Nhiều người có thói quen mua viên canxi uống mỗi ngày để ngừa loãng xương. Việc tự ý dùng chế phẩm liều cao kéo dài dấy lên lo ngại về nguy cơ vôi hóa mạch vành. Canxi dư thừa trong máu có thể lắng đọng vào thành mạch hay không là vấn đề được y học đặc biệt quan tâm.

Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy dùng viên bổ sung canxi đơn độc liều cao tiềm ẩn rủi ro tim mạch [1], [2]. Canxi từ thực phẩm tự nhiên an toàn và có lợi cho mạch máu [3], [1]. Tự ý uống canxi liều cao mà không có sự kiểm soát, thiếu các vi chất phối hợp có thể làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch ở một số nhóm đối tượng [1], [2].

Mối lo canxi tự do đi lạc vào thành mạch

Khi uống canxi dạng viên nén liều cao, nồng độ canxi máu tăng vọt trong thời gian ngắn. Canxi dư thừa không đi vào xương sẽ tích tụ tại mô mềm và thành mạch. Hiện tượng này hình thành các mảng vôi hóa, khiến mạch máu xơ cứng và giảm độ đàn hồi [3], [1].

Cơ chế sinh học cho thấy tế bào cơ trơn mạch máu biến đổi khi tiếp xúc với nồng độ canxi cao [4]. Chúng chuyển dạng sang kiểu hình tương tự tế bào tạo xương và tiết ra các túi nền ngoại bào [4]. Các túi này tích tụ canxi photphat trực tiếp lên thành mạch [3], [4]. Quá trình này gây xơ vữa động mạch và tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim [3], [1].

Thành mạch bị vôi hóa kích hoạt quá trình đông máu và tăng độ cứng động mạch [3]. Ngoài ra, sự mất cân bằng giữa canxi và photphat thúc đẩy tổn thương mạch vành [2]. Nồng độ photphat máu cao kết hợp canxi tự do dễ tạo kết tủa canxi photphat tại cấu trúc tim mạch [3], [2].

Nghiên cứu chỉ ra rủi ro từ việc bổ sung liều cao

Nghiên cứu NIH-AARP Diet and Health Study năm 2013 ghi nhận vôi hóa mạch máu là cơ chế làm tăng gánh nặng mảng xơ vữa và tử vong tim mạch [3]. Canxi huyết thanh tăng cao dẫn đến tăng đông máu và tăng độ cứng động mạch [3]. Ở bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối, việc uống canxi hàng ngày tương quan thuận với mức độ vôi hóa mạch vành [3].

Một tổng quan năm 2021 nhấn mạnh liều bổ sung canxi trên 1400 mg mỗi ngày làm tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, gồm cả bệnh tim mạch [1]. Nghiên cứu của Anderson và cộng sự theo dõi suốt 10 năm cho thấy việc uống viên canxi liên quan độc lập với vôi hóa động mạch vành mới khởi phát [1]. Trái lại, tổng lượng canxi từ thức ăn lại có tác dụng bảo vệ mạch vành [1].

Nghiên cứu dọc năm 2022 tại Hàn Quốc ghi nhận người uống canxi liều cao từ 12 tháng trở lên mà không có vitamin D bị tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim không tử vong [2]. Dữ liệu dịch tễ chỉ ra tỷ lệ tử vong do bệnh mạch vành tăng 1,13% cho mỗi độ lệch chuẩn canxi máu tăng thêm [2]. Biến cố mạch máu não cũng tăng 1,37 lần sau 12,6 năm theo dõi khi nồng độ canxi máu cao [2].

Một báo cáo năm 2013 phân tích thử nghiệm của Sambrook và cộng sự trên người cao tuổi [4]. Nhóm dùng canxi kèm ánh nắng mặt trời có nguy cơ tử vong tim mạch cao hơn nhóm chỉ tiếp xúc ánh nắng, với tỷ số nguy hại 1,76 [4]. Dữ liệu từ đoàn hệ EPIC-Heidelberg theo dõi 23.980 người suốt 11 năm cho thấy nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng với tỷ số nguy hại 1,86 ở người dùng viên canxi [4].

Bằng chứng trái chiều: Canxi không phải lúc nào cũng gây vôi hóa

Bên cạnh các cảnh báo, nhiều nghiên cứu lớn không tìm thấy mối liên hệ giữa canxi và vôi hóa mạch. Nghiên cứu Framingham Offspring năm 2012 theo dõi 690 phụ nữ và 588 nam giới (độ tuổi trung bình 60) trong 4 năm [5]. Điểm vôi hóa mạch vành Agatston sau điều chỉnh đa biến không tăng theo lượng canxi nạp vào, kể cả từ thực phẩm hay viên uống [5].

Thử nghiệm ngẫu nhiên thuộc sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) năm 2011 khảo sát 754 phụ nữ mãn kinh dùng 1000 mg canxi kết hợp 400 IU vitamin D3 mỗi ngày [6]. Sau trung bình 7 năm can thiệp, điểm vôi hóa mạch vành ở nhóm uống canxi kèm vitamin D tương đương nhóm dùng giả dược [3], [6]. Điểm số trung bình là 91,6 ở nhóm can thiệp và 100,5 ở nhóm giả dược [6].

Nghiên cứu năm 2016 trên 145 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp dùng canxi liều từ 1000 mg/ngày trở lên sau 39 tháng theo dõi [7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng liều cao không tăng nguy cơ vôi hóa mạch so với nhóm dùng liều thấp [7]. Bổ sung canxi đường uống không làm tăng tiến triển xơ vữa động mạch ở nhóm bệnh nhân này [7].

Sự khác biệt giữa các kết quả bắt nguồn từ liều lượng, tình trạng bệnh nền và vi chất đi kèm. Canxi đơn độc liều quá cao dễ gây quá tải hệ tuần hoàn [1], [2]. Canxi dùng ở liều vừa phải hoặc kết hợp cùng vitamin D không làm tăng tích tụ mảng vôi hóa [6].

Vai trò của các vi chất đồng hành

Uống canxi đơn độc khiến cơ thể thiếu công cụ định hướng dòng vận chuyển canxi vào xương. Vitamin D cần thiết để hấp thu canxi qua ruột non vào máu [6]. Khi có đủ vitamin D, canxi được hấp thu tuần tự, tránh tình trạng ứ đọng nồng độ cao tại hệ tiêu hóa và thành mạch [6], [2].

Vitamin K giữ vai trò kích hoạt các protein điều hòa lắng đọng khoáng chất. Một thử nghiệm năm 2024 trên 60 bệnh nhân lọc máu cho thấy bổ sung vitamin K1 giúp giảm 55% tiến triển vôi hóa mạch vành sau 12 tháng [8]. Điểm vôi hóa nhóm dùng vitamin K1 giảm từ 112,50 xuống 78,50 Agatston, trong khi nhóm giả dược tăng từ 177 lên 344 Agatston [8]. Tỷ lệ tiến triển vôi hóa ở nhóm có vitamin K1 chỉ là 20,8% so với 44% ở nhóm giả dược [8].

Chế độ ăn thiếu kali cũng làm tăng canxi nội bào trong tế bào cơ trơn mạch máu [1]. Điều này kích hoạt các protein gây tự thực bào và thúc đẩy vôi hóa thành mạch cùng xơ cứng động mạch chủ [1]. Bổ sung đủ kali giúp ức chế tín hiệu canxi bất lợi và bảo vệ thành mạch [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng canxi

Nhiều người tin rằng uống canxi liều càng cao thì xương càng chắc khỏe. Thực tế, cơ thể chỉ hấp thu được lượng canxi giới hạn trong mỗi lần nạp. Việc uống dồn liều trên 1400 mg canxi mỗi ngày làm tăng nguy cơ tử vong tim mạch và vôi hóa mô mềm [1].

Quan niệm canxi từ thực phẩm cũng gây vôi hóa mạch là sai lầm phổ biến. Canxi trong thức ăn được dung nạp chậm và an toàn cho hệ tuần hoàn [3], [1]. Dữ liệu nghiên cứu chứng minh canxi từ khẩu phần ăn tự nhiên giúp cải thiện huyết áp và mỡ máu [3].

Nhiều người nghĩ người khỏe mạnh có thể tùy ý uống viên canxi không cần đơn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng người có canxi máu cao kéo dài đối mặt nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ [2]. Dùng thực phẩm chức năng bừa bãi khi cơ thể không thiếu hụt mang lại nhiều rủi ro hơn lợi ích.

Những ai cần thận trọng khi bổ sung canxi?

Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc lọc máu chu kỳ cần kiểm soát gắt gao lượng canxi nạp vào [3], [8]. Ở nhóm này, khả năng đào thải khoáng chất suy giảm nghiêm trọng, dễ gây vôi hóa mạch máu lan tỏa [3]. Bệnh nhân cường tuyến cận giáp cũng là đối tượng có nguy cơ vôi hóa cao [1].

Người có nồng độ photphat máu cao cần tham khảo ý kiến chuyên gia tim mạch [2]. Mức photphat máu cao kết hợp canxi tự do thúc đẩy mảng xơ vữa tiến triển ngay cả khi chức năng thận bình thường [2]. Người có tiền sử nhồi máu cơ tim hay tai biến mạch máu não không nên tự ý dùng viên canxi [2], [4].

Người cao tuổi có thể trạng suy nhược cần cân nhắc khi dùng viên uống bổ sung [4]. Bổ sung canxi đơn độc trên nền mạch máu đã lão hóa làm tăng nguy cơ biến cố mạch vành [4]. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải kiểm tra nồng độ canxi máu định kỳ trước khi can thiệp.

Hướng dẫn bổ sung canxi an toàn và hiệu quả

Ưu tiên hàng đầu luôn là canxi từ thực phẩm tự nhiên như sữa, hạt, rau xanh thẫm và cá nhỏ. Canxi từ thức ăn đi kèm nhiều khoáng chất cân bằng, không gây tăng vọt canxi máu đột ngột [3], [1]. Chế độ ăn lành mạnh bảo vệ tim mạch hiệu quả hơn dùng viên uống [1].

Trường hợp phải dùng thực phẩm chức năng, không uống canxi đơn độc liều cao trong thời gian dài [2]. Cần kết hợp vitamin D để tăng chuyển hóa và kiểm soát vôi hóa [6], [2]. Đảm bảo khẩu phần giàu kali và vitamin K qua rau củ để bảo vệ thành mạch [1], [8].

Chia nhỏ liều canxi uống trong ngày cùng bữa ăn để cơ thể hấp thu tối ưu. Uống đủ nước để hỗ trợ bài tiết khoáng chất dư thừa qua thận. Không tự ý tăng liều canxi vượt quá khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc chỉ định của thầy thuốc.

Trước khi bắt đầu đợt bổ sung canxi kéo dài, người dân nên đến cơ sở y tế xét nghiệm máu và đánh giá sức khỏe tim mạch. Bác sĩ sẽ định lượng canxi, photphat để tư vấn liều lượng phù hợp, tránh biến chứng vôi hóa mạch.