Dân gian coi bạch truật là vị thuốc đầu bảng giúp kiện tỳ, an thai. Nhiều thai phụ tự ý tìm mua sắc uống khi thấy mệt mỏi hoặc dọa sảy thai. Quan niệm này bắt nguồn từ các bài thuốc cổ truyền truyền miệng qua nhiều thế hệ [1].
Khoa học hiện đại đưa ra câu trả lời thận trọng: chưa có bằng chứng lâm sàng chuẩn xác nhận tác dụng an thai. Ngược lại, dữ liệu độc học thực nghiệm cho thấy dùng liều cao có thể gây dị tật và chết lưu [2].
Cơ chế tác động và những hoạt chất chính
Bạch truật có tên khoa học là Atractylodes macrocephala Koidz., thuộc họ Cúc (Asteraceae) [2]. Phần thân rễ (AMR) chứa nhiều nhóm hợp chất sinh học khác nhau [2]. Dược liệu này từ xưa được ứng dụng nhằm bổ khí, kiện tỳ, trừ thấp và ngừa sảy thai [1].
Nghiên cứu hiện đại đã chiết xuất và phân lập hơn 20 loại polysaccharide từ vị thuốc này [1]. Các phương pháp chiết xuất gồm sắc nước, hỗ trợ siêu âm, enzyme phức hợp và hỗ trợ vi sóng [1]. Các polysaccharide này cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch, bảo vệ gan và bảo vệ niêm mạc dạ dày - ruột [1].
Dù vậy, thành phần của dược liệu thô rất phức tạp. Bên cạnh các hoạt chất bổ trợ, thân rễ cây còn chứa các phân đoạn glycoside [2]. Những phân đoạn này tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên phôi thai khi đi vào tuần hoàn [2].
Dữ liệu độc học thai kỳ từ các thử nghiệm động vật
Nhiều tài liệu y học cổ truyền kinh điển thiếu thông tin đáng tin cậy về rủi ro thai kỳ [3]. Một số thử nghiệm động vật trước đây đã xem xét độc tính sinh sản của dược liệu này [3]. Nghiên cứu của Li và cộng sự thực hiện trên chuột nhắt, chuột cống và thỏ ghi nhận độc tính đáng chú ý [3].
Thử nghiệm này mô tả tỷ lệ tử vong trước và sau sinh tăng lên ở động vật phơi nhiễm [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dị tật bẩm sinh xuất hiện khi dùng bạch truật ở mức liều cao [3].
Năm 2024, một công trình công bố trên tạp chí khoa học đã làm sáng tỏ hơn cơ chế gây độc phôi [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân tích các phân đoạn chiết xuất bằng sắc ký lớp mỏng [2]. Sau đó, họ sàng lọc qua mô hình nuôi cấy tế bào mầm chi chuột (micromass) và nuôi cấy toàn bộ phôi chuột in vitro [2].
Kết quả in vitro và in vivo trên chuột mang thai xác nhận các phân đoạn giàu glycoside (ký hiệu AMR-A-IIa và AMR-A-IIb) gây độc tính phôi rõ rệt [2]. Động vật mang thai dùng các phân đoạn này bị tăng tỷ lệ thai chết lưu và dị tật chi bẩm sinh ở con non [2]. Bằng phương pháp khối phổ MALDI-TOF/TOF-MS, các nhà khoa học đã nhận diện được dẫn xuất cycasin trong các phân đoạn này [2]. Đây là chất bị nghi ngờ trực tiếp gây ra hiện tượng biến dạng chi [2].
Bằng chứng lâm sàng ở người còn nhiều tranh cãi
Một nghiên cứu đánh giá lại công bố năm 2014 đã xem xét kỹ các dữ liệu an toàn thai kỳ [3]. Các tác giả đã phân tích lại nghiên cứu thực nghiệm của Li cùng các tổng quan nghiên cứu lâm sàng về dọa sảy thai [3]. Mục tiêu là đối chiếu kết quả động vật với quy chuẩn quốc tế và dữ liệu người dùng [3].
