Nhiều cặp vợ chồng sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mong con thường tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ sinh sản từ chế độ ăn uống và thực phẩm chức năng. Trong số các chất dinh dưỡng được truyền tai nhau nhiều nhất, kẽm thường được ví như "chìa khóa vàng" giúp phái mạnh lấy lại phong độ và cải thiện tinh binh. Tuy nhiên, liệu việc uống bổ sung vi chất này có thực sự giúp nâng cao chất lượng tinh trùng và tăng khả năng thụ thai như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học cho thấy kẽm đóng vai trò thiết yếu đối với sức khỏe sinh sản nam giới và việc bổ sung có thể mang lại lợi ích rõ rệt trên những người bị thiếu hụt vi chất này. Mặc dù vậy, kẽm không phải là phương thuốc vạn năng cho mọi trường hợp hiếm muộn, đặc biệt là khi kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn gần đây cho thấy việc tự ý phối hợp các chất bổ sung không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả như kỳ vọng.
Vai trò thiết yếu của kẽm đối với cơ quan sinh sản nam
Kẽm là nguyên tố vi lượng dồi dào thứ hai trong các mô của cơ thể người, chỉ xếp sau sắt [1]. Vi chất dinh dưỡng này đóng vai trò là đồng yếu tố (cofactor) cho rất nhiều loại enzyme chịu trách nhiệm cho sự phát triển của tế bào, bao gồm quá trình phiên mã DNA và tổng hợp protein [1]. Đối với hệ sinh sản nam giới, kẽm giữ vai trò cốt lõi trong sự phát triển của tinh hoàn, quá trình sinh steroid, quá trình tổng hợp và bài tiết hormone LH (luteinizing hormone) và FSH (follicle-stimulating hormone) [1].
Không chỉ tham gia vào sự biệt hóa tuyến sinh dục, kẽm còn trực tiếp can thiệp vào quá trình hình thành và trưởng thành của tinh trùng, phản ứng thể đỉnh và quá trình thụ tinh [1]. Đáng chú ý, nồng độ kẽm trong huyết tương tinh dịch của nam giới cao hơn đáng kể so với nồng độ kẽm trong các dịch cơ thể khác [2]. Khác với nồng độ trong huyết thanh, lượng kẽm trong tinh dịch có mối liên hệ mật thiết với mật độ, khả năng di chuyển và hình thái bình thường của tinh trùng [2].
Bên cạnh chức năng cấu trúc, kẽm còn thể hiện các đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và chống lại quá trình chết rụng tế bào (antiapoptotic) tại tinh hoàn [2]. Sự thiếu hụt kẽm có mối liên hệ thuận với tình trạng suy sinh dục nam và sự phát triển không hoàn thiện các đặc tính sinh dục ở người [3]. Khi nồng độ vi chất này trong tinh dịch suy giảm, khả năng thụ tinh của tinh trùng cũng bị ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt [3].
Nồng độ kẽm ở nam giới hiếm muộn qua các con số nghiên cứu
Ước tính có khoảng 8% đến 12% các cặp vợ chồng trên thế giới gặp phải tình trạng hiếm muộn, trong đó các yếu tố từ nam giới chiếm khoảng 30% đến 40% trường hợp [4]. Tình trạng này được định nghĩa là sự thiếu khả năng thụ thai sau một năm quan hệ tình dục đều đặn và không sử dụng biện pháp tránh thai [4]. Một ước tính khác từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy có khoảng một phần ba dân số toàn cầu đang trong tình trạng thiếu hụt kẽm do chế độ dinh dưỡng [1].
Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã thu thập dữ liệu từ 20 nghiên cứu với 2.600 bệnh nhân hiếm muộn và 867 người đối chứng khỏe mạnh [4]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ kẽm trong huyết tương tinh dịch của nam giới hiếm muộn thấp hơn đáng kể so với nhóm nam giới có khả năng sinh sản bình thường, với độ lệch chuẩn trung bình chuẩn hóa là -0,64 [4].
Một nghiên cứu khác tiến hành trên 150 nam giới hiếm muộn cũng đã chứng minh mối tương quan thuận giữa nồng độ kẽm trong huyết tương tinh dịch với các chỉ số tinh dịch đồ và nồng độ testosterone tự do trong huyết thanh [1]. Những số liệu này khẳng định rằng sự thiếu hụt kẽm tại cơ quan sinh sản là một đặc điểm phổ biến ở nam giới gặp khó khăn trong việc có con.
Bổ sung kẽm đơn độc: Cải thiện rõ rệt số lượng và độ di động
Khi đánh giá tác động của việc bổ sung kẽm đơn thuần, nhiều thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận những chuyển biến rất tích cực trên các thông số tinh dịch đồ. Phân tích gộp năm 2016 chỉ ra rằng việc bổ sung kẽm giúp gia tăng đáng kể thể tích tinh dịch, khả năng vận động của tinh trùng và tỷ lệ tinh trùng có hình thái bình thường ở nam giới hiếm muộn [4]. Khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu kẽm do dinh dưỡng, việc bù đắp vi chất này sẽ giúp cải thiện chất lượng tinh dịch toàn diện [2].
