Bối cảnh và lời đồn về quả bầu trong thai kỳ
Khi bước vào giai đoạn 3 tháng đầu thai kỳ, nhiều phụ nữ mang thai thường nhận được vô số lời khuyên về ăn uống từ gia đình và người quen. Một trong những quan niệm dân gian phổ biến là bà bầu không nên ăn quả bầu (tên khoa học: Lagenaria siceraria) vì sợ loại quả này có tính "hàn", dễ gây co bóp tử cung dẫn đến dọa sảy thai. Nỗi sợ hãi này khiến nhiều thai phụ kiêng khem quá mức, tự loại bỏ một loại thực phẩm thanh đạm khỏi thực đơn hàng ngày.
Tuy nhiên, các quan niệm kiêng khem truyền miệng không dựa trên cơ sở khoa học thường là rào cản lớn đối với chế độ dinh dưỡng lành mạnh của thai phụ [1]. Việc kiêng khem thức ăn được cho là không phù hợp trong thai kỳ góp phần tạo nên tình trạng hạn chế dinh dưỡng không đáng có [1]. Dinh dưỡng đầy đủ trong 1.000 ngày đầu đời, tính từ lúc thụ thai đến 6 tháng đầu đời của trẻ, mang tính quyết định để cải thiện tình trạng dinh dưỡng và giảm nguy cơ sinh non, nhẹ cân [1].
Quả bầu có gây co bóp tử cung như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy quả bầu thông thường gây co bóp tử cung hay làm tăng nguy cơ sảy thai ở phụ nữ mang thai 3 tháng đầu.
Trái lại, phụ nữ mang thai cần chế độ ăn đa dạng và tăng cường lượng dưỡng chất để đáp ứng nhu cầu gia tăng trong suốt thai kỳ [2]. Dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong việc giảm thiểu các rủi ro sức khỏe thai kỳ như dị tật bẩm sinh, chậm phát triển trong tử cung, trẻ nhẹ cân hay sinh non [2]. Việc loại bỏ quả bầu chỉ vì tin đồn truyền miệng là không có cơ sở y học.
Cơ chế tác động và lưu ý then chốt: Nguy cơ từ cucurbitacin
Dù quả bầu lành tính, y văn thế giới ghi nhận mối nguy hiểm thực sự không nằm ở việc co bóp tử cung, mà xuất phát từ việc ăn hoặc uống nước ép quả bầu bị đắng [3], [4]. Quả bầu bị đắng chứa hàm lượng cao cucurbitacin, một hợp chất có thể gây độc cho hệ tiêu hóa [4].
Cucurbitacin kích thích mạnh niêm mạc đường tiêu hóa, gây viêm loét, xuất huyết và tụt huyết áp nghiêm trọng [3], [4]. Khi ngộ độc chất này, bệnh nhân thường nôn ói dữ dội, tiêu chảy ra máu và đau bụng dữ dội, không phải do cơn co tử cung sinh lý mà do tổn thương đường ruột [3], [5]. Tình trạng mất nước và sốc do độc tố này có thể đe dọa sức khỏe tổng thể của người bệnh, bao gồm cả phụ nữ mang thai [4].
Các nghiên cứu nói gì về độc tính của quả bầu đắng?
Các báo cáo khoa học tập trung làm rõ tác hại của quả bầu đắng thay vì quả bầu nấu chín thông thường. Một báo cáo của Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Ấn Độ (ICMR) năm 2012 đã điều tra các trường hợp ngộ độc do uống nước ép quả bầu [3]. Kết quả ghi nhận 3 ca tử vong ở những người trên 59 tuổi mắc bệnh tiểu đường sau khi uống nước ép quả bầu cực kỳ đắng [3]. Có 26 người khác phải nhập viện cấp cứu vì đau bụng và nôn ói; trong đó tiêu chảy chiếm 69,2% (18 bệnh nhân) và nôn ra máu chiếm 73,1% (19 bệnh nhân) [3]. Khám nội soi phát hiện dạ dày chảy máu nhiều và loét nặng ở thực quản, dạ dày và tá tràng [3]. Hơn 50% số bệnh nhân bị tụt huyết áp và tăng men gan [3].
Một báo cáo ca bệnh năm 2022 tại khoa cấp cứu mô tả trường hợp người đàn ông 41 tuổi nhập viện với triệu chứng nôn nhiều lần, nôn ra máu và tiêu chảy sau khi uống nước ép quả bầu [5]. Bệnh nhân được hồi sức bằng dịch truyền, thuốc ức chế bơm proton và thuốc chống nôn, sau đó nằm viện theo dõi và xuất viện ổn định sau 5 ngày [5].
Một báo cáo khác năm 2022 ghi nhận ca bệnh cụ bà 64 tuổi rơi vào tình trạng sốc chỉ trong vòng vài giờ sau khi uống nước ép quả bầu đắng trong thói quen buổi sáng [4]. Bệnh nhân khởi phát triệu chứng trong 30 phút sau khi uống, nôn nhiều lần và nôn ra máu rồi ngất xỉu [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh ngộ độc quả bầu đắng không có thuốc giải độc đặc hiệu, việc điều trị hoàn toàn là hồi sức hỗ trợ với truyền dịch tĩnh mạch và kiểm soát sốc [4]. Các trường hợp này đều xảy ra do uống nước ép quả bầu có vị cực đắng chứ không phải ăn quả bầu thông thường.
