Nhiều người dù ăn uống đủ chất nhưng cơ thể vẫn luôn trong trạng thái mệt mỏi, xanh xao do thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là folate (vitamin B9). Tình trạng thiếu máu và suy kiệt vi chất kéo dài thường khiến người bệnh loay hoay tìm kiếm nguyên nhân từ chế độ ăn mà quên mất rằng thủ phạm có thể nằm ở chính đường tiêu hóa.
Thực tế, tổn thương tại ruột non do các bệnh lý tự miễn và viêm ruột mãn tính chính là rào cản lớn khiến cơ thể không thể hấp thu folate, ngay cả khi lượng nạp vào qua đường ăn uống hoàn toàn đầy đủ.
Cơ chế khiến folate bị suy kiệt khi đường ruột tổn thương
Folate là một vi chất tan trong nước, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình tạo máu và tổng hợp vật liệu di truyền. Vị trí hấp thu chủ yếu của vitamin này diễn ra ở đoạn gần của ruột non, cụ thể là tá tràng và hỗng tràng. Quá trình hấp thu vi chất đòi hỏi bề mặt niêm mạc ruột phải hoàn chỉnh và các tế bào biểu mô phải hoạt động bình thường [1].
Hội chứng kém hấp thu là tình trạng đường tiêu hóa mất khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng và vi chất từ thức ăn [1]. Nhiều bệnh lý đường ruột như bệnh Celiac hay bệnh viêm ruột (IBD) gây ra tình trạng kém hấp thu các chất thiết yếu như sắt, vitamin B12, folate và vitamin A [1]. Khi các bệnh lý này bùng phát, phản ứng viêm mãn tính làm tổn thương các nếp gấp niêm mạc và gây teo nhung mao ruột, làm suy giảm diện tích tiếp xúc cần thiết để đưa folate vào máu [1, 2].
Đối với bệnh Celiac, đây là tình trạng viêm ruột non mạn tính qua trung gian miễn dịch, khởi phát khi cơ thể phản ứng với gluten – một loại protein có trong lúa mì, lúa mạch và lúa mạch đen ở những người có gen nhạy cảm [2, 3, 4]. Bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến đoạn gần của ruột non [2]. Hậu quả của phản ứng miễn dịch này là sự phá hủy cấu trúc niêm mạc ruột, dẫn đến teo tế bào và hội chứng kém hấp thu dinh dưỡng trên diện rộng [2, 4].
Nghiên cứu nói gì về bệnh tiêu hóa và hội chứng kém hấp thu?
Các nghiên cứu y khoa đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa các tổn thương đường ruột mãn tính với sự suy giảm hấp thu dưỡng chất:
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tần suất kém hấp thu ở phụ nữ sau mãn kinh bị thiếu máu thiếu sắt [1]. Nghiên cứu xác định khả năng hấp thu bằng cách đo lượng sắt huyết thanh trước và sau khi bổ sung sắt đường uống; nếu nồng độ sắt huyết thanh không tăng ở mẫu thử thứ hai, bệnh nhân được kết luận có hội chứng kém hấp thu [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ kém hấp thu ở nhóm phụ nữ sau mãn kinh trong nghiên cứu là 6,8% [1].
Nghiên cứu này cũng trích dẫn dữ liệu từ nhóm tác giả Goddard và cộng sự, ghi nhận tỷ lệ lưu hành của chứng kém hấp thu dao động từ 5% đến 10% ở các bệnh nhân thiếu máu thiếu sắt, trong đó bệnh Celiac là nguyên nhân phổ biến nhất [1]. Nghiên cứu chỉ rõ bề mặt niêm mạc nguyên vẹn là yếu tố then chốt cho sự hấp thu chất dinh dưỡng tại đoạn gần của ruột non, và các rối loạn tiêu hóa phá vỡ bề mặt này sẽ cản trở quá trình hấp thu vi chất [1]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu tập trung chủ yếu vào nhóm đối tượng phụ nữ sau mãn kinh, trong khi các tác giả khác như Vannella và cộng sự từng ghi nhận tỷ lệ kém hấp thu có thể cao hơn ở người trẻ tuổi [1].
