Nhiều người bệnh có thói quen kết hợp thuốc tây cùng các bài thuốc dân gian nhằm nâng cao thể trạng hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh nan y. Trong số các loại thảo dược thường dùng, bạch hoa xà thiệt thảo (tên khoa học là Oldenlandia diffusa hay Hedyotis diffusa Willd) được nhắc đến rất nhiều nhờ đặc tính thanh nhiệt và hỗ trợ kháng u. Tuy nhiên, việc uống chung thảo dược với thuốc tân dược chuyển hóa qua gan có gây nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm hay không là điều khiến không ít người lo lắng.

Dựa trên các nghiên cứu dược động học hiện có, bạch hoa xà thiệt thảo không gây ảnh hưởng hay làm thay đổi có ý nghĩa thống kê lên hoạt tính của 5 enzym chuyển hóa thuốc chủ chốt tại gan thuộc hệ thống Cytochrome P450 [1]. Dù vậy, hoạt chất axit ursolic chiết xuất từ loại cây này lại có khả năng ức chế một enzym chuyên biệt khác là CYP19A1 [2], do đó người bệnh vẫn cần cẩn trọng và theo dõi sát sao khi phối hợp điều trị.

Hệ enzym CYP450 tại gan hoạt động như thế nào?

Gan là cơ quan chính đảm nhận vai trò thanh lọc và chuyển hóa phần lớn các hợp chất ngoại lai đi vào cơ thể. Để thực hiện nhiệm vụ này, tế bào gan dựa vào một siêu họ enzym chuyển hóa thuốc quan trọng bậc nhất mang tên Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP450) [1]. Hệ thống enzym này tham gia vào quá trình chuyển hóa của khoảng 96% các loại thuốc đang lưu hành trên thị trường hoặc đang được phát triển [3].

Trong số rất nhiều dạng đồng phân enzym CYP450 tồn tại ở gan người, có 5 phân nhóm chính đóng vai trò chủ chốt gồm: CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6, CYP2C19 và CYP3A4 [1]. Chỉ riêng 5 phân nhóm enzym này đã chịu trách nhiệm xử lý và chuyển hóa trên 90% các loại thuốc dùng trong điều trị lâm sàng [1]. Khi một chất ức chế hoặc kích thích các enzym này, nồng độ thuốc tây dùng kèm có thể bị biến đổi mạnh, gây ra ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị.

Bên cạnh các enzym chuyển hóa thuốc kinh điển, hệ thống CYP450 còn bao gồm các enzym đặc thù khác tham gia vào quá trình sinh tổng hợp nội tiết tố, tiêu biểu là CYP19A1 (còn gọi là aromatase) [2]. Sự điều hòa hay ức chế các enzym chuyên biệt này có thể tạo ra những biến đổi lớn về mặt sinh học và ảnh hưởng trực tiếp đến bệnh lý [2].

Nghiên cứu cocktail đánh giá bạch hoa xà thiệt thảo trên CYP450

Để giải quyết câu hỏi liệu bạch hoa xà thiệt thảo có gây tương tác bất lợi khi dùng chung với thuốc tân dược hay không, một nghiên cứu đã được công bố vào năm 2018 sử dụng phương pháp thử nghiệm cocktail trên chuột [1]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã dùng 5 loại thuốc mẫu đặc hiệu để đại diện cho hoạt tính của 5 phân nhóm enzym CYP450 quan trọng nhất ở gan [1].

Cụ thể, nghiên cứu sử dụng phenacetin để đánh giá CYP1A2, omeprazole kiểm tra CYP2C19, tolbutamide cho CYP2C9, metoprolol cho CYP2D6 và midazolam đại diện cho CYP3A4 [1]. Mẫu máu sau đó được làm kết tủa bằng acetonitrile và định lượng chính xác nồng độ các chất thử bằng hệ thống sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ hai lần (UHPLC-MS/MS) [1].

Kết quả thực nghiệm cho thấy, việc sử dụng bạch hoa xà thiệt thảo không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (với P > 0,05) đối với các thông số dược động học của cả 5 loại thuốc mẫu thử nghiệm [1]. Điều này chứng minh thảo dược không làm tăng hay giảm hoạt tính chuyển hóa của các phân nhóm CYP1A2, CYP2C19, CYP2C9, CYP2D6 và CYP3A4 [1]. Dữ liệu này cung cấp định hướng lâm sàng quan trọng, cho thấy bạch hoa xà thiệt thảo có độ an toàn tốt khi phối hợp trong các bài thuốc [1].

