Nỗi lo thoái hóa khớp và "cơn sốt" thực phẩm bổ sung
Những cơn đau nhức buốt ở đầu gối, tiếng lạo xạo mỗi khi co duỗi chân hay cảm giác cứng khớp vào buổi sáng là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người cao tuổi. Khi sụn khớp bị hao mòn theo thời gian, chất lượng cuộc sống suy giảm rõ rệt, khiến việc đi lại và sinh hoạt thường nhật trở nên khó khăn. Để tìm kiếm giải pháp, không ít người đã tìm đến các sản phẩm bổ sung glucosamine và chondroitin với hy vọng phục hồi lại lớp đệm khớp như thuở ban đầu.
Thoái hóa khớp là một bệnh lý thoái hóa tiến triển liên quan trực tiếp đến tuổi tác [1]. Tình trạng này gây ra sự phá hủy sụn khớp cùng lớp xương dưới sụn, thường trở nên nghiêm trọng hơn do các quá trình viêm và căng thẳng oxy hóa [1]. Bệnh làm suy giảm chất lượng cuộc sống của người cao tuổi, gây đau, giảm khả năng vận động và dẫn tới tàn phế chức năng, đặc biệt là ở những bệnh nhân béo phì [1]. Trước thực trạng này, nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp hỗ trợ là vô cùng lớn. Doanh số bán hàng năm của glucosamine như một sản phẩm dinh dưỡng tác động lên sụn trong điều trị thoái hóa khớp đạt mức gần một tỷ USD [2].
Tuy nhiên, liệu hoạt chất này có thực sự tái tạo được phần sụn đã mất hay không? Câu trả lời ngắn gọn từ y học thực chứng là: glucosamine và chondroitin không thể "hồi sinh" thần kỳ lớp sụn khớp đã thoái hóa nặng ở người cao tuổi, nhưng các dạng bào chế chuẩn y tế có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng đau và làm chậm quá trình tổn thương sụn [3].
Glucosamine và chondroitin tác động lên sụn khớp như thế nào?
Để hiểu rõ hiệu quả thực tế, trước hết cần xem xét bản chất sinh học của các hợp chất này. Cả glucosamine và chondroitin đều là các phân tử có hoạt tính sinh học, đóng vai trò là cơ chất cho proteoglycan – một thành phần thiết yếu của chất nền sụn khớp [3]. Trong cơ thể, glucosamine và chondroitin sulfate là các thành phần tự nhiên của sụn bình thường [4]. Về mặt lý thuyết, việc cung cấp đầy đủ các khối cấu trúc này được kỳ vọng sẽ giúp tế bào sụn duy trì khả năng tự bảo vệ và cải thiện độ đàn hồi của mô khớp [1].
Thoái hóa khớp bắt nguồn từ sự mất mát dần dần mang tính dị hóa của proteoglycan trong sụn, do mất cân bằng giữa quá trình tổng hợp và quá trình thoái hóa [5]. Trong môi trường nuôi cấy mô sụn, sự hiện diện của glucosamine có thể là yếu tố hạn chế tốc độ sản xuất proteoglycan [5]. Phần lớn các nghiên cứu về cơ chế hoạt động của glucosamine và chondroitin được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật đã cho thấy những tác động thuận lợi lên sự cân bằng giữa quá trình tổng hợp và thoái hóa chất nền sụn [6].
Các nhà nghiên cứu giải thích rằng những hoạt chất này có tính sinh khả dụng đối với tế bào sụn, có thể kích thích sinh tổng hợp và ức chế sự phân hủy proteoglycan trong chất nền ngoại bào [7]. Nhờ đó, chúng được xếp vào nhóm thuốc tác dụng chậm điều trị triệu chứng thoái hóa khớp (SYSADOAs), có tác động lên triệu chứng và có tiềm năng điều chỉnh tiến triển bệnh về lâu dài [3].
Bằng chứng lâm sàng: Giảm đau hay phục hồi cấu trúc?
Mặc dù có cơ chế tác động đầy hứa hẹn, kết quả thực tế trên người bệnh lại có sự khác biệt giữa việc giảm triệu chứng đau và việc đảo ngược tổn thương cấu trúc. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã theo dõi 57 bệnh nhân bị thoái hóa khớp gối trong vòng 4 tuần [5]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: một nhóm dùng glucosamine sulfate đường tiêm tĩnh mạch hàng ngày kết hợp với 800 mg chondroitin sulfate, nhóm còn lại dùng giả dược [5].
