Nhiều người mua viên dầu cá Omega-3 uống mỗi ngày để bảo vệ tim mạch và ngừa tai biến mạch máu não. Thói quen tự ý tăng liều với suy nghĩ "bổ sung càng nhiều càng tốt" rất phổ biến ở người trung niên và cao tuổi. Liệu uống Omega-3 có thực sự chặn đứng được đột quỵ thiếu máu cục bộ?

Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý dùng liều cao để ngừa đột quỵ. Dù axit béo Omega-3 mang lại lợi ích giảm nhồi máu cơ tim và cải thiện một số chỉ số máu, các phân tích gộp quy mô lớn cho thấy việc uống viên bổ sung không làm giảm tỷ lệ đột quỵ nói chung [1]. Đáng lưu ý, bổ sung Omega-3 qua đường uống có thể làm tăng nguy cơ mắc chứng rung nhĩ, một dạng rối loạn nhịp tim có khả năng dẫn đến đột quỵ [1].

Tác động hai mặt của Omega-3 lên mạch máu và nhịp tim

Đột quỵ thiếu máu cục bộ xảy ra khi cục máu đông làm tắc nghẽn mạch máu nuôi não. Một trong những nguyên nhân hàng đầu tạo ra cục máu đông này là chứng rung nhĩ. Rung nhĩ là tình trạng rối loạn nhịp tim duy trì phổ biến nhất thế giới, ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số toàn cầu, tương đương 33,5 triệu người [2] [3]. Ở bệnh nhân tăng huyết áp, tỷ lệ mắc rung nhĩ lên tới một phần ba số người bệnh [4]. Tình trạng này được phát hiện ở 12% số bệnh nhân bị thiếu máu não cục bộ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua [2].

Axit béo không bão hòa đa nhóm Omega-3 từ lâu được ghi nhận giúp phòng ngừa bệnh tim mạch nhờ giảm mỡ máu, hạ huyết áp và giảm nguy cơ đột tử [4]. Các axit béo này có đặc tính chống viêm, chống loạn nhịp và chống huyết khối tiềm năng [5] [4]. Một nghiên cứu di truyền học Mendel công bố năm 2024 cũng ghi nhận mối tương quan nghịch tiềm năng giữa lượng Omega-3 đưa vào cơ thể với cả chỉ số huyết áp lẫn nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ [6].

Tuy nhiên, tác động của Omega-3 lên hệ tim mạch không hoàn toàn đồng nhất. Khi đi vào cơ thể qua dạng viên uống bổ sung, hoạt chất này giúp giảm biến cố nhồi máu cơ tim nhưng lại làm thay đổi đặc tính điện học tâm nhĩ ở một số đối tượng, dẫn đến tăng nguy cơ khởi phát rung nhĩ mới [1] [7]. Sự mâu thuẫn giữa lợi ích chống đông máu tự nhiên và nguy cơ gây rối loạn nhịp tim khiến giới y học phải đánh giá lại vai trò thực sự của viên uống Omega-3 đối với bệnh lý mạch máu não [4] [7].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về hiệu quả ngừa đột quỵ?

Để làm rõ mối liên hệ giữa axit béo trong máu và đột quỵ, một nghiên cứu quan sát tiến cứu công bố năm 2023 đã theo dõi 274 bệnh nhân sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối khối phổ [8]. Kết quả cho thấy các yếu tố như tuổi tác, giới tính, hút thuốc lá, rung nhĩ, rối loạn mỡ máu và tiền sử đột quỵ đều liên quan trực tiếp đến nồng độ axit béo trong máu [8]. Trong đó, hút thuốc lá tác động tiêu cực mạnh nhất làm sụt giảm nồng độ DHA và EPA [8]. Tỷ lệ đột quỵ ở nam giới cao hơn nữ giới trước tuổi 70, nhưng xu hướng này đảo ngược sau mốc 70 tuổi [8].

