Đúng hay sai: Uống trà hoa tường vi giúp thải độc gan?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc tự nhiên để thanh lọc cơ thể sau những đợt dùng thuốc tây kéo dài hoặc tiệc tùng nhiều bia rượu. Trong số đó, trà từ cây tường vi hay còn gọi là bạch nhất hồng (tên khoa học Lagerstroemia speciosa, thường gọi là banaba) được truyền miệng như một thần dược giúp "thải độc gan" cấp tốc. Thắc mắc uống trà hoa tường vi có thực sự tống khống độc tố khỏi lá gan như lời đồn hay không là mối bận tâm của rất nhiều người chuộng phương pháp tự nhiên.

Câu trả lời ngắn gọn: Lời đồn "thải độc gan" là cách hiểu sai lệch về mặt y học. Cơ thể người thải độc chủ yếu nhờ hệ thống chuyển hóa nội sinh phức tạp tại gan và thận. Trà tường vi không thể thay thế gan làm nhiệm vụ thanh lọc chất độc. Dù vậy, các nghiên cứu khoa học cho thấy các hoạt chất chiết xuất từ lá của loài cây này có khả năng bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ giảm tổn thương do hóa chất hoặc thuốc gây ra trên mô hình động vật thực nghiệm.

Cơ chế tác động bảo vệ gan diễn ra như thế nào?

Gan là cơ quan chịu trách nhiệm xử lý các chất ngoại lai xâm nhập vào cơ thể. Khi chuyển hóa thuốc hoặc độc chất, các gốc tự do có hại sinh ra nhiều, dẫn đến tình trạng mất cân bằng oxy hóa. Tình trạng này làm phá hủy màng tế bào gan, gây hoại tử tế bào và làm rò rỉ các enzyme gan như AST, ALT vào máu.

Cây Lagerstroemia speciosa sở hữu nguồn hợp chất hữu cơ hydroxy và polyhydroxy thực vật dồi dào, nổi bật với đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm ^[1], ^[2]. Khi cơ thể đối mặt với tổn thương do độc chất, các phân tử này hoạt động bằng cách dọn dẹp các gốc tự do nguy hại và kích hoạt hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh ^[1], ^[2]. Nhờ đó, quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào bị chặn đứng, giảm thiểu đáng kể mức độ viêm và tổn thương mô gan ^[1], ^[2].

Chiết xuất dạng vi nhũ tương bảo vệ gan chuột trước độc chất hóa học

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm nghiệm hiệu quả bảo vệ gan của chiết xuất lá Lagerstroemia speciosa bào chế dưới dạng hệ vi nhũ tương tự nhũ hóa (Self-microemulsifying - SME) ^[1]. Dạng bào chế này được áp dụng nhằm khắc phục nhược điểm kém tan của các phân tử thực vật, nâng cao sinh khả dụng nhờ kích thước hạt nhỏ và đặc tính thân lipid ^[1].

Thử nghiệm được thực hiện trên chuột bị gây độc gan cấp tính bằng carbon tetrachloride (CCl4) ^[1]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá các chỉ số men gan bao gồm aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT), alkaline phosphatase (ALP) và bilirubin toàn phần, cùng các chỉ số chống oxy hóa tại gan như peroxy hóa lipid (LPO), catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD) và nồng độ glutathione khử (GSH) ^[1].

Kết quả cho thấy, khi cho chuột uống công thức SME ở liều 100 mg/kg trọng lượng cơ thể, các chỉ số men gan AST, ALT, ALP và bilirubin toàn phần đều được bảo vệ và giảm rõ rệt (P < 0.001), đạt hiệu quả tương đương nhóm dùng thuốc chuẩn silymarin ^[1]. Liều 100 mg/kg này cũng ngăn chặn sự gia tăng nồng độ peroxy hóa lipid (P < 0.001) ^[1]. Đồng thời, các chỉ số chống oxy hóa nội sinh gồm GSH, SOD và CAT ở nhóm dùng chế phẩm tăng lên đáng kể (P < 0.001) so với mức suy kiệt nghiêm trọng ở nhóm chuột nhiễm độc ^[1]. Hình ảnh mô bệnh học xác nhận mô gan chuột hồi phục tương đương nhóm đối chứng bình thường ^[1]. Dù vậy, giới hạn của nghiên cứu là mới chỉ thực hiện trên chuột và sử dụng công thức vi nhũ tương bào chế kỹ thuật cao, không tương đồng hoàn toàn với việc hãm nước trà uống thông thường ^[1].

Tác động giảm tổn thương gan do thuốc trị lao và phong

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2021 đã đánh giá tác động của chiết xuất cồn từ lá Lagerstroemia speciosa (EBLE) đối với tổn thương gan do thuốc isoniazid (INH) trị lao và dapsone (DDS) trị phong gây ra trên chuột ^[2]. Đây là hai loại thuốc điều trị bệnh phổ biến nhưng có nguy cơ gây độc tính cao cho gan ^[2].