Một báo cáo tổng quan y khoa công bố năm 2000 tập trung vào bệnh lý xương và bệnh đường tiêu hóa ghi nhận Celiac là bệnh lý viêm ảnh hưởng đến đoạn gần của ruột non [2]. Viêm mãn tính dẫn đến teo niêm mạc ruột và kém hấp thu các chất dinh dưỡng [2]. Khoảng 70% người trưởng thành mắc bệnh Celiac có mật độ khoáng xương thấp bất thường [2]. Mặc dù áp dụng chế độ ăn không gluten giúp gia tăng mật độ xương, các chỉ số thường không thể phục hồi hoàn toàn về mức bình thường [2].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 về chẩn đoán hình ảnh ruột non (chụp cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ ruột) cho thấy bệnh Celiac có tỷ lệ lưu hành khoảng 1% đến 2% trong dân số trưởng thành [3]. Bệnh biểu hiện ở mọi lứa tuổi nhưng gặp nhiều hơn ở phụ nữ trong độ tuổi từ 30 đến 40 [3]. Nghiên cứu ghi nhận phản ứng miễn dịch với thành phần gliadin trong gluten gây tổn thương niêm mạc ruột, dẫn đến tình trạng kém hấp thu cùng các triệu chứng tiêu hóa như tiêu chảy, táo bón, đau bụng và chướng bụng [3]. Các tổn thương giải phẫu đặc hiệu như đảo ngược nếp gấp hỗng tràng - hồi tràng (inversion of the jejunoileal fold pattern) và viêm loét hỗng tràng - hồi tràng (ulcerative jejunoileitis) có thể quan sát thấy trên phim chụp [3].
Theo tổng quan y khoa xuất bản năm 2025 về các vi chất dinh dưỡng ở người mắc bệnh Celiac, bệnh cảnh lâm sàng rất đa dạng, từ không triệu chứng hoặc ít triệu chứng đến hội chứng kém hấp thu đường ruột nghiêm trọng [4]. Hiện nay, các trường hợp kém hấp thu nặng thứ phát do Celiac hiếm gặp hơn trước, khiến bác sĩ lâm sàng dễ bỏ sót nguy cơ thiếu hụt vitamin [4]. Các tác giả nhấn mạnh sự thiếu hụt vi chất có thể xuất phát từ chính cơ chế bệnh sinh (tổn thương ruột) hoặc do chế độ ăn kiêng loại trừ gây ra [4].
Các tổng quan y khoa khác vào năm 1998 và 2016 cũng xác nhận Celiac và bệnh viêm ruột (IBD) gây ra các biến đổi chuyển hóa sâu sắc do kém hấp thu dưỡng chất [5, 6]. Bệnh Celiac có yếu tố di truyền tới 95%, xuất hiện ở khoảng 1 trên 300 người gốc châu Âu, biểu hiện triệu chứng đa dạng từ suy giảm sức khỏe chung đến các bệnh lý huyết học, da liễu, cơ xương khớp [5].
Bằng chứng hiện tại cho thấy điều gì và đâu là giới hạn?
Các tài liệu y khoa xác nhận rằng các bệnh lý gây viêm niêm mạc ruột như bệnh Celiac hay bệnh viêm ruột (IBD) trực tiếp dẫn tới sự suy giảm khả năng hấp thu các dưỡng chất thiết yếu, bao gồm folate và sắt [1, 5, 8]. Việc ruột non bị teo và viêm mãn tính khiến quá trình vận chuyển vi chất qua tế bào biểu mô bị gián đoạn [1, 2].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành cũng cho thấy biểu hiện thiếu hụt dinh dưỡng ở người bệnh không hoàn toàn đồng nhất. Bệnh Celiac có phổ lâm sàng biến thiên rất rộng, nhiều bệnh nhân hoàn toàn không có triệu chứng tiêu hóa rầm rộ hoặc chỉ có triệu chứng rất nhẹ dù niêm mạc đã bị tổn thương [3, 4]. Do đó, việc không xuất hiện các triệu chứng như tiêu chảy hay sụt cân không đồng nghĩa với việc vi chất folate đang được hấp thu tốt.
