Nhiều người bệnh ung thư thường rỉ tai nhau về các bài thuốc dân gian từ thảo dược để cứu vãn hy vọng điều trị. Trong số các cây thuốc được truyền tụng nhiều nhất, bán chi liên nổi lên như một phương thuốc có khả năng tiêu diệt khối u.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự "thần kỳ" như lời đồn thổi trên mạng xã hội? Câu trả lời ngắn gọn là bán chi liên mới dừng ở mức có tiềm năng sinh học trong phòng thí nghiệm và bước đầu thử nghiệm pha 1 ở người với một dạng chiết xuất đặc biệt, hoàn toàn chưa đủ bằng chứng để khẳng định có thể trị khỏi ung thư trên thực tế.
Bán chi liên là gì và dùng thế nào trong y học cổ truyền?
Bán chi liên (danh pháp khoa học: Scutellaria barbata) là loài thảo mộc lâu năm thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), thường phân bố tại vùng đồng bằng ẩm ướt ở Đông Nam Trung Quốc [1]. Chi Scutellaria là một trong những chi lớn nhất của họ Lamiaceae với hơn 350 loài khác nhau [1]. Cây thường nở hoa rộ vào cuối mùa hè, phần thân trên mặt đất được thu hái rồi sấy khô nhằm phát huy đặc tính trị liệu [1].
Trong y học cổ truyền Trung Quốc, bán chi liên từ lâu đã được ghi nhận với các công năng chính gồm thanh nhiệt giải độc, tán ứ chỉ huyết, tiêu thũng lợi niệu [2]. Thảo dược này cũng hay được bốc đơn để điều trị các chứng viêm nhiễm [3]. Nghiên cứu phỏng vấn bán cấu trúc với 15 thầy thuốc y học cổ truyền tại Bắc Kinh và Nam Kinh (Trung Quốc) năm 2016 ghi nhận ung thư là mặt bệnh được ứng dụng nhiều nhất của vị thuốc này [3]. Đáng chú ý, các thầy thuốc tại Bắc Kinh dùng bán chi liên cho các trường hợp nhiễm trùng và viêm thường xuyên hơn so với đồng nghiệp tại Nam Kinh (p < 0,05) [3].
Các nghiên cứu hóa học hiện đại đã phân lập được nhiều nhóm hoạt chất quan trọng từ bán chi liên như terpenoid, flavonoid, polysaccharide và tinh dầu bay hơi [2]. Những thành phần này sở hữu phổ tác dụng dược lý đa dạng, bao gồm khả năng kháng u, chống virus, diệt khuẩn, kháng oxy hóa và điều hòa miễn dịch [2], cũng như các tác dụng giảm đau, chống ký sinh trùng [1].
Cơ chế ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm
Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian, nhiều nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm chiết xuất bán chi liên trên các dòng tế bào ung thư người nuôi cấy. Cơ chế nổi bật nhất là khả năng kích hoạt quá trình tự hủy (apoptosis) và làm ngừng chu kỳ tế bào khối u.
Một nghiên cứu công bố năm 2004 trên dòng tế bào ung thư phổi A549 cho thấy dịch chiết cồn của cây ức chế mạnh sự tăng sinh của tế bào với giá trị IC50 đạt 0,21 mg/ml [4]. Bán chi liên gây chết tế bào thông qua cơ chế độc tế bào và apoptosis, đi kèm biến đổi biểu hiện gen [4]. Phân tích mảng cDNA chỉ ra 16 gen liên quan đến tổn thương DNA, kiểm soát chu kỳ tế bào, gắn kết acid nucleic và phosphoryl hóa protein đã thay đổi biểu hiện trên 5 lần [4]. Đặc biệt, thụ thể CD209 liên quan đến chức năng tế bào đuôi gai (dendritic cell) bị giảm biểu hiện đột biến tới 102 lần [4].
Năm 2007, một thử nghiệm khác trên dòng tế bào lơ-xê-mi tiền tủy bào HL-60 mang đột biến gen p53 phát hiện chiết xuất bán chi liên (SBE) ức chế tế bào phụ thuộc vào nồng độ và thời gian [5]. Dịch chiết gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 [5]. Về mặt phân tử, chiết xuất làm sụt giảm rõ rệt biểu hiện protein của cyclin A, D1, D2, D3, E cùng các kinase phụ thuộc cyclin liên kết (CDK2, CDK4, CDK6), đồng thời tăng cường yếu tố ức chế p21 [5]. Ở hạ lưu dòng thác tín hiệu, SBE làm giảm phosphoryl hóa protein retinoblastoma, gia tăng quần thể tế bào ở pha sub-G1, gây đứt gãy DNA và thoái hóa protein ức chế caspase [5].