Tầm quan trọng của nước và chế độ ăn trong 3 tháng đầu
Thay vì lo sợ co bóp tử cung, thai phụ giai đoạn đầu cần đặc biệt chú trọng việc cung cấp đủ nước và vi chất. Một nghiên cứu bệnh - chứng quy mô lớn thuộc Nghiên cứu Phòng chống Dị tật Bẩm sinh Quốc gia Mỹ (2000-2005) trên 14.454 ca bệnh và 5.063 đối chứng đã đánh giá lượng nước tiêu thụ của bà mẹ trong 3 tháng đầu thai kỳ [6]. Kết quả cho thấy lượng nước uống hàng ngày ở nhóm chứng đạt trung bình 4,4 ly (loại ly 8-ounce) [6].
Nghiên cứu quan sát thấy việc tăng tiêu thụ nước có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc một số dị tật bẩm sinh quan trọng, bao gồm dị tật ống thần kinh (nứt đốt sống), sứt môi, khuyết tật cơ xương và khuyết tật tim bẩm sinh [6]. Quả bầu chứa lượng nước rất cao, do đó khi nấu canh hoặc luộc, món ăn này là nguồn bổ sung nước lành mạnh, hỗ trợ nhu cầu dịch tăng cao của người mẹ trong tam cá nguyệt đầu tiên.
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt dinh dưỡng của người mẹ có thể tác động đến sự phát triển của thai nhi và định hình các phản ứng chuyển hóa lâu dài [7]. Nhu cầu năng lượng và dưỡng chất gia tăng đòi hỏi chế độ ăn uống phải cân bằng và khoa học [7].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng mọi triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa khi ăn bầu với cơn co tử cung dọa sảy thai. Nếu ăn phải quả bầu có vị đắng, chất cucurbitacin sẽ gây co thắt dạ dày ruột, nôn ói và đau quặn bụng [3], [4]. Thai phụ dễ nhầm lẫn cơn đau quặn bụng do đường ruột bị kích thích với cơn gò tử cung.
Một hiểu lầm khác là kiêng ăn quả bầu hoàn toàn suốt 3 tháng đầu để "giữ thai". Dữ liệu khoa học cho thấy các niềm tin văn hóa kiêng khem thực phẩm là rào cản khiến thai phụ không nhận đủ dưỡng chất [1]. Quả bầu nấu chín ngọt dịu hoàn toàn an toàn và dễ tiêu hóa cho phụ nữ ốm nghén.
Cũng cần lưu ý phân biệt ngộ độc quả bầu đắng với các nguy cơ thực phẩm khác trong thai kỳ. Chẳng hạn, tiêu thụ khoai tây mọc mầm trong giai đoạn quanh thụ thai có thể làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh và hở hàm ếch [8]. Trong khi đó, quả bầu tươi ngọt không chứa độc tố gây hại cho sự phát triển của phôi thai.
Ai nên thận trọng khi dùng quả bầu?
Mọi người, đặc biệt là phụ nữ mang thai, phải thận trọng tuyệt đối với bất kỳ quả bầu nào có vị đắng [3], [4]. Khi chế biến hoặc nếm thử thấy đắng, cần nhổ ra ngay lập tức và vứt bỏ toàn bộ, không được tiếp tục nấu hay ép nước uống [3], [4].
Thai phụ có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc tiêu hóa nhạy cảm không nên uống nước ép quả bầu sống dạng bài thuốc dân gian chưa qua kiểm chứng, bởi việc sử dụng y học bổ sung thiếu hướng dẫn y tế tiềm ẩn nhiều nguy cơ [5]. Những người có bệnh lý nền cần luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng về chế độ ăn uống thích hợp [1], [2].
Hướng dẫn sử dụng quả bầu an toàn trong thực tế
Để tận dụng lợi ích từ quả bầu mà không gặp rủi ro, thai phụ nên áp dụng các bước thực hành đơn giản:
Nếm thử trước khi chế biến: Cắt một lát nhỏ ở đầu quả bầu và nếm thử bằng đầu lưỡi. Nếu thấy có vị đắng bất thường, phải bỏ ngay quả bầu đó vì hàm lượng cucurbitacin cao không bị phân hủy hoàn toàn [3], [4].
Nấu chín kỹ: Thai phụ nên ăn bầu đã được nấu chín như nấu canh thịt nạc, canh tôm hoặc luộc chấm muối vừng. Hạn chế tối đa việc tự ý uống nước ép bầu tươi sống, vì phần lớn các ca ngộ độc nặng được ghi nhận đều bắt nguồn từ nước ép sống [3], [5].
Ăn lượng vừa phải và đa dạng: Quả bầu nên là một phần trong thực đơn đa dạng bao gồm rau củ, các sản phẩm sữa và thực phẩm bổ sung khi cần thiết [2], [7]. Thai phụ không nên ăn một món liên tục nhiều ngày mà cần kết hợp nhiều loại rau xanh khác nhau.
Tóm lại, quả bầu tươi ngọt là thực phẩm thanh mát, an toàn và không gây co bóp tử cung cho phụ nữ mang thai 3 tháng đầu. Mối nguy duy nhất chỉ đến từ những quả bầu bị đắng do tích tụ độc tố cucurbitacin. Thai phụ hãy tự tin duy trì chế độ ăn đa dạng, uống đủ nước và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bất kỳ biểu hiện sức khỏe bất thường.