Hoạt chất axit ursolic và khả năng ức chế enzym CYP19A1

Mặc dù không ảnh hưởng đến các enzym chuyển hóa thuốc chung, bạch hoa xà thiệt thảo và thành phần hoạt tính chính của nó là axit ursolic lại có tác động rõ rệt lên một enzym CYP cụ thể khác [1, 2]. Axit ursolic là một hợp chất triterpenoid có hoạt tính sinh học cao, tập trung nhiều trong dịch chiết bạch hoa xà thiệt thảo [2].

Một nghiên cứu công bố vào năm 2022 đã khám phá cơ chế của axit ursolic lên enzym CYP19A1 (aromatase) [2]. Nghiên cứu tiến hành mô phỏng gắn kết phân tử 3D so sánh điểm số của axit ursolic với các thuốc ức chế aromatase tiêu chuẩn như letrozole và exemestane [2]. Tiếp đó, các nhà khoa học thử nghiệm dịch chiết cồn của bạch hoa xà thiệt thảo, axit ursolic và 5-fluorouracil (5-FU) trên các dòng tế bào ung thư dạ dày (AGS, SC-M1, MKN45) và trên mô hình khối u cấy ghép MKN45 ở động vật [2].

Kết quả mô phỏng cho thấy axit ursolic có điểm số khớp nối tuyệt vời với cấu trúc 3D của enzym aromatase [2]. Dịch chiết cồn giàu axit ursolic của bạch hoa xà thiệt thảo thể hiện độc tính tế bào chống lại các tế bào ung thư dạ dày [2]. Hợp chất này hoạt động như một chất làm bất hoạt (silencer) biểu hiện gen CYP19A1/aromatase [2]. Khi thử nghiệm đơn liều trên mô hình khối u cấy ghép trong 6 tuần, axit ursolic đạt chỉ số ức chế khối u (TSI) lên tới 90% [2]. Đáng chú ý, axit ursolic còn tạo tác dụng hiệp đồng hỗ trợ phác đồ điều trị tiêu chuẩn bằng 5-FU trong điều kiện in vitro [2].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những giới hạn hiện tại

Bạch hoa xà thiệt thảo vốn là một vị thuốc y học cổ truyền phương Đông quen thuộc, thường được dùng điều trị các bệnh lý viêm nhiễm và nhiễm trùng như viêm phổi, viêm ruột thừa hay nhiễm trùng đường tiết niệu [1]. Ngoài ra, loại thảo dược này và hoạt chất chính axit ursolic đã được báo cáo là có tác dụng kháng ung thư và điều hòa miễn dịch [1]. Các nhà nghiên cứu từng ghi nhận tiềm năng điều trị của cây đối với ung thư biểu mô tế bào gan, ung thư đại trực tràng và ung thư vú [1].

Dữ liệu thực nghiệm năm 2018 mang lại tín hiệu rất tích cực về mặt an toàn, cho thấy nguy cơ tương tác thuốc qua 5 phân nhóm CYP450 chuyển hóa thuốc chính là rất thấp [1]. Tuy nhiên, người bệnh và thầy thuốc cần nhìn nhận rõ các giới hạn khoa học hiện hành.

Thử nghiệm cocktail đánh giá 5 phân nhóm CYP450 mới chỉ được thực hiện trên đối tượng chuột thí nghiệm thông qua đo lường dược động học [1]. Dù hệ thống này có tính tương đồng cao, cơ thể người vẫn có thể có những khác biệt về đáp ứng sinh học. Thêm vào đó, việc axit ursolic ức chế mạnh biểu hiện gen CYP19A1 mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm mô phỏng phân tử, tế bào nuôi cấy in vitro và mô hình u cấy ghép trên động vật [2]. Cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định hoàn toàn mức độ an toàn tuyệt đối.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Rất nhiều người bệnh mang tâm lý cho rằng "thuốc nam, thảo mộc là cây cỏ tự nhiên nên hoàn toàn vô hại", có thể uống thoải mái cùng bất kỳ loại thuốc tây nào mà không lo biến chứng. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Trong thực tế dược lý, hiện tượng ức chế enzym CYP450 là nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến các tương tác bất lợi giữa thuốc với thuốc hoặc giữa thuốc với thảo dược [4].

