Cải thìa (cải bẹ trắng) là loại rau quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Nhiều người truyền tai nhau ăn nhiều rau lá xanh giàu nitrat tự nhiên như cải thìa giúp hạ huyết áp tức thì và ngăn ngừa bệnh tim mạch. Liệu nitrat trong loại rau này có thật sự mang lại tác dụng kiểm soát huyết áp như lời đồn?
Dữ liệu y khoa cho thấy nitrat vô cơ có trong rau củ quả hỗ trợ giãn mạch và góp phần hạ huyết áp [3, 4]. Dù vậy, hiệu quả thực tế thay đổi đáng kể tùy theo thể trạng từng cá nhân, liều lượng hấp thu cũng như thời gian sử dụng [3, 7].
Nitrat biến đổi thành oxit nitric giúp mạch máu thư giãn ra sao?
Khi ăn rau lá xanh giàu nitrat, quá trình chuyển hóa không diễn ra đơn thuần ở dạ dày. Nitrat vô cơ (NO3-) sau khi hấp thu sẽ đi qua vòng tuần hoàn ruột - nước bọt [1]. Vi khuẩn khoang miệng đóng vai trò xúc tác khử nitrat thành nitrit (NO2-) [4, 6].
Khi xuống dạ dày và đi vào hệ tuần hoàn, nitrit tiếp tục chuyển hóa thành phân tử oxit nitric (NO) có hoạt tính sinh học cao [4, 6]. Oxit nitric kích hoạt sản sinh nồng độ cyclic guanosine monophosphate (cGMP), làm giãn lớp cơ trơn thành mạch máu [4, 6]. Cơ chế này giúp lòng mạch mở rộng, giảm kháng lực ngoại vi và dẫn tới giảm huyết áp [4, 6].
Các thử nghiệm trong ống nghiệm còn cho thấy chuỗi chuyển hóa này có thể đóng vai trò làm cơ chất cho enzym tổng hợp NO nội mạc [2]. Quá trình này ức chế tế bào tạo gốc oxy hóa ty thể và giảm ngưng tập tiểu cầu, góp phần bảo vệ thành mạch [4, 5].
Bằng chứng khoa học về khả năng giảm huyết áp của nitrat
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm tra phản ứng của mạch máu trước lượng nitrat bổ sung. Năm 2013, tổng quan can thiệp trên người ghi nhận liều nitrat thấp cỡ 3 mmol đã giảm huyết áp tâm thu khoảng 3 mmHg ở người khỏe mạnh [2].
Cùng năm 2013, thử nghiệm dùng natri nitrat liều 0,1 mmol/kg/ngày trong 3 ngày trên người khỏe mạnh giúp hạ huyết áp tâm trương khoảng 3,5 mmHg và áp lực động mạch trung bình 3,2 mmHg, dù huyết áp tâm thu không đổi [3]. Một thử nghiệm chéo khác cho tình nguyện viên uống 500 mL nước ép củ dền (chứa ~45 mmol/L nitrat) giúp giảm huyết áp tâm thu 10,4 mmHg, tâm trương 8,1 mmHg sau 3 giờ, đồng thời giảm 20% ngưng tập tiểu cầu và tăng 30% độ giãn mạch qua dòng chảy [3].
Năm 2010, nghiên cứu dùng viên kali nitrat (4, 12, 24 mmol) hoặc 250 mL nước ép củ dền (5,5 mmol nitrat) chứng minh nitrat làm tăng nồng độ nitrit huyết tương và cGMP theo liều lượng, giúp hạ huyết áp [1]. Phân tích nhóm cũng phát hiện nam giới có huyết áp nền cao và nitrit thấp đáp ứng hạ áp rõ hơn nữ giới tiền mãn kinh [1].
Năm 2017, nghiên cứu chéo có đối chứng giả dược trên người cao tuổi khỏe mạnh xác nhận nước ép củ dền giàu nitrat hạ huyết áp động mạch trung bình, huyết áp tâm thu và tâm trương sau 3 giờ uống [4]. Năm 2015, thử nghiệm pha 2 mù đôi trên 68 bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy uống 250 mL nước ép củ dền mỗi ngày trong 4 tuần hạ huyết áp đo tại phòng khám 7,7/2,4 mmHg, hạ huyết áp lưu động 24 giờ 7,7/5,2 mmHg, cải thiện chức năng nội mạc 20% và giảm độ cứng động mạch 0,59 m/s [5].
Ngoài huyết áp tĩnh, nitrat còn tác động lên dao động huyết áp não. Năm 2020, nghiên cứu trên 30 bệnh nhân thiếu máu cục bộ thoáng qua (TIA) dùng nitrat liều 0,1 mmol/kg/ngày trong 7 ngày ghi nhận nitrat tăng nồng độ nitrat huyết tương ~547%, giảm dao động huyết áp và cải thiện khả năng tự điều hòa tuần hoàn não [6]. Trước đó, nghiên cứu năm 2018 trên chuột đột quỵ thiếu máu cục bộ cho thấy natri nitrat pha nước uống (183 mg/L) giảm 11% dao động huyết áp tâm thu tần số thấp nhưng không làm đổi huyết áp tuyệt đối và kích thước ổ nhồi máu [7].