Kết quả đánh giá cho thấy nghiên cứu thực nghiệm của Li bộc lộ nhiều điểm không nhất quán [3]. Các số liệu liên quan đến dị tật bẩm sinh chưa đủ độ chặt chẽ theo chuẩn ICH [3]. Điều này cho thấy nguy cơ trên động vật chưa thể kết luận chắc chắn cho người [3].
Mặt khác, các tài liệu lâm sàng hiện có về việc dùng bạch truật trị dọa sảy thai còn sơ sài [3]. Bằng chứng xác nhận dược liệu này an toàn tuyệt đối cho người mẹ mang thai vẫn còn bỏ ngỏ [3]. Việc xem bạch truật là vị thuốc an thai vô hại là nhận định thiếu căn cứ kiểm chứng [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên thì không gây độc. Thực tế, thân rễ bạch truật chứa hỗn hợp nhiều chất chưa được bóc tách hoàn toàn [2]. Dẫn xuất cycasin được tìm thấy trong thành phần tự nhiên của cây có khả năng gây dị tật chi trên mô hình động vật [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống càng nhiều càng bổ để giữ thai. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh độc tính phôi thai và nguy cơ dị tật phụ thuộc vào liều dùng [2]. Liều cao làm tăng mạnh biến cố thai chết lưu ở động vật mang thai [2].
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn giữa tác dụng hỗ trợ tiêu hóa và tác dụng bảo vệ thai. Polysaccharide có thể tốt cho đường ruột nhưng không đồng nghĩa toàn bộ củ bạch truật đều an toàn cho phôi đang phân chia tế bào [3, 4]. Việc tự sắc uống nguyên củ thảo dược khiến thai phụ hấp thu cả những phân đoạn gây hại [2].
Ai nên tuyệt đối thận trọng?
Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ cần thận trọng cao nhất. Đây là giai đoạn các cơ quan và mầm chi của phôi thai hình thành mạnh mẽ [2]. Dẫn xuất cycasin có thể can thiệp vào quá trình này và để lại hậu quả nghiêm trọng [2].
Thai phụ có tiền sử lưu thai, dọa sảy thai liên tiếp không nên tự ý dùng thuốc sắc. Việc uống thảo dược không rõ hàm lượng hoạt chất có thể làm tăng nguy cơ chết phôi thay vì bảo vệ thai [1, 3].
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn chuyển hóa cũng cần cảnh giác. Dược tính phức tạp từ các phân đoạn chiết xuất thô đòi hỏi cơ quan nội tạng phải xử lý nhiều hơn [1]. Thai phụ đang dùng thuốc tây điều trị bệnh mạn tính cần tránh kết hợp bừa bãi.
Hướng tiếp cận an toàn cho thai phụ
Thai phụ không tự ý mua vị thuốc thô về sắc uống thay trà hoặc dùng dài ngày. Nếu muốn sử dụng, sản phụ bắt buộc phải khám và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa phụ sản và y học cổ truyền. Thầy thuốc sẽ cân nhắc giữa lợi ích điều trị tỳ vị và nguy cơ tiềm ẩn cho phôi [3, 4].
Tuyệt đối không dùng dược liệu để tự điều trị các dấu hiệu đau bụng, ra máu báo dọa sảy. Khi xuất hiện triệu chứng bất thường, thai phụ phải đến ngay cơ sở y tế để siêu âm và kiểm tra tim thai. Việc trì hoãn can thiệp y tế hiện đại để uống thuốc nam có thể gây nguy hiểm cho tính mạng cả mẹ lẫn con.
Trường hợp được bác sĩ chỉ định bài thuốc có vị này, người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng và thời gian. Không tự ý tăng liều để "tăng tác dụng an thai" vì ngưỡng liều cao đã được chứng minh gây độc trên mô hình phôi [2].
Lời khuyên cân bằng
Quan niệm dân gian về tác dụng an thai của bạch truật chưa được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng hiện đại đạt chuẩn [3]. Thử nghiệm tiền lâm sàng đã phát hiện thành phần có thể gây dị tật chi và độc phôi [2]. Thai phụ không tự ý dùng dược liệu này trong thai kỳ; luôn tham vấn nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.