Kết quả cho thấy ở nhóm điều trị bằng glucosamine, có sự giảm đáng kể các triệu chứng lâm sàng như đau khi nghỉ ngơi, đau khi vận động và đau khi sờ nắn (với mức ý nghĩa thống kê p < 0.01), trong khi nhóm giả dược không ghi nhận cải thiện rõ rệt [5]. Đánh giá của bác sĩ về mức độ đau khi ấn và phạm vi cử động khớp gối cũng nghiêng hẳn về phía nhóm được dùng thuốc (p < 0.01) [5]. Đáng chú ý, các bệnh nhân điều trị bằng glucosamine không gặp phản ứng phụ nào và không có thay đổi bất thường trong các xét nghiệm máu [5]. Thử nghiệm này cho thấy hiệu quả giảm triệu chứng rõ ràng trong ngắn hạn khi dùng hoạt chất đúng chuẩn.
Đối với cột sống, một báo cáo ca bệnh đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân thoái hóa đĩa đệm có triệu chứng sử dụng glucosamine và chondroitin sulfate đường uống trong hai năm [7]. Kết quả chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy có sự phục hồi đĩa đệm thông qua việc tín hiệu MRI sáng hơn, vốn là chỉ số phản ánh hàm lượng nước và mức độ thoái hóa hoặc tái tạo [7]. Tuy vậy, báo cáo này nhấn mạnh rằng bằng chứng xác thực vẫn đòi hỏi các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được thiết kế chặt chẽ và theo dõi bằng hình ảnh khách quan [7]. Hầu hết các thử nghiệm hiện có chủ yếu tập trung vào khớp gối, trong khi tài liệu về đĩa đệm cột sống còn rất hạn chế [7].
Kết quả trái chiều từ các nghiên cứu trên động vật
Bên cạnh những kết quả tích cực, y văn cũng ghi nhận không ít nghiên cứu cho thấy sự hạn chế của glucosamine và chondroitin đối với việc phục hồi cấu trúc sụn. Điển hình là một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 được tiến hành trên mô hình thỏ bị thoái hóa khớp gối do phẫu thuật [8]. Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá tác động của hai công thức kết hợp đạt tiêu chuẩn dược phẩm lên các mô khớp bị tổn thương [8].
Nghiên cứu chia động vật thành các nhóm dùng liệu pháp kết hợp CT1 gồm chondroitin sulfate 1200 mg/ngày cùng glucosamine sulfate 1500 mg/ngày, hoặc CT2 gồm chondroitin sulfate 1200 mg/ngày kết hợp glucosamine hydrochloride 1500 mg/ngày [8]. Sau quá trình theo dõi, kết quả cho thấy cả CT1 và CT2 đều không làm thay đổi đáng kể tổn thương sụn hoặc tình trạng viêm màng hoạt dịch ở động vật thoái hóa khớp [8].
Các liệu trình điều trị này cũng không thể điều chỉnh sự hiện diện của các chất trung gian gây viêm, không làm thay đổi quá trình tổng hợp enzyme metalloproteinase trong sụn hoặc màng hoạt dịch [8]. Thêm vào đó, việc suy giảm mật độ khoáng xương dưới sụn cũng không được cải thiện [8]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng liệu pháp kết hợp chondroitin sulfate với glucosamine sulfate hoặc glucosamine hydrochloride đã thất bại trong việc cải thiện tổn thương cấu trúc và không làm dịu hồ sơ viêm của mô khớp trong mô hình thực nghiệm này [8].
Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người
Tại sao lại có sự mâu thuẫn lớn giữa các kết quả nghiên cứu? Các nhà khoa học đã chỉ ra những điểm nghi vấn về mặt dược lý học. Glucosamine thực chất được sản xuất ở trạng thái hoạt hóa từ glucose bởi hầu như tất cả các tế bào để tích hợp vào glycosaminoglycan và glycoprotein, và chưa từng có báo cáo nào ghi nhận tình trạng thiếu hụt sản xuất chất này trong bất kỳ điều kiện nào của cơ thể [2].
Nhiều nghiên cứu tế bào hoặc mô tuyên bố glucosamine có tác dụng lên sụn và chondroitin sulfate, nhưng ý nghĩa thực tế của chúng bị đặt dấu hỏi lớn [2]. Nguyên nhân là do các thử nghiệm này thường sử dụng nồng độ glucosamine cao gấp từ 10 đến 1000 lần so với nồng độ thực tế tìm thấy trong huyết thanh hoặc huyết tương của người sau khi uống [2]. Do đó, các thí nghiệm sử dụng nồng độ thấp tương đương mức sau khi uống cần được xem xét kỹ lưỡng trước khi đưa ra kết luận chắc chắn về tác động trực tiếp của nó lên sụn [2].
Về mặt hấp thu, nghiên cứu dược động học cho thấy ba dạng chính của glucosamine đều đạt tỷ lệ hấp thu qua đường uống khoảng 90%, trong đó glucosamine hydrochloride có độ tinh khiết hợp chất cao nhất [6]. Chondroitin sulfate có tỷ lệ hấp thu qua đường uống thấp hơn một chút, đạt khoảng 70% [6]. Dù vậy, dữ liệu dược động học và sinh khả dụng tổng thể ở người vẫn còn hạn chế [4].