Một hiểu lầm khác là quy đồng mọi loại thảo mộc đều tương tác giống nhau. Ví dụ, loài thảo dược Hypericum perforatum (cỏ St. John's wort) khi dùng dài ngày trên chuột đã làm tăng hoạt tính oxy hóa ở gan đối với cơ chất của Cyp3a lên 95% và tăng hoạt tính của Cyp2c lên 34% [3]. Ngược lại, bạch hoa xà thiệt thảo lại không gây biến đổi có ý nghĩa thống kê đối với các phân nhóm CYP450 chính này [1]. Sự khác biệt giữa các loài thực vật là rất lớn, không thể tự ý suy đoán mức độ an toàn của cây này sang cây khác.

Ngoài ra, việc tự ý kết hợp bạch hoa xà thiệt thảo cùng các thuốc hóa trị như 5-FU vì nghe nói có tác dụng hiệp đồng in vitro [2] cũng là sai lầm nguy hiểm. Mọi sự phối hợp điều trị khi chưa có chỉ định và kiểm soát của bác sĩ đều có thể dẫn tới những tác dụng không mong muốn khó lường.

Ai nên thận trọng khi sử dụng bạch hoa xà thiệt thảo?

Dù bạch hoa xà thiệt thảo cho thấy độ an toàn tốt trong các thử nghiệm phối hợp thuốc [1], một số nhóm đối tượng bắt buộc phải đặc biệt thận trọng:

  • Người đang điều trị bệnh lý dạ dày bằng thuốc tân dược: Do dịch chiết cồn bạch hoa xà thiệt thảo và axit ursolic tác động lên dòng tế bào và mô hình ung thư dạ dày [2], những người đang dùng thuốc điều trị dạ dày chuyên sâu không nên tự ý dùng bổ sung để tránh thay đổi đáp ứng điều trị.
  • Bệnh nhân ung thư đang dùng phác đồ hóa trị (như 5-FU): Mặc dù axit ursolic có tương tác hiệp đồng với 5-FU trong nghiên cứu in vitro [2], việc tự ý uống thảo dược có thể làm thay đổi độ nhạy cảm của tế bào hoặc gây xung đột với phác đồ chuẩn mà bác sĩ đang theo dõi.
  • Người mắc bệnh lý nhạy cảm với hormone: Vì axit ursolic hoạt động như một chất ức chế enzym aromatase (CYP19A1) [2] - enzym tham gia vào quá trình sinh tổng hợp estrogen, những người có bệnh lý liên quan đến nội tiết cần hết sức cẩn trọng.
  • Bệnh nhân mắc nhiều bệnh nền, dùng cùng lúc nhiều thuốc: Những người đang dùng các thuốc chuyển hóa mạnh qua gan luôn có nguy cơ tiềm ẩn về tương tác. Bất kỳ sự bổ sung thảo dược nào cũng cần thông qua ý kiến chuyên môn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để việc sử dụng bạch hoa xà thiệt thảo mang lại hiệu quả mà không gây ảnh hưởng bất lợi cho sức khỏe, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý tăng liều: Dùng đúng liều lượng theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, tuyệt đối không tự ý sắc thuốc quá đặc hoặc uống kéo dài liên tục nhiều tháng.
  • Uống cách xa thời điểm dùng thuốc tây: Để hạn chế tối đa nguy cơ cản trở hấp thu cơ học tại đường tiêu hóa, nên uống thảo dược cách thời điểm uống thuốc tây ít nhất từ 1 đến 2 giờ.
  • Cách thức chế biến: Trong các nghiên cứu khoa học, hoạt tính sinh học thường được ghi nhận từ dạng chiết xuất cồn hoặc các bài thuốc sắc truyền thống [1, 2]. Cần chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, tránh lẫn tạp chất hoặc nấm mốc gây hại thêm cho gan.
  • Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa khi dùng chung thảo dược với thuốc tây, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra.

Nhìn chung, các dữ liệu khoa học cho thấy bạch hoa xà thiệt thảo không gây ảnh hưởng đáng kể lên 5 phân nhóm enzym chuyển hóa thuốc chính tại gan [1], cho thấy hồ sơ tương đối an toàn khi phối hợp thuốc. Dẫu vậy, thảo dược vẫn chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh như axit ursolic tác động lên enzym CYP19A1 [2]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc chữa bệnh và luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi kết hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào.