Nhiều người bệnh truyền tai nhau việc sắc uống bạch hoa xà thiệt thảo cùng bán chi liên để hỗ trợ điều trị ung bướu, tiêu viêm. Tuy nhiên, việc tự ý bốc thuốc mà không hiểu rõ cơ sở khoa học hay tỷ lệ dùng có thể dẫn tới tác dụng phụ tiêu hóa không mong muốn [1].

Cặp đôi dược liệu này thực sự có cơ sở nghiên cứu trong y học cổ truyền lẫn hiện đại [1, 2]. Dù vậy, chúng chỉ đóng vai trò hỗ trợ và người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng, tỷ lệ để hạn chế độc tính [1, 6].

Cặp đôi kinh điển trong hỗ trợ điều trị khối u

Theo y học cổ truyền, bạch hoa xà thiệt thảo và bán chi liên phối hợp tạo tác dụng hiệp đồng nhằm "thanh nhiệt giải độc" [1]. Khái niệm này trong y học hiện đại tương đồng với tác dụng chống u bướu [1]. Cặp thảo dược này được ghi nhận là phương pháp cốt lõi thường kê cho người mắc ung thư vú [1, 3].

Bên cạnh đó, bán chi liên vốn có nguồn gốc từ miền nam Trung Quốc, được dùng rộng rãi để chống viêm và lợi tiểu [2]. Khi kết hợp với bạch hoa xà thiệt thảo, bài thuốc giúp bổ trợ giảm nhẹ các triệu chứng viêm nhiễm và ức chế tế bào ác tính [1, 3].

Cơ chế tác động cộng gộp qua lăng kính phân tử

Các nghiên cứu tin sinh học chỉ ra cặp đôi này chứa nhiều hoạt chất quan trọng như quercetin, luteolin và baicalein [2, 8]. Chúng tác động đa mục tiêu lên nhiều chuỗi phản ứng nội bào để ngăn chặn khối u [2, 8].

Tại các mô bệnh, chiết xuất của hai vị thuốc can thiệp vào các đường truyền tín hiệu sinh học phức tạp như Wnt, NF-kappaB và MAPK [6, 7]. Nhờ đó, bài thuốc thúc đẩy quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào u và kìm hãm sự tăng sinh bất thường [6, 7].

Bằng chứng khoa học: Phòng thí nghiệm và khảo sát dân số nói gì?

Một khảo sát dịch tễ học năm 2014 đánh giá việc kê đơn thuốc thảo dược cho người bệnh ung thư vú tại Đài Loan ghi nhận bán chi liên chiếm 17,3% tổng số đơn [1]. Nghiên cứu chỉ ra việc phối hợp hai vị thuốc giúp tạo hiệu ứng cộng gộp thanh nhiệt giải độc, đồng thời đặt ra hướng nghiên cứu làm giảm độc tính đường tiêu hóa của bán chi liên [1].

Năm 2016, nghiên cứu thử nghiệm ống nghiệm phân tích chiết xuất ete dầu hỏa từ hai dược liệu đối với tế bào ung thư nội mạc tử cung [3]. Kết quả cho thấy giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) trên dòng tế bào HEC-1A lần lượt là 275,204 microgam/ml với bán chi liên, 105,826 microgam/ml với bạch hoa xà thiệt thảo, và 148,645 microgam/ml khi dùng dạng cặp đôi [3]. Trên dòng tế bào Ishikawa, giá trị IC50 tương ứng là 189,114 microgam/ml, 77,974 microgam/ml và 137,999 microgam/ml [3]. Nghiên cứu ghi nhận bạch hoa xà thiệt thảo có hoạt tính mạnh nhất, dự đoán do hàm lượng anthraquinone cao hơn [3].

Đến năm 2020, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm kiểm tra phân đoạn ethyl axetat trích xuất từ hai dược liệu theo tỷ lệ khối lượng bằng nhau (1:1) trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7-BOM di căn xương [4]. Kết quả ghi nhận chiết xuất này ức chế sự di cư của tế bào u phụ thuộc theo nồng độ thông qua trục tín hiệu OPN-FAK/ERK/NF-kappaB [4].

Năm 2021, thử nghiệm trên tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ LLC và mô hình chuột mang khối u Lewis cho thấy dạng chiết xuất nước tỷ lệ 1:1 đạt giá trị IC50 ức chế tăng sinh là 0,43 mg/ml [5]. Ở chuột thực nghiệm, liều uống 30 g dược liệu thô/kg giúp ức chế phát quang sinh học của khối u thông qua giảm biểu hiện NLRP3, procaspase-1, caspase-1, PRAP, Bcl-2 và cyclin D1 [5].