Ở nhóm bệnh nhân đã mắc rung nhĩ, nồng độ Omega-3 tự nhiên trong máu lại cho thấy tín hiệu tích cực. Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 trên 2.373 bệnh nhân rung nhĩ thuộc dự án đoàn hệ Rung nhĩ Thụy Sĩ đã đo nồng độ EPA, DHA, DPA và ALA trong máu toàn phần bằng phương pháp sắc ký khí [5]. Các nhà khoa học phân tích chỉ số D-dimer (dấu ấn kích hoạt đông máu) trên 1.096 người và beta-thromboglobulin - BTG (dấu ấn kích hoạt tiểu cầu) trên 2.371 người, với mức trung vị lần lượt là 0,340 ug/mL và 448 ng/mL [5]. Kết quả chỉ ra tổng lượng Omega-3 cao hơn gắn liền với mức D-dimer thấp hơn (hệ số 0,94) và mức BTG thấp hơn (hệ số 0,97) [5]. Từng loại axit béo EPA, DHA, DPA, ALA đều tỷ lệ nghịch với D-dimer; riêng EPA lại có mối liên hệ thuận chiều với chỉ số tiểu cầu BTG [5].

Cũng từ dự án tại Thụy Sĩ, một nghiên cứu năm 2021 đã chụp cộng hưởng từ (MRI) não cho 1.657 bệnh nhân rung nhĩ nhằm tìm kiếm các ổ nhồi máu não lớn vùng vỏ hoặc dưới vỏ (LNCCIs) và tổn thương mạch máu nhỏ [2]. Có 372 bệnh nhân (chiếm 22,5%) được phát hiện có ổ nhồi máu não lớn [2]. Phân tích hồi quy cho thấy cứ mỗi 1 điểm phần trăm tăng lên của axit béo EPA trong máu, tỷ lệ hiện mắc nhồi máu não lớn giảm đi một nửa (tỷ số chênh OR là 0,51) [2]. Ngược lại, nồng độ DPA cao lại đi kèm tỷ lệ nhồi máu não lớn cao hơn (OR là 2,48), trong khi DHA, ALA và tổng lượng Omega-3 không cho thấy mối liên hệ nào [2]. Không có loại axit béo nào tác động đến các dấu hiệu bệnh mạch máu nhỏ ở não [2].

Cảnh báo nguy cơ rung nhĩ từ các thử nghiệm lâm sàng lớn

Dù nồng độ Omega-3 trong máu có liên hệ với việc giảm dấu ấn đông máu, việc uống viên bổ sung để phòng bệnh lại cho kết quả khác biệt. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã đánh giá dữ liệu từ 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) [1]. Nhóm sử dụng viên bổ sung Omega-3 giảm được 5% nguy cơ biến cố tim mạch chính (RR 0,95), giảm 10% nguy cơ nhồi máu cơ tim (RR 0,90) và giảm 6% nguy cơ tử vong do tim mạch (RR 0,94) so với nhóm đối chứng [1].

Tuy nhiên, phân tích gộp này khẳng định không có sự khác biệt thống kê giữa nhóm uống Omega-3 và nhóm đối chứng về tỷ lệ đột quỵ, suy tim hay tử vong do mọi nguyên nhân [1]. Đáng chú ý, những người uống bổ sung Omega-3 có nguy cơ mắc chứng rung nhĩ tăng cao hơn 25% so với nhóm không dùng (RR 1,25) [1]. Về mặt an toàn chung, viên uống không làm tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa, rối loạn chảy máu hay ung thư [1].

Đối với những người đã có tiền sử rung nhĩ và muốn uống dầu cá để ngăn bệnh tái phát, bằng chứng cũng không mấy khả quan. Một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 1.268 người tham gia [3]. Kết quả cho thấy liệu pháp bổ sung Omega-3 đơn độc hoặc kết hợp thuốc chống loạn nhịp không mang lại hiệu quả ngăn ngừa tái phát rung nhĩ so với giả dược (tỷ số rủi ro HR là 1,13, không có ý nghĩa thống kê) [3].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn vào chuỗi nghiên cứu trên, độc giả cần phân biệt rõ giữa lượng axit béo sẵn có trong máu (thường phản ánh chế độ ăn uống và lối sống) và việc nạp thêm qua viên uống tổng hợp. Nghiên cứu tại Thụy Sĩ năm 2021 và 2024 là các phân tích cắt ngang đo nồng độ chất trong máu tại một thời điểm, giúp giải thích cơ chế chống huyết khối nhưng không chứng minh việc uống thêm thuốc sẽ cắt giảm được đột quỵ [5] [2].