Trong một thử nghiệm lâm sàng tại Iraq, các nhà khoa học đã nghiên cứu trên 37 nam giới có khả năng sinh sản và 37 nam giới hiếm muộn mắc chứng tinh trùng yếu và dị dạng (asthenoteratospermia) [3]. Nhóm nam giới hiếm muộn được chỉ định uống 2 viên kẽm sulfat mỗi ngày, với hàm lượng 220 mg mỗi viên trong thời gian 3 tháng liên tục [3]. Kết quả sau đợt can thiệp cho thấy thể tích tinh dịch, tỷ lệ phần trăm tinh trùng di động tiến tới và tổng số lượng tinh trùng bình thường đều tăng lên rõ rệt [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra kẽm trong tinh dịch liên kết với 3 loại phối tử protein, trong đó bổ sung kẽm giúp gia tăng tỷ lệ phối tử có trọng lượng phân tử cao - vốn là loại chiếm ưu thế ở nam giới màu mỡ [3].
Một nghiên cứu lâm sàng khác tại Iraq thực hiện trên 60 nam giới hiếm muộn có tinh trùng suy yếu (asthenozoospermia) và 60 nam giới bình thường cùng độ tuổi cũng cho kết quả tương tự [1]. Nhóm bệnh nhân được cho uống kẽm sulfat với liều 440 mg mỗi ngày trong 3 tháng [1]. Kết quả ghi nhận thể tích tinh dịch, số lượng tinh trùng và độ di động tiến tới được cải thiện rõ rệt [1]. Đồng thời, nồng độ chất oxy hóa peroxynitrite và hoạt tính enzyme tổng hợp nitric oxide (NO synthase) vốn tăng cao bất thường ở người hiếm muộn đã được đưa trở về mức bình thường sau khi uống kẽm [1].
Ngoài các thử nghiệm dùng đường uống, tác động tích cực của kẽm còn được chứng minh trong môi trường phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu in vitro cho thấy việc ủ tinh dịch trong 75 phút ở nhiệt độ 37 độ C với môi trường chứa kẽm (nồng độ 10 microgam/ml) kết hợp serotonin, selen, vitamin D và vitamin E đã giúp tăng tỷ lệ di động toàn phần từ 71,96% lên 82,85%, đồng thời giảm mức độ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) từ 8,97% xuống còn 4,23% [5]. Đối với nam giới hút thuốc lá nhiều bị suy giảm chất lượng tinh binh do tích tụ kim loại nặng cadmium, liệu pháp kẽm trên 125 bệnh nhân cũng giúp cải thiện chất lượng tinh trùng thông qua điều hòa phản ứng miễn dịch, tăng tiết cytokine IL-4 và giảm TNF-alpha cũng như IFN-gamma [6].
Kết quả trái chiều khi phối hợp kẽm với axit folic
Mặc dù việc bổ sung kẽm đơn độc mang lại nhiều hy vọng, các nghiên cứu phối hợp kẽm với các vi chất khác, tiêu biểu là axit folic, lại đưa ra những kết quả đầy bất ngờ và gây tranh cãi trong giới y khoa. Một nghiên cứu của nhóm tác giả Ebisco cho thấy việc cho bệnh nhân dùng phối hợp 5 mg axit folic và 66 mg kẽm trong 26 tuần có giúp cải thiện mật độ tinh trùng, nhưng hoàn toàn không ghi nhận sự cải thiện ở các chỉ số tinh dịch đồ khác [3]. Trái lại, nghiên cứu của Raigani và cộng sự lại không tìm thấy bất kỳ sự cải thiện đáng kể nào về mật độ, độ di động hay hình thái tinh trùng sau 16 tuần bổ sung axit folic, kẽm hoặc kết hợp cả hai [3].
Đặc biệt, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm quy mô lớn mang tên FAZST được công bố vào năm 2020 tại Mỹ đã mang lại cái nhìn thận trọng hơn [7]. Thử nghiệm theo dõi 2.370 cặp vợ chồng đang điều trị vô sinh tại 4 trung tâm chăm sóc sức khỏe sinh sản, trong đó 1.185 nam giới được phân ngẫu nhiên dùng 5 mg axit folic kết hợp 30 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày trong 6 tháng, và 1.185 người dùng giả dược [7].
Kết quả thu được sau 6 tháng cho thấy tỷ lệ trẻ sinh sống ở nhóm dùng kẽm kèm axit folic là 34% (404 trường hợp), không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với mức 35% (416 trường hợp) ở nhóm dùng giả dược [7]. Hầu hết các thông số chất lượng tinh dịch giữa hai nhóm này cũng không cho thấy sự vượt trội đáng kể nào [7].