Những hiểu lầm thường gặp về kém hấp thu folate
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng cơ thể thiếu folate chỉ đơn thuần do chế độ ăn uống nghèo nàn, thiếu rau xanh. Thực tế, nếu đoạn gần của ruột non bị viêm hoặc teo nhung mao, lượng folate nạp vào qua thực phẩm hay viên uống bổ sung thông thường đều khó được cơ thể tiếp nhận [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn các triệu chứng đường ruột mãn tính với hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D) [6]. Một nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng nhiều bệnh nhân mắc các bệnh lý như viêm đại tràng vi thể, viêm đại tràng tăng bạch cầu ái toan hoặc bệnh Celiac thường bị chẩn đoán nhầm là IBS-D do hình ảnh nội soi đại thể hoặc chụp cắt lớp vi tính thông thường không phát hiện được tổn thương đặc hiệu [6]. Sự nhầm lẫn này khiến việc điều trị nguyên nhân gốc rễ bị chậm trễ, khiến niêm mạc ruột tiếp tục bị phá hủy và kéo dài tình trạng suy kiệt dưỡng chất [6].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh Celiac hoặc bệnh viêm ruột (bao gồm bệnh Crohn) cần được theo dõi định kỳ tình trạng thiếu máu và nồng độ các vi chất trong máu [1, 8].
Phụ nữ trong độ tuổi từ 30 đến 40 gặp các vấn đề về tiêu hóa kéo dài (đau bụng, chướng bụng, thay đổi thói quen đại tiện) hoặc người có người thân cấp một mắc bệnh Celiac cần chủ động tầm soát [3, 4].
Những người mắc các bệnh tự miễn khác như đái tháo đường tuýp 1 hoặc bệnh lý tuyến giáp cũng cần cẩn trọng, do bệnh Celiac có mối liên hệ di truyền mạnh mẽ và thường đi kèm các hội chứng tự miễn này [5].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý kém hấp thu cần được sàng lọc bệnh lý xương thứ phát do nguy cơ suy giảm mật độ khoáng chất của xương [2]. Bất kỳ ai có biểu hiện nghi ngờ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa; không nên tự ý dùng thuốc điều trị hoặc tự chẩn đoán thay cho chỉ định y khoa.
Gợi ý tiếp cận và chăm sóc dinh dưỡng thực tế
Chế độ ăn không chứa gluten (loại bỏ hoàn toàn lúa mì, lúa mạch, lúa mạch đen) là nền tảng điều trị cốt lõi cho bệnh Celiac, giúp phục hồi niêm mạc hấp thu của ruột và cải thiện triệu chứng ở hầu hết bệnh nhân [2, 3, 6, 7].
Tuy nhiên, việc tuân thủ chế độ ăn kiêng loại trừ cần được cá nhân hóa dưới sự hướng dẫn của chuyên gia y tế, nhằm đảm bảo cung cấp đủ lượng vi chất cần thiết và phòng ngừa thiếu hụt dinh dưỡng phát sinh do chế độ ăn [4].
Bên cạnh việc dùng thuốc hoặc tuân thủ chế độ ăn chuyên biệt theo chỉ dẫn y tế, người bệnh cần duy trì thói quen ăn uống cân bằng, uống đủ nước và lựa chọn các thực phẩm giàu dinh dưỡng tự nhiên dễ tiêu hóa.
Đối với các trường hợp kém hấp thu đã được xác định, việc bù đắp vi chất (như folate, sắt) cần tuân thủ nghiêm ngặt theo phác đồ chỉ định của bác sĩ để bảo đảm liều lượng và đường dùng phù hợp với khả năng hấp thu của niêm mạc ruột.
Thiếu hụt folate kéo dài không chỉ bắt nguồn từ sự thiếu thốn trong bữa ăn hàng ngày mà có thể là dấu hiệu cảnh báo của bệnh Celiac hoặc các bệnh lý viêm ruột mãn tính. Khi xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, thiếu máu kết hợp triệu chứng tiêu hóa bất thường, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán tổn thương niêm mạc ruột kịp thời. Việc phục hồi bề mặt hấp thu của ruột chính là chìa khóa then chốt để tái lập cân bằng dinh dưỡng cho cơ thể.