Trong khi đó, bằng chứng cấp độ cao từ 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2022 chỉ rõ viên uống Omega-3 chủ yếu bảo vệ mạch vành (giảm nhồi máu cơ tim), chứ không giảm đột quỵ não [1]. Ngay cả trong nhóm Omega-3, từng thành phần như EPA, DHA hay DPA cũng có tác động trái chiều lên não bộ và tiểu cầu, không thể đánh đồng tất cả các loại viên dầu cá trên thị trường đều tốt như nhau [5] [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng viên dầu cá

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên uống Omega-3 như "thuốc chống đông máu tự nhiên" để thay thế thuốc điều trị ở bệnh nhân tim mạch. Thực tế, dù bệnh nhân rung nhĩ đã được điều trị bằng thuốc chống đông theo khuyến cáo, nguy cơ tồn dư gây thiếu máu não vẫn còn, và viên uống Omega-3 hoàn toàn không thể thay thế phác đồ chuẩn của bác sĩ [2].

Hiểu lầm thứ hai là người bị rối loạn nhịp tim uống nhiều Omega-3 sẽ giúp nhịp tim ổn định hơn. Các thử nghiệm lâm sàng đã bác bỏ điều này: hoạt chất không giúp ngừa tái phát cơn rung nhĩ ở người bệnh cũ, mà còn làm tăng 25% nguy cơ xuất hiện rung nhĩ ở người dùng viên bổ sung [1] [3].

Ai nên thận trọng khi bổ sung Omega-3?

Người có tiền sử rối loạn nhịp tim, đặc biệt là rung nhĩ, cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi dùng bất kỳ chế phẩm Omega-3 nào [1] [3]. Người mắc bệnh tăng huyết áp cũng thuộc nhóm nguy cơ cao, vì một phần ba số bệnh nhân cao huyết áp có nguy cơ tiến triển thành rung nhĩ do tình trạng viêm và xơ hóa tâm nhĩ [4].

Phụ nữ lớn tuổi (trên 70 tuổi) và người có tiền sử từng bị đột quỵ hoặc rối loạn mỡ máu cần được theo dõi y tế chặt chẽ [8]. Nghiên cứu năm 2023 cho thấy ở nhóm bệnh nhân nữ và người bị đột quỵ tái phát, tình trạng rối loạn mỡ máu và rung nhĩ có mối tương quan phức tạp với nồng độ axit béo trong huyết thanh, không nên tự ý dùng thực phẩm chức năng mà không có chỉ định [8].

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu não

Thay vì phụ thuộc vào viên uống liều cao, kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ lối sống mới là nền tảng để cân bằng tỷ lệ Omega-3 và Omega-6 trong cơ thể [8]. Biện pháp thiết thực và hiệu quả nhất ngay lúc này là bỏ thuốc lá, bởi khói thuốc trực tiếp làm sụt giảm nồng độ hai axit béo quý giá là EPA và DHA trong máu [8].

Người dân nên ưu tiên bổ sung Omega-3 tự nhiên qua thực phẩm hàng ngày như các loại cá béo, kết hợp chế độ ăn nhạt để kiểm soát huyết áp [4] [6]. Khi đi khám định kỳ, người có bệnh nền tim mạch nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ về thành phần cụ thể (hàm lượng EPA so với DHA) nếu có chỉ định dùng viên bổ sung, đồng thời theo dõi nhịp tim thường xuyên để phát hiện sớm các bất thường [2] [1].

Tóm lại, viên uống Omega-3 có ích cho việc phòng ngừa nhồi máu cơ tim nhưng không giúp giảm tỷ lệ đột quỵ trên diện rộng và tiềm ẩn nguy cơ gây rung nhĩ [1]. Để bảo vệ não bộ an toàn, người dân nên duy trì lối sống lành mạnh, không hút thuốc, kiểm soát tốt huyết áp và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thực phẩm bổ sung [8] [6].