Trong thí nghiệm kéo dài 30 ngày, chuột được cho dùng đồng thời DDS với liều 30 mg/kg và INH với liều 50 mg/kg mỗi ngày ^[2]. Sau đó, các nhóm chuột riêng biệt được can thiệp điều trị bằng chiết xuất cồn lá tường vi qua đường uống với liều 500 mg/kg, hoặc dùng silymarin liều 100 mg/kg trong 30 ngày tiếp theo ^[2].

Kết quả ghi nhận việc dùng đồng thời INH và DDS khiến nồng độ men gan trong huyết thanh tăng vọt, chỉ số peroxy hóa lipid tăng cao, các yếu tố kích hoạt viêm gồm TNF-alpha, TGF-beta và NF-kappa B bùng phát, trong khi các chất chống oxy hóa nội sinh như SOD, CAT và glutathione trong mô gan tụt giảm ^[2]. Tuy nhiên, việc điều trị bằng chiết xuất lá tường vi liều 500 mg/kg đã cải thiện đáng kể toàn bộ các rối loạn kể trên, giúp làm dịu phản ứng viêm và khôi phục hoạt động chống oxy hóa tương đương silymarin ^[2]. Điểm hạn chế là nghiên cứu dùng chiết xuất cồn đậm đặc với liều lượng chuẩn hóa gắt gao trên động vật gặm nhấm, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người ^[2].

Hiểu lầm phổ biến về khái niệm "thải độc"

Nhiều người lầm tưởng việc uống trà thảo mộc có tác dụng "rửa sạch" hay "hút hết độc tố" tồn đọng trong gan ra ngoài. Đây là quan niệm không chính xác. Gan không hoạt động như một màng lọc cơ học tích trữ cặn bẩn để cần thảo dược súc rửa. Gan chuyển hóa các chất độc hại thành các hợp chất ít độc hơn rồi đào thải qua mật hoặc thận.

Trà từ lá cây Lagerstroemia speciosa chỉ đóng vai trò cung cấp thêm các chất chống oxy hóa ngoại sinh ^[2]. Chúng giúp hạn chế bớt mức độ hoại tử tế bào khi gan bị các gốc tự do tấn công ^[1], ^[2]. Uống trà không thể trung hòa hay loại bỏ hoàn toàn tác hại của việc lạm dụng rượu bia, ăn uống thực phẩm bẩn hay dùng thuốc bừa bãi.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo dược tự nhiên, trà tường vi không phải là thức uống an toàn tuyệt đối cho mọi đối tượng. Cây Lagerstroemia speciosa từ lâu đã được biết đến trong y học cổ truyền với khả năng hạ đường huyết và hỗ trợ giảm cân ^[2].

Do đó, những người đang điều trị bệnh tiểu đường bằng thuốc tây nếu tự ý uống nhiều trà tường vi có thể đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết quá mức. Người có tiền sử huyết áp thấp, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ không nên tùy tiện sử dụng lượng lớn khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế. Đặc biệt, người đang bị viêm gan cấp tính, suy gan tiến triển hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng trà thảo dược.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Trà thảo dược chứa lá Lagerstroemia speciosa đã được người dân một số nước Đông Nam Á sử dụng từ lâu đời nhờ chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên ^[2]. Bạn có thể thưởng thức trà như một thức uống hỗ trợ lối sống lành mạnh, bổ sung chất chống oxy hóa hằng ngày chứ không nên kỳ vọng chữa khỏi bệnh gan.

Khi dùng, chỉ nên hãm lá khô với nước sôi ở lượng vừa phải, uống cách xa bữa ăn chính và không uống thay thế hoàn toàn nước lọc. Để tối ưu hóa sức khỏe của lá gan, điều quan trọng nhất là hạn chế dung nạp chất độc bằng cách ngưng uống rượu bia, không lạm dụng thuốc giảm đau và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu rau xanh, củ quả tươi. Khi có dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan như vàng da, chán ăn, mệt mỏi kéo dài, người dân cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu và nhận chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Trà từ lá cây tường vi (Lagerstroemia speciosa) thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào gan rõ rệt trước các hóa chất độc hại trong phòng thí nghiệm thông qua cơ chế chống oxy hóa và giảm viêm ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng lại ở động vật và không đồng nghĩa với tác dụng "thải độc" thần kỳ như lời đồn. Hãy xem thảo mộc như giải pháp hỗ trợ bổ sung kết hợp cùng lối sống lành mạnh, không nên xem đây là phương thuốc thay thế điều trị y khoa.