Nhiều người tập luyện thể thao thường tìm kiếm chế độ dinh dưỡng vừa bảo vệ tim mạch vừa duy trì thể lực thi đấu. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đánh giá trực tiếp chế độ ăn DASH trên vận động viên hay hiệu suất thể lực, mà chủ yếu tập trung vào các chỉ số tim mạch và chuyển hóa ở cộng đồng hoặc người bệnh.

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, thịt gia cầm, cá, các loại hạt, đồng thời hạn chế natri và chất béo bão hòa [1], [2]. Dù mang lại nhiều tác động tích cực đối với huyết áp và mỡ máu ở người bình thường, việc áp dụng nguyên bản cho vận động viên vẫn còn nhiều khoảng trống khoa học cần làm rõ.

Cơ chế tác động đến tim mạch và chuyển hóa

Chế độ ăn DASH cung cấp lượng lớn vi chất như kali, canxi, magie và chất xơ thông qua các thực phẩm tự nhiên [2]. Các dưỡng chất này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ kiểm soát huyết áp và chức năng mạch máu [2].

Bên cạnh đó, thực đơn DASH cung cấp lượng hợp chất thực vật phong phú hơn so với chế độ ăn thông thường, bao gồm flavonol, flavanone, flavan-3-ol, beta-carotene, lycopene, lutein cùng zeaxanthin và phytosterol [3]. Sự kết hợp của các dưỡng chất này góp phần điều hòa chuyển hóa và bảo vệ hệ tuần hoàn [3].

Nghiên cứu cũng ghi nhận chế độ ăn này liên quan đến các biến đổi biểu sinh có lợi, cải thiện độ nhạy insulin và điều hòa các dấu ấn methyl hóa DNA liên quan đến béo phì và tiểu đường [1]. Việc giảm nồng độ troponin I tim độ nhạy cao cũng cho thấy tiềm năng giảm tổn thương cơ tim dưới lâm sàng theo thời gian [1].

Bằng chứng khoa học về lợi ích tim mạch

Các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng và tổng quan hệ thống xác nhận DASH mang lại lợi ích rõ rệt trên các chỉ số chuyển hóa tim mạch ở nhiều nhóm đối tượng khác nhau.

Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm có đối chứng cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm nồng độ cholesterol LDL trung bình 0,1 mmol/L và giảm cholesterol toàn phần 0,2 mmol/L [4]. Chế độ này cũng giúp giảm 1,42 kg cân nặng và giảm mức insulin lúc đói 0,15 muU/mL [4]. Về biến cố lâm sàng, DASH gắn liền với mức giảm 20% nguy cơ bệnh tim mạch nói chung, 19% nguy cơ đột quỵ và 29% nguy cơ suy tim [4].

Nghiên cứu cắt ngang trên 2.831 người trưởng thành tại Iran năm 2023 cho thấy nhóm tuân thủ DASH cao nhất có nguy cơ tăng đường huyết thấp hơn đáng kể với tỷ số chênh OR là 0,72 [5]. Việc tuân thủ chế độ ăn này cũng đồng biến với sự cải thiện của huyết áp tâm thu, đường huyết lúc đói, triglyceride và cholesterol toàn phần [5].

Đối với thanh thiếu niên, phân tích dữ liệu từ 9.793 người từ 8 đến 18 tuổi trong khảo sát NHANES giai đoạn 2003–2012 ghi nhận điểm tuân thủ DASH tỷ lệ nghịch với huyết áp tâm thu ở nhóm 14–18 tuổi [6]. Ở nhóm bệnh nhân trẻ tuổi mắc tiểu đường, nghiên cứu trên 2.130 người từ 10 đến 22 tuổi nhận thấy tuân thủ DASH cao hơn đi kèm với mức A1c và tỷ lệ LDL/HDL thấp hơn ở người tiểu đường tuýp 1, cũng như chỉ số khối cơ thể (BMI Z-score) thấp hơn ở người tiểu đường tuýp 2 [7].

Ngoài ra, nguồn canxi dồi dào từ các sản phẩm sữa trong chế độ ăn DASH còn giúp giảm nguy cơ loãng xương [8]. Chế độ ăn này cũng được ghi nhận giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh ung thư [8].

Điều chưa biết: DASH và hiệu suất của vận động viên

Khoảng trống lớn nhất của các tài liệu hiện nay là hoàn toàn thiếu dữ liệu thử nghiệm trên đối tượng vận động viên chuyên nghiệp hoặc người tập luyện sức bền cường độ cao. Mọi kết quả công bố đều được thực hiện trên dân số chung, người mắc bệnh tim mạch, tiểu đường hoặc thanh thiếu niên [6], [5], [4], [7].

Các nghiên cứu không cung cấp số liệu về ảnh hưởng của DASH đối với sức bền, tốc độ phục hồi cơ bắp, mức tiêu hao năng lượng hay khả năng tích lũy glycogen. Chế độ ăn DASH hạn chế natri, trong khi vận động viên mất lượng muối khoáng rất lớn qua mồ hôi khi tập luyện kéo dài [1], [2]. Do đó, chưa có căn cứ khoa học để khẳng định việc cắt giảm natri theo chuẩn DASH có an toàn hay gây suy giảm thể lực cho vận động viên hay không.

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Vận động viên thi đấu thể lực nặng không nên vội vã cắt giảm lượng natri quá mức theo khuyến nghị của người tăng huyết áp nếu chưa tham khảo ý kiến chuyên gia thể thao. Nhu cầu bù nước và điện giải trong thể thao chuyên nghiệp khác biệt căn bản so với người ít vận động hoặc người có bệnh nền suy tim [2].

Những người đang mắc bệnh suy tim hoặc bệnh lý mạn tính cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi thực đơn. Dù DASH giúp giảm tỷ lệ mắc suy tim mới ở người khỏe mạnh, dữ liệu về việc làm chậm tiến triển bệnh hay giảm tử vong ở người đã bị suy tim hiện vẫn còn hạn chế [2].

Trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc người mắc đái tháo đường khi áp dụng DASH cần có sự giám sát dinh dưỡng cá nhân hóa, tránh tình trạng thiếu hụt năng lượng phục vụ cho phát triển và vận động [4], [7].

Cách áp dụng thực tế cho người vận động

Người tập thể thao muốn cải thiện sức khỏe tim mạch có thể áp dụng các nguyên lý cốt lõi của DASH thay vì gò ép tuyệt đối vào một khuôn mẫu cứng nhắc. Thực đơn DASH rất thuận tiện vì sử dụng các thực phẩm thông thường có sẵn tại chợ và siêu thị [8].

Ưu tiên tăng cường các loại rau củ quả, đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ, chất chống oxy hóa tự nhiên và kali [2], [3]. Chọn nguồn đạm nạc từ thịt gia cầm, cá và các sản phẩm từ sữa ít béo nhằm hỗ trợ cơ bắp và xương khớp [8], [2].

Đối với lượng natri và tổng calo nạp vào, người tập luyện cường độ cao cần điều chỉnh linh hoạt theo khối lượng vận động hàng ngày thay vì kiêng khem nghiêm ngặt. Khi có nhu cầu điều chỉnh chế độ ăn cho mục tiêu thi đấu, vận động viên nên tham vấn chuyên gia dinh dưỡng thể thao để được tính toán khẩu phần phù hợp.