. Việc dùng thuốc cần tuân thủ đúng liều lượng chỉ định, ngắt quãng hợp lý và theo dõi chặt chẽ các chỉ số men gan, chức năng thận định kỳ. Người bệnh ung thư cần duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, giữ vững tâm lý lạc quan và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y bác sĩ để đạt được kết quả điều trị tối ưu nhất.