Năm 2023, nghiên cứu dược lý mạng kết hợp giải trình tự RNA đơn tế bào ccRCC đã xác định 29 gen trung tâm của cặp đôi thảo dược [6]. Trong đó, hoạt chất quercetin, luteolin và baicalein tương tác trực tiếp lên gen TYMS và KIAA0101 biểu hiện cao ở tế bào miễn dịch tự nhiên NK [6].

Cũng trong năm 2023, nghiên cứu trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng SW620 chỉ ra xử lý bằng hỗn hợp hai vị thuốc nồng độ 1 mg/ml trong 24 giờ đã làm giảm hsa_circ_0039933 [7]. Sự can thiệp này làm ngừng kích hoạt trục hsa-miR-204-5p/wnt11, từ đó kìm hãm tế bào ruột xâm lấn và di căn [7].

Năm 2024, một nghiên cứu dược lý mạng khác về ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) lọc ra 217 hoạt chất từ hai vị thuốc với 63 gen mục tiêu giao thoa [8]. Hoạt chất quercetin, luteolin và baicalein gắn kết tốt với các đích TP53, CDK2, XPO1 và APP, kích hoạt dòng tín hiệu P53 làm giảm tăng sinh tế bào ung thư gan HepG2 trong phòng thí nghiệm [8].

Ngoài ra, một báo cáo ca lâm sàng năm 2017 mô tả việc phối hợp nước sắc bạch hoa xà thiệt thảo và bán chi liên cùng bài thuốc Nhân sâm bại độc tán đã giúp người bệnh hồi phục gần như hoàn toàn tình trạng viêm quanh móng do thuốc trúng đích afatinib sau hai tháng [2].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng

Các dữ liệu hiện tại làm sáng tỏ hoạt tính sinh học đa dạng của bài thuốc [2, 8]. Chiết xuất thảo dược có khả năng tác động đến nhiều đích phân tử và tế bào ung thư bàng quang, đại trực tràng hay ung thư gan [3, 7, 8].

Tuy vậy, phần lớn các kết luận hiện nay dừng lại ở mô hình nuôi cấy tế bào hoặc động vật gặm nhấm [5, 6, 8]. Các khảo sát trên người chủ yếu dựa trên hồi cứu đơn thuốc y học cổ truyền [1]. Cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn để xác định hiệu quả kéo dài thời gian sống trên cơ thể người bệnh [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị u

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể thay thế hóa xạ trị hay phẫu thuật. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng làm lỡ mất giai đoạn điều trị vàng của bệnh lý ác tính.

Bên cạnh đó, việc cho rằng uống càng đặc thì tiêu u càng nhanh cũng không đúng. Việc tự ý tăng liều sắc nấu dễ dẫn đến tình trạng ngộ độc gan, kích ứng niêm mạc ruột mà không đem lại thêm lợi ích tiêu diệt tế bào u [1].

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

Nghiên cứu chỉ ra việc dùng đơn độc bán chi liên có thể gây ra một số tác dụng ngoại ý trên đường tiêu hóa [1]. Những người có tỳ vị hư hàn, hay đau bụng, rối loạn tiêu hóa hoặc tiêu chảy mạn tính cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng [1].

Bệnh nhân đang tiếp nhận các phác đồ thuốc trúng đích, hóa trị liệu hoặc có bệnh lý suy gan, suy thận bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi [2].

Cách dùng khoa học và lưu ý kết hợp

Trong các nghiên cứu thực nghiệm, hỗn hợp hai dược liệu thường được chiết xuất và sử dụng theo tỷ lệ khối lượng tương đương 1:1 để tối ưu hoạt tính chống tăng sinh [5, 6]. Nước sắc thảo dược không nên để qua đêm ngoài không khí để tránh ôi thiu và biến chất.

Người bệnh không tự ý bỏ các biện pháp điều trị y học hiện đại như phẫu thuật hay hóa chất [3, 6]. Việc dùng thảo dược chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ phục hồi và giảm nhẹ triệu chứng khi được thầy thuốc y học cổ truyền và bác sĩ chuyên khoa đồng thuận [1, 3].

Bạch hoa xà thiệt thảo kết hợp bán chi liên là bài thuốc có tiềm năng bổ trợ rõ rệt [1, 5]. Tuy nhiên, việc ứng dụng cần dựa trên tư vấn chuyên môn, phối hợp đúng liều lượng và luôn duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và tuân thủ liệu trình y khoa chính thống.