Hiểu lầm thường gặp và chất lượng sản phẩm
Một hiểu lầm rất phổ biến là người tiêu dùng cho rằng cứ mua bất kỳ loại thực phẩm chức năng glucosamine nào trên thị trường cũng mang lại hiệu quả tương đương nhau. Tại Mỹ, glucosamine và chondroitin sulfate chỉ được lưu hành dưới dạng thực phẩm bổ sung [4]. Báo cáo khoa học chỉ ra rằng chất lượng và hàm lượng ghi trên nhãn của các sản phẩm ít được quản lý này là vấn đề rất cần phải lưu tâm [6].
Tổ chức Xã hội châu Âu về các khía cạnh lâm sàng và kinh tế của bệnh loãng xương, thoái hóa khớp và bệnh cơ xương (ESCEO) đã đưa ra quan điểm rõ ràng về vấn đề này [3]. Mặc dù nhiều chế phẩm tuyên bố cung cấp mức trị liệu của glucosamine hoặc chondroitin, không phải tất cả đều được hỗ trợ bởi bằng chứng lâm sàng [3].
ESCEO nhấn mạnh rằng chỉ có glucosamine sulfate kết tinh đã được cấp bằng sáng chế (pCGS) mới chứng minh được sinh khả dụng cao và nồng độ trong huyết tương ổn định ở người, tương ứng với hiệu quả lâm sàng đã được chứng minh [3]. Tương tự, các bằng chứng lâm sàng vững chắc chỉ hỗ trợ cho chondroitin sulfate đạt tiêu chuẩn dược phẩm [3]. ESCEO khuyến nghị việc lựa chọn sáng suốt dạng bào chế là điều tối quan trọng để tối đa hóa lợi ích lâm sàng và sự hài lòng của bệnh nhân khi điều trị [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù các tác dụng phụ của glucosamine và chondroitin thường nhẹ và các thử nghiệm lâm sàng cho thấy độ an toàn khá cao, người bệnh vẫn cần hết sức thận trọng [6, 8]. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm không rõ nguồn gốc hoặc lạm dụng liều lượng có thể dẫn đến lãng phí tài chính mà không đem lại kết quả điều trị mong muốn [2, 8].
Những người mắc bệnh nền mạn tính, người có cơ địa dị ứng, hoặc người đang dùng các thuốc điều trị phối hợp cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng. Thoái hóa khớp là một bệnh lý phức tạp, đặc biệt nghiêm trọng ở người cao tuổi và bệnh nhân béo phì [1]. Do đó, người bệnh không nên tự ý bỏ các phác đồ điều trị nội khoa hoặc thuốc giảm đau chống viêm do bác sĩ chỉ định để chuyển hoàn toàn sang thực phẩm bổ sung [1].
Bên cạnh đó, các chất hóa thực vật như flavonoid có hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa cũng đang được nghiên cứu như liệu pháp hỗ trợ hoặc thay thế tiềm năng, nhưng các thử nghiệm lâm sàng vẫn cần được thực hiện thêm trước khi áp dụng rộng rãi vào thực hành y khoa [1].
Cách tiếp cận thực tế để bảo vệ sụn khớp
Để kiểm soát thoái hóa khớp một cách khoa học, người bệnh cần nhìn nhận đúng bản chất của glucosamine và chondroitin. Chúng là các hoạt chất tác dụng chậm hỗ trợ cải thiện triệu chứng và có thể bảo tồn phần nào cấu trúc sụn, chứ không phải "thần dược" tái tạo lại toàn bộ khớp xương đã hư tổn [3].
Nếu lựa chọn sử dụng, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm đạt tiêu chuẩn dược phẩm hoặc dạng glucosamine sulfate kết tinh đã được kiểm chứng lâm sàng để đảm bảo sinh khả dụng [3]. Không nên phó mặc sức khỏe xương khớp vào duy nhất viên uống bổ sung. Một chiến lược toàn diện phải kết hợp giữa kiểm soát cân nặng hợp lý nhằm giảm áp lực tải trọng lên khớp gối, duy trì chế độ vận động nhẹ nhàng để nuôi dưỡng sụn, và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Tóm lại, glucosamine và chondroitin có giá trị nhất định trong việc hỗ trợ giảm đau và làm chậm quá trình thoái hóa khớp khi dùng đúng dạng bào chế chuẩn y tế [3, 6]. Tuy nhiên, kỳ vọng chúng có thể tái tạo hoàn toàn sụn khớp thoái hóa ở người già là không thực tế dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có [2, 5]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, kết hợp lối sống khoa học và tham vấn chuyên môn y tế để bảo vệ khớp gối bền vững.