Năm 2016, tác động của dịch chiết cồn bán chi liên (ESB) tiếp tục được ghi nhận trên tế bào ung thư biểu mô dạ dày người MKN-45 [6]. Kết quả thử nghiệm MTT cho thấy ESB làm tăng quần thể sub-G1, khử cực màng ty thể rõ rệt, kích hoạt mạnh mẽ caspase-3 và caspase-9 [6]. Dược liệu ức chế phân chia tế bào qua điều hòa con đường tín hiệu MAPK và làm tăng giải phóng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trong nội bào [6]. Khi phối hợp với hóa chất như cisplatin, etoposide hay doxorubicin, ESB làm tăng độ nhạy hóa trị của tế bào dạ dày [6].
Dược lý mạng năm 2022 cũng phân tích đặc tính ADME của các hoạt chất dạng uống trong bán chi liên nhằm tìm hiểu tiềm năng trên ung thư biểu mô tế bào gan (HCC), xác định các chất không đi qua hàng rào máu não để giảm tác dụng ngoại ý [7]. Trên mô hình tế bào ung thư bàng quang, việc phối hợp bán chi liên và bạch hoa xà thiệt thảo làm giảm kích hoạt đường truyền Akt thông qua việc ức chế miR-155, hạ thấp biểu hiện protein chống tự hủy Bcl-2 và Mcl-1, từ đó thúc đẩy tế bào khối u tự chết [8].
Bằng chứng lâm sàng: BZL101 trên bệnh nhân ung thư vú
Nghiên cứu trong ống nghiệm dù khả quan đến đâu cũng không thể xem là căn cứ chữa bệnh trực tiếp trên cơ thể người sống. Cơ thể người có quá trình chuyển hóa, đào thải, khả năng hấp thu và hệ vi sinh phức tạp mà đĩa thí nghiệm không bao giờ mô phỏng được.
Bán chi liên là một trong số ít thảo dược được đưa vào nghiên cứu lâm sàng hiện đại dưới dạng bào chế tinh khiết mã hiệu BZL101. Đây là dạng chiết xuất cô đặc chuẩn hóa từ bán chi liên đang được nghiên cứu thử nghiệm chuyên sâu trên bệnh nhân ung thư vú [1]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng xác nhận BZL101 thể hiện độc tính tế bào chọn lọc trên cả tế bào ung thư vú có thụ thể nội tiết (ER+) và không có thụ thể nội tiết (ER-) [1].
Về mặt lâm sàng trên người, tổng quan y văn cho thấy BZL101 mới chỉ bước qua các thử nghiệm an toàn sớm là Pha Ia và Pha Ib trên những bệnh nhân mắc ung thư vú di căn [3]. Kết quả ở các pha ban đầu này đem lại một số tín hiệu khích lệ nhất định về tính an toàn và khả năng dung nạp liều [3].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo: Pha Ia và Ib là các thử nghiệm quy mô nhỏ, nhiệm vụ cốt lõi là dò liều an toàn tối đa và quan sát sơ bộ độc tính ở người, hoàn toàn chưa phải thử nghiệm pha III quy mô lớn để xác định thuốc có giúp kéo dài thời gian sống hay tiêu biến khối u hay không. Hiện tại, chưa có bất kỳ cơ quan quản lý dược phẩm uy tín nào phê duyệt BZL101 hay bán chi liên làm thuốc điều trị ung thư tiêu chuẩn.
Sự khác biệt giữa y học cổ truyền và thử nghiệm phương Tây
Có một khoảng cách rất lớn giữa cách dùng bán chi liên của các thầy thuốc y học cổ truyền phương Đông và cách tiếp cận chiết xuất đơn độc của các nhà nghiên cứu phương Tây.
Khảo sát lâm sàng năm 2016 ghi nhận: trong khi phương Tây dùng chế phẩm dịch chiết BZL101 đơn lẻ với liều lượng rất cao và thời gian kéo dài, các thầy thuốc đông y tại Bắc Kinh và Nam Kinh lại dùng bán chi liên với liều nhỏ hơn, trong thời gian ngắn hơn [3]. Đáng chú ý, các thầy thuốc cổ truyền không bao giờ dùng đơn độc một vị bán chi liên mà luôn phối ngũ cùng nhiều vị thuốc khác để tăng cường hiệu quả và giảm thiểu tác dụng phụ không mong muốn [3].