Mặt hạn chế: Không phải ai ăn cũng hạ huyết áp
Mặc dù các dữ liệu bổ sung dạng dung dịch đậm đặc cho kết quả khả quan, can thiệp từ bữa ăn thực tế lại ghi nhận nhiều khác biệt. Năm 2014, thử nghiệm chéo trên 38 người có tiền tăng huyết áp (huyết áp tâm thu 120-139 mmHg) tiêu thụ chế độ ăn tăng ít nhất 300 mg nitrat/ngày từ rau lá xanh trong 7 ngày [8]. Dù nitrat và nitrit huyết tương tăng gấp 4 lần, huyết áp lưu động, huyết áp tại nhà, huyết áp phòng khám và độ cứng động mạch đều không thay đổi so với chế độ ăn ít nitrat [8].
Nghiên cứu khác theo dõi bổ sung nước ép củ dền trong 3 tuần ghi nhận giảm huyết áp tâm thu hàng ngày nhưng không làm đổi huyết áp đo tại phòng khám hay huyết áp lưu động 24 giờ ở người cao tuổi thừa cân [4]. Nghiên cứu kéo dài 14 ngày của tác giả khác trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 thậm chí không ghi nhận bất kỳ thay đổi nào trên huyết áp lưu động 24 giờ [4]. Phản ứng nội mạc suy giảm và giảm đáp ứng với NO ở bệnh nhân đái tháo đường có thể là nguyên nhân triệt tiêu tác dụng hạ áp của nitrat [4].
Ngoài ra, hiện chưa có nghiên cứu đánh giá chuyên biệt riêng cho rau cải thìa trên các đối tượng như phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Toàn bộ bằng chứng khoa học hiện có chủ yếu đo lường từ dịch chiết nước ép củ dền, viên muối nitrat tinh khiết hoặc khẩu phần rau lá xanh nói chung [1, 3, 5, 7].
Hiểu lầm thường gặp về nitrat tự nhiên trong rau củ
Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng nitrat tự nhiên trong rau củ với nguy cơ gây ung thư. Mối lo ngại này bắt nguồn từ giả thuyết nitrat biến đổi thành hợp chất nitrosamine gây hại [3]. Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ học không tìm thấy mối liên hệ nhất quán giữa tiêu thụ nitrat từ thực vật với nguy cơ phát triển khối u [3]. Việc tăng lượng nitrat nạp vào cũng không làm thay đổi nồng độ 3-nitrotyrosine trong huyết tương ở người khỏe mạnh [3].
Sai lầm tiếp theo là tin rằng ăn thật nhiều rau cải thìa có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tăng huyết áp. Dữ liệu can thiệp lâm sàng khẳng định nitrat từ thực vật chỉ giữ vai trò hỗ trợ kết hợp cùng phác đồ y khoa [1, 8]. Việc tự ý ngưng thuốc hạ áp để chuyển sang ăn rau có thể đẩy huyết áp tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.
Nhiều người cũng lầm tưởng nitrat giúp hạ áp ngay lập tức ở mọi đối tượng. Thử nghiệm trên người có nguy cơ cao hoặc tiền tăng huyết áp cho thấy chế độ ăn rau lá xanh ngắn ngày không đủ tạo ra biến chuyển rõ rệt trên chỉ số huyết áp thường quy [8].
Những ai cần thận trọng khi bổ sung nitrat?
Bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cần lưu ý rằng mạch máu bị tổn thương có thể trơ trước tác động chuyển hóa của nitrat, khiến hiệu quả hạ áp từ rau củ không đạt như mong đợi [4]. Người có huyết áp bình thường hoặc huyết áp thấp không nên lạm dụng các chế phẩm bổ sung nitrat đậm đặc để tránh nguy cơ tụt huyết áp quá mức.
Những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, đặc biệt là thuốc hạ áp theo toa, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi đột ngột khẩu phần ăn nhiều nitrat [5]. Sự phối hợp không kiểm soát giữa thực phẩm và hoạt chất giãn mạch có thể gây tương tác bất lợi.
Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn chuyên biệt đối với việc dung nạp liều cao nitrat tinh chất, do đó chỉ nên tiêu thụ lượng rau ăn uống thông thường.
Gợi ý chế biến và sử dụng cải thìa trong bữa ăn
Để tận dụng nguồn nitrat tự nhiên cùng vitamin và khoáng chất, bạn nên đưa cải thìa vào thực đơn hàng ngày ở mức vừa phải, xen kẽ với các loại rau khác. Cải thìa nên được rửa sạch dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn và dư lượng bảo vệ thực vật.
Phương pháp chế biến tối ưu là hấp nhanh, luộc vừa chín tới hoặc xào nhanh lửa lớn với lượng dầu ăn tối thiểu. Tránh ninh nhừ hoặc đun đi đun lại nhiều lần vì nhiệt độ cao kéo dài có thể làm thất thoát các hợp chất có lợi tan trong nước.
Không nên dùng nước súc miệng diệt khuẩn mạnh ngay sau bữa ăn. Hoạt chất sát khuẩn tiêu diệt hệ vi sinh vật tự nhiên trong khoang miệng, chặn đứng bước chuyển hóa quan trọng từ nitrat thành nitrit và làm mất tác dụng kích hoạt oxit nitric [4, 6].
Lời khuyên cho sức khỏe tim mạch
Nitrat tự nhiên trong rau lá xanh nói chung và cải thìa nói riêng là hợp chất có tiềm năng hỗ trợ tính đàn hồi của mạch máu thông qua con đường tạo oxit nitric [4, 8]. Tuy nhiên, tác động hạ huyết áp còn phụ thuộc lớn vào cơ địa, bệnh nền và liều lượng nạp vào cơ thể [3, 7].
Một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì tập luyện đều đặn kết hợp tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn là nền tảng cốt lõi để giữ huyết áp ổn định lâu dài.