Gần đây nhất, một phân tích gộp năm 2023 tổng hợp từ 8 nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 2.168 bệnh nhân hiếm muộn cũng xác nhận thực tế này [8]. Phân tích chỉ ra việc dùng phối hợp axit folic và kẽm không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với mật độ tinh trùng, khả năng di động lẫn hình thái học của tinh trùng [8]. Thậm chí, việc kết hợp này cũng không cải thiện tỷ lệ mang thai [8]. Điểm thú vị là phân tích này ghi nhận việc chỉ sử dụng đơn độc axit folic lại giúp tăng đáng kể khả năng di động của tinh trùng, điều mà công thức phối hợp kẽm và axit folic không làm được [8].
Hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung kẽm trị hiếm muộn
Hiểu lầm phổ biến nhất của các quý ông là xem kẽm như một loại "thần dược" có thể giải quyết dứt điểm mọi nguyên nhân dẫn đến tình trạng chậm có con. Trên thực tế, hiếm muộn ở nam giới xuất phát từ rất nhiều bệnh lý phức tạp khác nhau, bao gồm biến đổi quá trình sinh tinh do ung thư tinh hoàn, bất sản tế bào mầm, giãn tĩnh mạch thừng tinh, khuyết tật đường vận chuyển tinh trùng, các dị tật bẩm sinh hoặc các bệnh lý nhiễm trùng đường sinh dục [4]. Đối với những tổn thương thực thể hoặc cơ học này, việc chỉ uống bổ sung vi chất dinh dưỡng như kẽm hoàn toàn không thể giải quyết được gốc rễ vấn đề.
Một sai lầm khác là quan niệm "càng bổ sung nhiều thì tinh trùng càng khỏe". Tinh trùng cần một môi trường sinh hóa cân bằng nội môi chính xác để phát triển hoàn thiện. Việc cơ thể nạp một lượng kẽm vượt quá ngưỡng sinh lý không những không làm tăng chất lượng tinh dịch mà còn có thể phá vỡ sự cân bằng của các phối tử protein tự nhiên và các khoáng chất đối kháng khác trong huyết tương tinh dịch [3]. Bổ sung chất chống oxy hóa không đúng liều lượng thậm chí có thể gây phản tác dụng đối với quá trình sinh sản.
Những ai cần thận trọng trước khi sử dụng?
Nam giới nghi ngờ mình bị hiếm muộn không nên tự ý mua các chế phẩm chứa kẽm liều cao về uống trong thời gian dài mà không qua thăm khám chuyên khoa. Việc tự điều trị có thể làm chậm trễ thời gian vàng để phát hiện và can thiệp các bệnh lý nghiêm trọng hơn như giãn tĩnh mạch thừng tinh, tắc ống dẫn tinh hoặc rối loạn nội tiết tố nặng [4].
Các liều dùng được ghi nhận trong một số thử nghiệm điều trị chuyên biệt, chẳng hạn như mức 440 mg kẽm sulfat mỗi ngày, là liều thuốc điều trị rất cao dưới sự giám sát y tế chặt chẽ nhằm mục đích điều hòa các chỉ số men chuyên biệt như NO synthase hay peroxynitrite [1, 3]. Người bình thường tự ý sử dụng liều lượng tương đương có thể đối mặt với nguy cơ kích ứng dạ dày dữ dội, buồn nôn, nôn mửa hoặc ngộ độc khoáng chất.
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang điều trị các bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng kẽm. Việc bổ sung bất kỳ vi chất nào cũng cần được đánh giá dựa trên tình trạng dinh dưỡng thực tế của từng cá nhân [2].
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để tối ưu hóa chất lượng tinh trùng một cách an toàn và bền vững, nam giới nên ưu tiên cải thiện nồng độ kẽm thông qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào viên uống tổng hợp. Các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu kẽm bao gồm thịt đỏ, thịt gia cầm, cá và các sản phẩm từ sữa [1]. Việc duy trì khẩu phần ăn phong phú chứa các nhóm thực phẩm này sẽ giúp cung cấp lượng kẽm sinh học dễ hấp thu và an toàn cho cơ thể.
Đối với nam giới có thói quen hút thuốc lá, việc từ bỏ thuốc lá là ưu tiên hàng đầu, bởi khói thuốc làm tăng tích tụ cadmium độc hại tại tinh hoàn và làm suy giảm nghiêm trọng số lượng cũng như độ di động của tinh binh [6]. Nếu kết quả xét nghiệm tinh dịch đồ hoặc xét nghiệm vi chất cho thấy nồng độ kẽm thấp và được bác sĩ chỉ định dùng viên uống bổ sung, nam giới nên tuân thủ đúng liều lượng và thời gian liệu trình từ 3 đến 6 tháng, tương ứng với chu kỳ sinh tinh và trưởng thành của tế bào tinh trùng [1, 8].
Bổ sung kẽm là một giải pháp hỗ trợ sinh sản có cơ sở khoa học nhưng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi cơ thể nam giới bị thiếu hụt vi chất này. Một lối sống lành mạnh, chế độ ăn đủ chất kết hợp thăm khám y khoa toàn diện mới là con đường bền vững nhất giúp các cặp đôi sớm đón nhận tin vui.