Vị thuốc kết hợp phổ biến nhất được ghi nhận là bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa) (p < 0,05) [3], [8]. Cặp thảo dược này thường được coi là bài thuốc cốt lõi dùng trên các bệnh nhân ung thư đường tiết niệu hoặc bàng quang [8]. Ngoài ra, giới chuyên gia y học cổ truyền nhấn mạnh yếu tố biện chứng luận trị theo thể trạng và triệu chứng của từng cá nhân là chìa khóa đạt hiệu quả trị liệu tối đa, một chi tiết thường bị bỏ quên trong các thử nghiệm lâm sàng theo chuẩn phương Tây [3].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Hiểu lầm tai hại và phổ biến nhất hiện nay là việc đồng nhất: "dịch chiết bán chi liên ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm" nghĩa là "sắc nước bán chi liên uống sẽ làm teo khối u trong người". Một chất có thể tiêu diệt tế bào ung thư trong đĩa petri không đồng nghĩa nó sẽ tới được vị trí khối u khi đi qua đường tiêu hóa của cơ thể người.
Nghiên cứu dược lý mạng năm 2022 về ung thư gan chỉ ra rằng các dữ liệu hiện có vẫn chịu nhiều hạn chế từ cơ sở dữ liệu tính toán, một số hoạt chất được sàng lọc thậm chí chưa có tác dụng dược lý cụ thể trên thực tế [7]. Các nghiên cứu tế bào phổi A549 hay dạ dày MKN-45 đều được thực hiện trên môi trường nuôi cấy khép kín ngoài cơ thể [4], [6].
Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý đun sắc bán chi liên thô hoàn toàn khác biệt với việc sử dụng dịch chiết chuẩn hóa nồng độ BZL101 đã qua kiểm định hàm lượng trong phòng thí nghiệm [3], [1].
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh ung thư đang trong quá trình điều trị tích cực bằng hóa trị, xạ trị, phẫu thuật hoặc thuốc đích tuyệt đối không được tự ý bổ sung nước sắc bán chi liên liều cao mà không có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa ung bướu.
Dù nghiên cứu ghi nhận dịch chiết có thể làm tăng độ nhạy của một số hóa chất như cisplatin, doxorubicin trên tế bào ung thư dạ dày [6], việc tự phối hợp không kiểm soát ngoài đời thực tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc, làm biến đổi nồng độ thuốc điều trị chính hoặc gây tổn hại chức năng gan, thận của bệnh nhân vốn đang suy giảm.
Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan thận, viêm loét đường tiêu hóa nặng, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần thận trọng tối đa, không dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa liều lượng.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để áp dụng các tri thức khoa học một cách an toàn và tỉnh táo trong đời sống:
Thứ nhất, người bệnh tuyệt đối không bỏ phác đồ điều trị chuẩn mực tại bệnh viện để chuyển sang dùng các bài thuốc thảo dược bán chi liên trôi nổi.
Thứ hai, nếu muốn sử dụng bán chi liên như một liệu pháp hỗ trợ nâng đỡ cơ thể theo y học cổ truyền, người bệnh bắt buộc phải đến khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín có bác sĩ chuyên môn. Tại đây, bác sĩ sẽ biện chứng để phối hợp bán chi liên với các vị thuốc khác (như bạch hoa xà thiệt thảo) đúng liều lượng, theo từng đợt ngắn hạn nhằm hạn chế độc tính [3].
Thứ ba, luôn thông báo minh bạch danh sách các loại thảo dược dự định sử dụng với bác sĩ ung bướu trực tiếp điều trị để phòng ngừa nguy cơ tương tác với thuốc hóa trị hoặc thuốc miễn dịch.
Bán chi liên là vị thảo dược có tiềm năng nghiên cứu lớn với nhiều hoạt chất kháng u triển vọng trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, khoảng cách từ đĩa nuôi cấy tế bào đến một viên thuốc điều trị ung thư được cấp phép cho người vẫn còn rất xa. Giữ vững tâm lý, tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống kết hợp lối sống lành mạnh mới là chiếc chìa khóa vững chắc nhất bảo vệ sức khỏe người bệnh.
