Thói quen ngồi liên tục nhiều giờ khiến dân văn phòng trẻ dễ đối mặt với tình trạng tích mỡ bụng. Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) với kỳ vọng giảm vòng eo mà không cần nhịn ăn hay cắt giảm năng lượng.
Các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu quan sát cho thấy chế độ DASH giúp giảm số đo vòng eo và mỡ nội tạng [1], [2]. Tuy nhiên, bằng chứng tách biệt về việc giảm mỡ bụng khi hoàn toàn không tạo thâm hụt calo vẫn chưa rõ ràng; hiệu quả giảm cân và vòng eo ghi nhận mạnh hơn khi kết hợp chế độ DASH giảm calo [2].
Chế độ ăn DASH tác động thế nào đến mỡ bụng?
DASH tập trung vào khẩu phần giàu chất xơ, sản phẩm từ sữa, canxi và kali từ rau củ, quả, ngũ cốc nguyên hạt, đồng thời hạn chế natri, đồ uống ngọt và thịt đỏ [3], [4], [5], [6]. Cơ chế sinh học tác động lên mỡ thừa chưa được xác lập đầy đủ [4].
Một số dữ liệu chỉ ra rằng đặc tính chỉ số đường huyết thấp và mật độ năng lượng thấp của DASH kích thích cảm giác no, làm giảm lượng thức ăn nạp vào [4], [6]. Lượng chất xơ dồi dào ảnh hưởng đến việc tiết insulin và các hormone incretin như GLP-1, từ đó hỗ trợ giảm tích trữ chất béo [4]. Ngoài ra, chế độ này còn ghi nhận tác động tích cực đến thành phần cơ thể và giảm viêm mạn tính ở mô mỡ nội tạng [1].
Thử nghiệm can thiệp 8 tuần ở người trẻ thừa cân
Một can thiệp lâm sàng năm 2021 tiến hành trên 59 người trẻ tuổi bị thừa cân, béo phì trong thời gian 8 tuần áp dụng chế độ DASH [1]. Kết quả cho thấy các chỉ số nhân trắc và thành phần cơ thể cải thiện rõ rệt sau can thiệp [1].
Cụ thể, vòng eo giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0.001), cùng với sự sụt giảm tỷ lệ phần trăm mỡ (p < 0.001), khối lượng mỡ tính bằng kilogam (p < 0.025), mỡ nội tạng (p < 0.020) và trọng lượng cơ thể (p < 0.001) [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi các phân nhóm tế bào bạch cầu liên quan đến chuyển hóa đường huyết và lipid máu [1]. Dù vậy, nghiên cứu này không đối chiếu nhóm đối chứng ăn đối ứng năng lượng để khẳng định hiệu quả độc lập với calo.
Tổng hợp thử nghiệm lâm sàng: Vòng eo giảm bao nhiêu?
Một phân tích gộp năm 2016 tổng hợp 13 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ở người trưởng thành [2]. Kết quả chỉ ra người theo chế độ DASH giảm cân nhiều hơn nhóm chứng khoảng 1,42 kg trong 8–24 tuần và giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) 0,42 kg/m² trong 8–52 tuần [2].
Về số đo vòng hai, phân tích gộp từ 2 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận mức giảm vòng eo trung bình là 1,05 cm (khoảng tin cậy 95%: -1,61 đến -0,49) sau 24 tuần so với nhóm đối chứng [2]. Đáng chú ý, chế độ DASH năng lượng thấp đem lại hiệu quả giảm cân vượt trội hơn so với các chế độ ăn giảm calo khác, và hiệu quả thể hiện rõ rệt nhất trên nhóm người thừa cân, béo phì [2].
Dữ liệu quan sát từ người trong độ tuổi lao động
Một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên người trưởng thành trong độ tuổi lao động tại Nội Mông (Trung Quốc) cho thấy người có điểm số tuân thủ DASH cao nhất giảm 29% tỷ lệ béo bụng so với nhóm thấp nhất sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu (OR = 0.71; KTC 95%: 0.53, 0.96) [3]. Nghiên cứu cắt ngang trên 293 nữ điều dưỡng tại Iran cũng chỉ ra rằng người tuân thủ DASH cao nhất có tỷ lệ béo bụng thấp hơn 63% (OR = 0.37; KTC 95%: 0.14, 0.96) sau khi kiểm soát năng lượng nạp vào và các yếu tố khác [5].
Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi người trẻ tuổi (17–22 tuổi) ghi nhận mỗi điểm tăng trong thang điểm DASH liên quan đến việc giảm nguy cơ tiền đái tháo đường và tỷ lệ mỡ cơ thể thấp hơn [7]. Ngược lại, một nghiên cứu cắt ngang trên 6.724 người trưởng thành đánh giá chế độ MIND (kết hợp Địa Trung Hải và DASH) lại không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa với béo bụng ở toàn bộ mẫu nghiên cứu sau hiệu chỉnh [8].
Điều các nghiên cứu chưa thể trả lời
Các tài liệu hiện có chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp cho nhóm riêng biệt là "dân văn phòng trẻ ngồi nhiều ít vận động". Đa số dữ liệu đến từ người thừa cân, béo phì nói chung, nữ điều dưỡng hoặc người trong độ tuổi lao động [1], [3], [5], [2].
Đặc biệt, chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên nào so sánh DASH với chế độ ăn khác khi giữ nguyên mức năng lượng thặng dư hoặc cân bằng tuyệt đối để kiểm tra việc tiêu mỡ bụng độc lập với calo. Phần lớn hiệu quả giảm số đo gắn liền với việc thâm hụt năng lượng tự nhiên do thực phẩm giàu chất xơ tạo cảm giác no [4], [6], [2].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ DASH?
Chế độ DASH cắt giảm muối và tăng cường thực phẩm chứa nhiều kali, canxi, magie [4], [6]. Mặc dù DASH liên quan đến việc giảm nguy cơ tổn thương thận và giảm sỏi thận thông qua bài tiết citrat nước tiểu [6], những người có bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng bài tiết kali cần thận trọng.
Việc nạp lượng lớn rau quả giàu kali có thể làm tăng gánh nặng lọc nếu chức năng thận bị suy giảm [6]. Người có bệnh nền về thận hoặc rối loạn điện giải bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
Gợi ý áp dụng chế độ DASH trong thực tế
Để ứng dụng nguyên lý DASH hỗ trợ giảm tích mỡ bụng, bạn nên tập trung cải thiện chất lượng bữa ăn thay vì chỉ cắt giảm khẩu phần một cách cực đoan:
- Tăng cường rau xanh, trái cây tươi, các loại đậu hạt và ngũ cốc nguyên hạt trong các bữa chính [5].
- Ưu tiên các sản phẩm sữa ít béo hoặc tách béo để cung cấp canxi và protein [4], [5].
- Cắt giảm thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống ngọt có đường, thịt đỏ và giảm lượng muối ăn hàng ngày [3], [5], [6].
- Kết hợp vận động thể chất thường xuyên thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chế độ ăn, tránh ngồi bất động quá lâu.
Chế độ ăn DASH mang lại lợi ích thực sự trong việc cải thiện số đo vòng eo và giảm mỡ nội tạng ở người thừa cân. Dù vậy, DASH không phải phép màu giúp làm tan mỡ bụng nếu tổng năng lượng nạp vào vẫn vượt quá nhu cầu tiêu hao. Một lối sống kết hợp ăn uống giàu xơ, giảm natri và duy trì vận động đều đặn là giải pháp bền vững nhất.







